II SA/Wa 930/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Eliza Kusy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 listopada 2009 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku K. W. o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...], odmawiającą ww. wnioskodawcy przyznania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, iż zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), przyznanie świadczenia jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: – jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ stwierdził, że z akt sprawy nie wynika, by nienabycie uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych spowodowane było szczególnymi okolicznościami w rozumieniu ww. przepisu. Za szczególne okoliczności bowiem, na potrzeby jego stosowania, uznaje się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, pomimo czynionych wysiłków w tym kierunku. Prezes Zakładu wskazał, że zainteresowany udowodnił okres składkowy i nieskładkowy w wysokości 22 lat, 12 miesięcy i 20 dni, zaś ubezpieczenie ustało w dniu [...] lutego 1999 r. i od tej daty do dnia [...] sierpnia 2003 r., czyli daty ustalonej przez lekarza orzecznika ZUS postania całkowitej niezdolności do pracy (ponad 4 lata), nie były odprowadzane przez niego składki na ubezpieczenie społeczne. Odnosząc się do podnoszonych przez K. W. okoliczności zarejestrowania w latach 1999 -2003 jako osoby bezrobotnej oraz wykonywania prac dorywczych, organ stwierdził, że uznanie bezrobocia jako okoliczności szczególnej prowadziłoby do powszechności świadczeń przewidzianych w art. 83 ww. ustawy w warunkach poważnego bezrobocia w kraju. Ponadto świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych, nie jest okolicznością szczególną, o jakiej mowa w powołanym przepisie. Prezes ZUS wskazał także, iż pobieranie przez wnioskodawcę stałego zasiłku z miejskiego ośrodka pomocy społecznej w wysokości 444 zł miesięcznie, nie pozwala na uznanie, że nie ma on niezbędnych środków utrzymania. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie K. W. zarzucił jej naruszenie: – przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez uznanie, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania renty w drodze wyjątku, – przepisów art. 6, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa oraz art. 107 § 3 kpa, poprzez nieprzestrzeganie zasady praworządności i dochodzenia do prawdy obiektywnej, zaniechanie zebrania i należytego rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sprawie, a nadto wymogu należytego uzasadnienia decyzji oraz odniesienia się do dowodów, na podstawie których organ oparł swoje rozstrzygnięcie i wskazania dowodów, którym odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Z uwagi na podniesione zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS i przyznanie skarżącemu wnioskowanego świadczenia, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podał, że spełnia wszystkie warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż brak uprawnień do świadczeń za zasadach ogólnych wynika ze szczególnych okoliczności. Tymi okolicznościami są w szczególności pozostawanie bez pracy na skutek utraty zatrudnienia w wyniku likwidacji zakładu pracy (w którym przepracował blisko 20 lat) oraz wysokie bezrobocie skutkujące brakiem realnej szansy uzyskania zatrudnienia, pomimo poszukiwania pracy. Jest ponadto osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W jego przekonaniu kwota 444 zł miesięcznie uzyskiwana z opieki społecznej, nie wystarcza na pokrycie niezbędnych potrzeb skarżącego, zważywszy, że jest on osobą samotną, a w wyniku przebytego wypadku musi przyjmować leki, które kosztują około 200 zł miesięcznie. Skarżący podniósł, że na około miesiąc przed wypadkiem, w wyniku którego został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, podjął zatrudnienie w firmie brata, lecz z uwagi na brak terminowego zgłoszenia faktu zatrudnienia do ZUS, co było niezależne od niego i całkowicie przez niego niezawinione, nie zostało to przez Zakład uznane. K. W. wskazał ponadto, wbrew sugestiom organu, że świadomie pracował "na czarno", podejmowanie zaś przez niego prac dorywczych bez ubezpieczenia było spowodowane koniecznością uzyskania jakichkolwiek środków na życie. Gdyby była możliwość uzyskania legalnej pracy objętej ubezpieczeniem społecznym, to by z niej skorzystał. Rozwijając zarzuty naruszenia przepisów postępowania administracyjnego podniósł, że Prezes ZUS dokonał jednostronnej oceny materiału dowodowego, położył nacisk na okoliczności, które mogły świadczyć na jego niekorzyść, natomiast pominął fakt poszukiwania pracy przez skarżącego, zarejestrowania się w urzędzie pracy oraz braku ofert zatrudnienia. Zaznaczył też, że dla świadczenia w drodze wyjątku długość stażu ubezpieczeniowego nie ma zasadniczego znaczenia. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosowanie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowego przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz przestrzegał wskazanych wyżej reguł postępowania. Rację ma skarżący, twierdząc, że powołany przepis nie uzależnie wprost przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku ani od długości stażu ubezpieczeniowego, ani też od przerw w zatrudnieniu, istotne jest za to ustalenie, czy przyczyną braku uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych były okoliczności szczególne. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy uznaje się, zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury i piśmiennictwa, wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Takich okoliczności jednak skarżący nie wykazał. Natomiast w kwestii bezrobocia Naczelny Sąd Administracyjny przyjmuje, że samo powoływanie się na fakt bycia osobą bezrobotną, nie może być ocenione w kontekście szczególnych okoliczności. Fakt ten nie odzwierciedla bowiem rzeczywistej aktywności danej osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu poszukiwania pracy jako przerwy w zatrudnieniu spowodowanej okolicznościami szczególnymi, niezależnymi od woli tej osoby i niemożliwymi do przezwyciężenia pomimo dołożenia znacznego wysiłku. Nie sposób zatem uznać, by również ta kwestia przesądziła o usprawiedliwionych przyczynach braku ubezpieczenia przez skarżącego. Wykonywanie zaś prac dorywczych, nie objętych ubezpieczeniem społecznym, jest nie tyle świadomym wyborem, ile godzeniem się na określone skutki z tym związane. Utrwalone w tym zakresie orzecznictwo sądów administracyjnych jednoznacznie wskazuje, iż nie jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, by mogła być uznana jako uzasadniony powód nienabycia uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie Jeśli chodzi zaś o brak ubezpieczenia skarżącego w trakcie zatrudnienia w firmie brata, wynikający jego zdaniem z winy pracownika tej firmy, należy stwierdzić, że Sądowi trudno odnieść się do powyższego argumentu z uwagi na brak jakichkolwiek dowodów na poparcie tezy skarżącego. Rację ma jedynie skarżący, podnosząc, iż spełnia przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania, pobierając zasiłek z opieki społecznej w kwocie 444 zł miesięcznie, jednakże okoliczność ta samoistnie nie może stanowić podstawy do przyznania świadczenia. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.