II SA/Po 440/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 listopada 2009 r. sprawy ze skargi K. K. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą "A" z siedzibą w G. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w P. z dnia [..]2009r. Nr [..] w przedmiocie inspekcji pracy I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję - nakaz Inspektora Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w P. z dnia [..] 2009r. nr Rej.[..] II. zasądza od Okręgowego Inspektora Pracy w Poznaniu na rzecz skarżącego K. K. kwotę 200zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak /-/B. Drzazga /-/ E. Brychcy Wskutek ustaleń dokonanych w trakcie kontroli przeprowadzonej w dniu 3 lutego 2009r. Inspektor Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w P. decyzją z dnia [..] 2009r. adresowaną do "A" K. K. nakazał: 1. w oparciu o przepisy art. 229 § 1 i 4, art. 304 § 1, art. 3041 w zw. z art. 211 pkt 5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974r. Kodeks pracy (Dz. U. z 1998r. Nr 21, po.z 94 ze zm.) skierować na badania lekarskie wstępne wymienionych z imienia i nazwiska 34 czterech pracowników celem uzyskania orzeczenia lekarskiego potwierdzającego brak przeciwwskazań zdrowotnych do zatrudnienia na zajmowanym stanowisku pracy, 2. w oparciu o przepisy art. 2373 § 1 i 2, art. 304 § 1, art. 3041 w zw. z art. 211 pkt 1 Kodeksu pracy oraz § 9 ust. 1, § 10 ust. 1 oraz § 12 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. Nr 180, poz. 1860 ze zm.) poddać szkoleniu wstępnemu ogólnemu (instruktażowi ogólnemu) z zakresu bhp wymienionych w punkcie 1. decyzji 34 pracowników, 3. w oparciu o przepisy 2373 § 1 i 2, art. 304 § 1, art. 3041 w zw. z art. 211 pkt 1 i 5 Kodeksu pracy oraz § 11 ust. 1, § 12 ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy poddać szkoleniu wstępnemu na stanowisku pracy (instruktażowi stanowiskowemu) z zakresu bhp wymienionych w punkcie 1. decyzji 34 pracowników. Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności. Organ nie uzasadnił swego rozstrzygnięcia. K. K. prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą "A" wniósł odwołanie od powyższej decyzji, podnosząc zarzut, iż organ bezpodstawnie przyjął, że umowy zawierane przez firmę "A" maja charakter umów o pracy, gdy tymczasem są one umowami cywilnoprawnymi. W związku z tym do umów tych nie mogą mieć zastosowania przepisy kodeksu pracy, ale przepisy kodeksu cywilnego. Odwołujący zaznaczył, że w ramach prowadzonej działalności gospodarczej sprzedaje towary głównie poza lokalem przedsiębiorstwa, w związku z czym w siedzibie nie jest wymagane przebywanie osób niezajmujących się obsługą bieżących spraw. Szkolenia z zakresu bhp nie są zaś wymagane w stosunku do zleceniobiorców, którzy wykonują zadania powierzone im do wykonania poza siedzibą przedsiębiorstwa, bez nadzoru zleceniodawcy, na podstawie zawartych tylko i wyłącznie umów cywilnoprawnych. Odnosząc się do nakazu przeszkolenia wstępnego na stanowiskach pracy odwołujący się wskazał, że w związku z charakterem prowadzonej działalności polegającej na sprzedaży towarów poza lokalem przedsiębiorstwa niemożliwym jest wskazanie jednego, konkretnego miejsca wykonywania ustalonych przez strony świadczeń, bowiem sprzedaż odbywa się na terenie całego kraju i to zleceniobiorcy decydują o miejscu wykonywania swoich obowiązków. W siedzibie przedsiębiorstwa zleceniobiorcy przebywają nieregularnie i sporadycznie. Ustosunkowując się do kwestii braku instruktażu ogólnego i stanowiskowego wyjaśnił, że osoby nieposiadające odpowiednich szkoleń w zakresie bhp nie są dopuszczane do wykonywania obowiązków w lokalu przedsiębiorstwa. Szkolenia te nie obejmują zaś zleceniobiorców niewykonujących świadczeń w lokalu przedsiębiorstwa, natomiast zleceniobiorcy pozostający przez czas wykonywania zadań określonych w zawartych z nimi umowach przechodzą wymagane szkolenia. Odwołujący podważył też założenie organu I instancji, jakoby umowy cywilnoprawne zawarte pomiędzy A a zleceniobiorcami posiadały cechy umów o pracę. Zgodnie bowiem z art. 22 § 1 w zw. z art. 22 § 11 Kodeksu pracy zatrudnienie jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy w przypadku, gdy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. W przypadku umów zawieranych ze zleceniobiorcami przez firmę A nie może być zaś mowy o możliwości jakiejkolwiek formie kontroli, bądź nadzoru ze strony zleceniodawcy, bowiem zleceniobiorcy sami decydują o miejscu i czasie wykonywania swych obowiązków, a kryterium ich rozliczania stanowi stopień wykonywanych zobowiązań określonych w umowie. Okręgowy Inspektor Pracy decyzją z dnia [..] 2009r. Nr [..] uchylił zaskarżoną decyzję i orzekł o: 1. skierowaniu na badania lekarskie wstępne 34 wymienione w punkcie 1 zaskarżonej decyzji osoby wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych w warunkach, w których powinny być zawarte umowy o pracę, celem uzyskania orzeczenia lekarskiego potwierdzającego brak przeciwwskazań zdrowotnych do zatrudnienia na zajmowanym stanowisku pracy, 2. poddaniu szkoleniu wstępnemu ogólnemu (instruktażowi ogólnemu) z zakresu bhp wymienione osoby wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych w warunkach, w których powinny być zawarte umowy o pracę, 3.poddaniu szkoleniu wstępnemu na stanowisku pracy (instruktażowi stanowiskowemu) z zakresu bhp wymienione osoby wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych w warunkach, w których powinny być zawarte umowy o pracę. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy stwierdził, że z dokonanych w trakcie kontroli ustaleń zakładu "A" K. K. wynika, że pracodawca zatrudniający pracowników na podstawie umów cywilnoprawnych na warunkach, w których powinny być zawierane umowy o pracę, nie przeszkolił ich w zakresie bhp oraz nie uzyskał orzeczeń lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do wykonywania danej pracy. Zdaniem Inspektora zarzuty odwołującego mogłyby mieć znaczenie w sytuacji, gdyby osoby wymienione w decyzjach rzeczywiście wykonywały pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Z protokołu kontroli, którego ustaleń w tym zakresie pracodawca nie kwestionował, wynika, że warunki pracy wskazywały na jej wykonywanie w ramach stosunku pracy. Zgodnie zaś z art. 22 § 11 kp zatrudnienie w warunkach określonych w art. 22 § 1 na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Organ odwoławczy uznał jednak z uwagi na wskazanie przez inspektora pracy w decyzji wydanej w I instancji wadliwej podstawy prawnej, że decyzję tę należało uchylić. Inspektor pracy powołał bowiem przepis art. 304 § 1 i art. 3041 kp, gdy tymczasem należało zastosować przepisy art. 2373 § 1 i 2 oraz art. 229 § 1 i 4 kp oraz art. 22 § 11 i art. 22 § 1 kp, gdyż obowiązki, o których mowa w art. 2733 i art. 229 kp dotyczą wprost pracowników, a więc osób, o których mowa w treści decyzji wykonujących pracę w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę. W ocenie organu odwoławczego w decyzji I-instancyjnej błędnie wskazano również przepis art. 211 kp, który odnosi się do obowiązków pracownika. Jednocześnie organ II instancji stwierdził, że z racji tej, iż stan prawny i faktyczny nie budzi wątpliwości należało orzec jak w sentencji. K. K. wniósł skargę na powyższą decyzję, przytaczając zarzuty powołane w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę Okręgowy Inspektor Pracy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skargę należało uwzględnić, bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Inspektora Pracy Okręgowej Inspekcji Pracy w P. z dnia [..] 2009r. zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kognicji sądu administracyjnego poddano w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie Okręgowego Inspektora Pracy oraz poprzedzający go nakaz wydany w oparciu o art. 33 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. 89, poz. 589 ze zm.), dalej: uPIP. W świetle wymienionego przepisu, który z uwagi na zawarte w nim odesłanie należy rozpatrywać łącznie z art. 11 pkt 1 uPIP, właściwy inspektor pracy w wyniku ustaleń dokonanych w toku kontroli wydaje decyzje nakazujące usunięcie stwierdzonych uchybień w ustalonym terminie w przypadku, gdy naruszenie dotyczy przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. W myśl art. 12 uPIP w postępowaniu przed organami Państwowej Inspekcji Pracy w sprawach nieuregulowanych w ustawie bądź przepisach wydanych na jej podstawie albo w przepisach szczególnych stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Oznacza to, że możliwość wydania rozstrzygnięcia o charakterze władczym przez inspektora pracy poprzedzona być musi dokonaniem stosownych ustaleń faktycznych zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 kpa. W konsekwencji organy zobowiązane są również w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa). Gromadzeniu materiału dowodowego w niniejszym postępowaniu służyło postępowanie kontrolne. Zgodnie bowiem z art. 21 uPIP postępowanie kontrolne ma na celu ustalenie stanu faktycznego w zakresie przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia oraz udokumentowanie dokonanych ustaleń. W toku tego postępowania inspektor pracy ma prawo m.in. żądania od podmiotu kontrolowanego oraz od osób, które są zatrudnione albo które wykonują pracę na jego rzecz na innej podstawie niż stosunek pracy, pisemnych i ustnych informacji w sprawach objętych kontrolą oraz wzywania i przesłuchiwania tych osób w związku z przeprowadzaną kontrolą oraz żądania przedłożenia akt osobowych i wszelkich dokumentów związanych z wykonywaniem pracy przez pracowników lub osoby świadczące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy (art. 23 ust. 1 pkt 3 i 5 kp). Dopiero w wyniku ustaleń dokonanych w toku kontroli właściwy inspektor pracy wydaje decyzje, o których mowa w art. 11 pkt 1-4 oraz 6 i 7 (art. 33 ust. 1 pkt 1 uPIP). Decyzja, o której mowa w art. 11 pkt 1, wydana w formie pisemnej, oprócz treści, powinna zawierać określenie podstawy prawnej, termin usunięcia stwierdzonych uchybień oraz pouczenie o przysługujących podmiotowi kontrolowanemu środkach odwoławczych (art. 34 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 uPIP). W niniejszej sprawie organy I i II instancji uznały, że trzydzieści cztery osoby (wymienione w decyzjach) są zatrudnione przez K. K. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą "A" na podstawie umów cywilnoprawnych, wykonując pracę w warunkach, w których powinny być zawarte umowy o pracę. W konsekwencji powyższego przyjęto, że K. K. niedopełnił obowiązku dopuszczenia do pracy pracowników z aktualnymi orzeczeniami lekarskimi (art. 229 § 1 i 4 kp) i przeszkolonych w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy (instruktaż ogólny i stanowiskowy) (art. 2373 § 1 i 2 kp w zw. z § 9 ust. 1, § 10 ust. 1, § 11 ust. 1 i § 12 ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy). Co istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, powyższe ustalenia przyjęto wskutek przeprowadzonej w dniu 3 lutego 2009r kontroli. W protokole kontroli inspektor pracy wskazał, że kontrolę przeprowadzono w dniach 13, 19, 21 i 26 stycznia 2009r. Ustalono, że K. K. zatrudnia 54 osoby, z czego na podstawie umów cywilnoprawnych 34 osoby, a 19 osób na podstawie umów o pracę. Stwierdzono też, że w okresie od 1 grudnia 2008r. do 2 stycznia 2009r. zawarto 59 umów cywilnoprawnych, a pracownicy zatrudnieni na podstawie umów cywilnoprawnych nie posiadają szkoleń w zakresie bhp, ani badań lekarskich. W ocenie inspektora pracy wykonują oni pracę pod nadzorem, w ściśle określonych godzinach. Przykładowo z A. Ś. zawarto umowę o dzieło na prace polegające na obsłudze magazynu, a z D. S. – na pozyskiwanie i utrzymywanie kontaktów z klientami. Organ ustalił, że większość umów zawarta została na "przygotowanie prelekcji reklamowych w liczbie 4", a zatrudnieni na podstawie umów cywilnoprawnych wykonują te same obowiązki jak pracownicy zatrudnieni na podstawie umów o pracę na stanowisku telemarketingu. Do protokołu dołączono dwie umowy cywilnoprawne z dnia 1 grudnia 2008r. i z 2 stycznia 2009r. zawarte pomiędzy K. K. a A. Ś. Zważyć należy, że nakazy dotyczące skierowania na wstępne badania lekarskie, poddania szkoleniu wstępnemu ogólnemu i na stanowisku pracy z zakresu bhp można było nałożyć jedynie na pracodawcę zatrudniającego pracowników. Powyższe wynika z treści art. 229 § 1 i 4 oraz art. 2373 § 1 i 2 kp oraz § 9 ust. 1, § 10 ust. 1, § 11 ust. 1 i § 12 ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. Oznacza to, że kluczowym w niniejszej sprawie było ustalenie i wykazanie, iż osoby wykonujące pracę na rzecz K. K. prowadzącego działalność pod firmą A świadczą pracę w rozumieniu art. 22 § 1 kp, tj. pracownik zobowiązał się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem. Organy orzekające były zatem zobowiązane w ramach niniejszego postępowania, zgodnie z powołanymi wcześniej przepisami art. 7 i art. 77 § 1 kpa wykazać, że każdą z wymienionych w zaskarżonej decyzji trzydziestu czterech osób wiąże ze skarżącym stosunek pracy. Dopiero zaś w przypadku ustalenia, że fakt taki ma miejsce, dopuszczalne było badanie, czy osoby posiadają wstępne badania lekarskie oraz czy zostały odpowiednio przeszkolone w zakresie bhp. W ocenie Sądu zebrany w trakcie przeprowadzonej kontroli materiał dowodowy nie dawał organom podstaw do przyjęcia, iż wymienione w decyzjach osoby wykonywały pracę w rozumieniu art. 22 § 1 w zw. z art. 22 § 11 kp. Po pierwsze organy pomimo posiadania umocowania w powołanym wyżej przepisie art. 23 ust. 1 pkt 3 i 5 kp nie dokonały oceny każdej z zawartych pomiędzy skarżącym a osobami wymienionymi w zaskarżonej decyzji umów cywilnoprawnych. Inspektor pracy prowadzący kontrolę ograniczył się jedynie do dołączenia do protokołu kontroli dwóch umów zawartych z jedną z osób – A. Ś. i przyjęcia, że wszystkie trzydzieści cztery osoby wykonują te same obowiązki jak pracownicy zatrudnieniu na podstawie umów o pracę na stanowisku telemarketingu. Twierdzenie to nie zostało poparte żadnymi dowodami. W protokole kontroli stwierdzono jednocześnie, że wykonywane przez osoby zatrudnione na podstawie umów cywilnoprawnych prace różniły się od siebie. Z A. Ś. skarżący zawarł umowę o dzieło na prace polegające na obsłudze magazynu, z D. S. - na pozyskiwanie i utrzymywanie kontaktów z klientami. Z kolei z "większością osób" umowy zawarto na "przygotowanie prelekcji reklamowych w liczbie 4". Zważywszy zatem, że organy nie zbadały na czym polega indywidualnie praca każdej z osób wymienionych w decyzjach nie można było stwierdzić – biorąc pod uwagę, że treść tych umów była różna - czy rzeczywiście osoby te łączył ze skarżącym stosunek pracy, a w konsekwencji, czy na skarżącym jako pracodawcy ciążył obowiązek zapewnienia, by jego pracownicy przed podjęciem pracy posiadali wstępne badania lekarskie oraz byli przeszkoleni w zakresie instruktażu ogólnego i stanowiskowego. W tej sytuacji Sąd ,a podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. O kosztach orzeczono w oparciu o przepis art. 200 p.p.s.a., a o wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 p.p.s.a. Ponownie prowadząc inspektor pracy postępowanie powinien ustalić i wykazać w decyzji indywidualnie co do każdej z osób wykonujących pracę na rzecz skarżącego, czy łączy ją ze skarżącym stosunek pracy w rozumieniu art. 22 § 1 w zw. z art. 22 § 11 kp i w następstwie tego ustalić, czy osoby te zostały dopuszczone do pracy bez wstępnych badań lekarskich i bez odpowiednich szkoleń z zakresu bhp. /-/D. Rzyminiak-Owczarczak /-/B. Drzazga /-/E. Brychcy