II GZ 91/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia W. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 1 lutego 2010 r. sygn. akt I SA/Gd 652/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G. z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia w przedmiocie odmowy przyznania jednolitej płatności obszarowej i nałożenia sankcji postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 1 lutego 2010 r., sygn. akt I SA/Gd 652/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił W. K. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi ww. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G. z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2008. Skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie, w tym wpisu od skargi w kwocie 200 zł. Po zapoznaniu się z wnioskiem Sąd wezwał go do przedłożenia dokumentów i oświadczeń mających na celu wyjaśnienie wątpliwości dotyczących jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Żadnego z wymaganych dokumentów skarżący nie przedstawił. W piśmie z dnia 16 listopada 2009 r. wyjaśnił jedynie, że nadal pozostaje w związku małżeńskim, ale w jego małżeństwie istnieje od 1998 r. ustrój rozdzielności majątkowej. Żona nie jest więc zobowiązana do wspierania go finansowo. Skarżący stwierdził, że nie prowadzą z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, wobec czego nie jest w stanie przedstawić dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej współmałżonki. Oświadczył ponadto, że nie ma żadnych oszczędności na rachunkach, nie ma nikogo na utrzymaniu, od nikogo nie otrzymuje pomocy finansowej. Prowadzone postępowanie egzekucyjne zostało umorzone wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji. W toku postępowania skarżący przedłożył jedynie dodatkowo postanowienia organów ścigania o umorzeniu dochodzeń w sprawach kradzieży mienia dokonanych na jego szkodę, z powodu niewykrycia sprawców tych przestępstw. Mając więc na uwadze, że skarżący został wezwany do złożenia m.in. zaświadczeń z gminy o osiąganych dochodach, wyciągów z kont bankowych lub oświadczenia o ich nieposiadaniu, oświadczenia w przedmiocie majątku małżonki, dokumentów obrazujących miesięczne wydatki związane z kosztami utrzymania jego lub jego małżonki oraz obrazujących stan zadłużenia, Sąd uznał, że skarżący uchylił się od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), co stanowiło przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Stwierdził, że powołane przez stronę okoliczności mające świadczyć o jego trudnej sytuacji majątkowej budzą istotne wątpliwości. Jak wynika z akt administracyjnych, skarżący dysponuje nieruchomościami rolnymi o znacznym obszarze, co do których składał wnioski do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o przyznanie dopłat z Unii Europejskiej. Stoi to w sprzeczności z oświadczeniem o braku jakiegokolwiek majątku, w tym nieruchomości. Sąd podkreślił, że nie ma możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, a władny jest jedynie oceniać w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. te, które wskazała strona, z uwzględnieniem regulacji z art. 255 p.p.s.a. Bierność wnioskodawcy co do wezwania do przedstawienia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów należy traktować jako niewskazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 p.p.s.a. Sąd zaznaczył ponadto, że istniejący w małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalnia z obowiązku przedstawienia sytuacji majątkowej współmałżonka. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z tym kosztów. Niejasne jest również twierdzenie skarżącego, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, bez wskazania żadnych źródeł swojego utrzymania, przy jednoczesnym wskazaniu, że nie osiąga dochodów, nie posiada oszczędności i nie korzysta z niczyjej pomocy ani też ze świadczeń pomocy społecznej. Brak jest więc informacji o źródłach bieżącego utrzymania strony. W zażaleniu W. K. wniósł o uchylenie powyższego postanowienia jako krzywdzącego. Stwierdził, iż przedstawił Sądowi szczegółowo swoją trudną i złożoną sytuację materialną i osobistą. Sąd jej nie uwzględnił, czym zamknął mu drogę i prawo do sądu, gwarantowane przez Konstytucję RP bez względu na status majątkowy obywatela. Podniósł, że wraz z wnioskiem złożył dowody dotyczące jego trudnej i złożonej sytuacji materialnej. Żądania Sądu są niemożliwe do spełnienia, ponieważ uzależnia przyznanie prawa pomocy od rzeczy, na które skarżący nie ma wpływu, w tym przedłożenie dokumentacji w zakresie majątku żony. Małżeństwo skarżącego istnieje de facto na papierze, gdyż nie może zmusić żony, aby mu cokolwiek pomogła i cokolwiek wskazała, o co pyta Sąd. Ustawa nie uzależnia przyznania prawa pomocy od rozwodu, wskazuje za to na sytuację strony, a nie innych osób, ponieważ skarżący sam utrzymuje swoje gospodarstwo domowe, więc niezrozumiałe jest uzależnianie go od osób trzecich, z którymi nie prowadzi gospodarstwa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone postanowienie, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jeżeli podane przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie zostały przez nią należycie uzasadnione lub uprawdopodobnione, to sąd (bądź referendarz sądowy) na mocy art. 255 p.p.s.a. może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że W. K. nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wbrew twierdzeniom żalącego, oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczały do oceny jego sytuacji materialnej. Mimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca nie przedstawił natomiast dodatkowych dokumentów, które w sposób wystarczający potwierdzałyby trudną sytuację materialną i wyjaśniałyby uzasadnione wątpliwości co do wysokości osiąganych przez żalącego dochodów. Wątpliwości te dotyczą oświadczeń złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w toku postępowania dotyczącego tego wniosku. Wynika z nich, że wnioskodawca prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie posiadając żadnych dochodów ani żadnego majątku. Powyższa wątpliwość oraz brak udziału żalącego w jej wyjaśnieniu sprawiła, że niemożliwa była ocena jego sytuacji materialnej. Jednocześnie należy zauważyć, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji zawiera uchybienie, które jednak nie miało wpływu na zgodność rozstrzygnięcia z prawem. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wadliwe było bowiem uznanie, że obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, wynikający z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), może być utożsamiany z obowiązkiem pokrywania przez małżonka strony postępowania sądowego wszelkich kosztów, w tym również kosztów sądowych, w sytuacji gdy małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską o rozdzielności majątkowej. Taki pogląd byłby sprzeczny z celem i naturą instytucji rozdzielności majątkowej. Mimo błędnej oceny w tym zakresie, Sąd pierwszej instancji prawidłowo jednak ocenił wniosek o przyznanie prawa pomocy uznając, że oświadczenia zawarte w tym wniosku, a także brak nadesłania przez wnioskodawcę dokumentów określających wysokość dochodów i wydatków uniemożliwiają ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Skoro wnioskodawca nie wykazał należycie, że nie jest w stanie ponieść związanych z postępowaniem kosztów, to uzasadnione było odmówienie przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W. K. powołał się w zażaleniu na naruszenie konstytucyjnego prawa obywatela do sądu, co również należy uznać za niezasadne. Przepis art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Nie oznacza to jednak bezwarunkowości zapewnienia obywatelowi przez państwo możliwości dochodzenia roszczeń na drodze sądowej. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Zasadą wynikającą z art. 199 p.p.s.a. jest ponoszenie kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie przez strony, a zwolnienie od tego obowiązku ma charakter wyjątku (art. 227 § 2, art. 239 czy art. 261 p.p.s.a.). Zatem w sytuacji gdy strona nie wykazała, aby względem niej zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające zastosowanie uprzywilejowanego traktowania w zakresie obowiązku natury fiskalnej, nie można mówić o naruszeniu przez sąd orzekający w sprawie zasady równego traktowania stron w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a.