II SA/Wa 1529/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Janusz Walawski, WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Arkadiusz Koziarski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2009 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] odmawiającą przyznania A. D. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Z akt administracyjnych i ustaleń organu wynika następujący stan faktyczny i prawny sprawy: Wnioskiem z dnia 24 lutego 2009 r. A. D. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezesa ZUS) o przyznanie na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku strona podniosła, iż znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej. Od dnia 6 grudnia 1999 r. stwierdzono u niej całkowitą niezdolność do pracy z powodu [...]. Obecnie wnioskodawczyni pozostaje pod opieką specjalisty i leczy się w Poradni [...]. Mieszka wraz z matką w budynku (2 pomieszczenia o łącznej powierzchni 16 m2) znajdującym się w złym stanie technicznym bez zaplecza sanitarnego. Prowadzi odrębne gospodarstwo i utrzymuje się jedynie z zasiłku stałego i zasiłków celowych z pomocy socjalnej. Wnioskodawczyni wskazała, iż wypracowała 13 lat i 2 miesiące, w tym na urlop wychowawczy przypadają 4 lata i niespełna 2 miesiące. Biorąc pod uwagę, że obecnie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej wniosek strony należy uznać za zasadny. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. Prezes ZUS odmówił przyznania A. D. wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że na przestrzeni 39 lat życia wnioskodawczyni udowodniła okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 13 lat i 26 dni. Okresy nieskładowe zostały uwzględnione w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, zainteresowana udowodniła 3 lata, 7 miesięcy i 26 dni tych okresów. Z dniem 6 stycznia 1995 r. wnioskodawczyni zaprzestała pobierania zasiłku dla bezrobotnych, a całkowita niezdolność do pracy powstała od dnia 6 grudnia 1999 r. W ocenie organu, nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przez stronę przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem we wskazanym okresie nie orzeczono wobec A.D. całkowitej niezdolności do pracy. Nie zaistniały zatem, w podanym okresie, przeszkody do kontynuowania zatrudnienia oraz ubezpieczenia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia przewidzianego przepisami ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją strona podniosła, iż była zmuszona zrezygnować z pracy w ostatnim miejscu zatrudnienia – [...] z powodu trwającego rozwodu i koniecznością przeprowadzenia się z [...] do matki zamieszkałej we wsi [...]. Dzieci odwołującej się były wówczas zbyt małe aby pozostawić je same w domu bez opieki. Z powodu braku pomocy najbliższych odwołująca się musiała zrezygnować z pracy. W ocenie strony, już wówczas pojawiły się objawy choroby [...] i już od 1996 r. odwołująca się nie była osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie wszystkie przesłanki, o jakich mowa w powołanym przepisie. W analizowanej sprawie nie zaistniały zaś szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, iż na przestrzeni 39 lat życia na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy strona udokumentowała 13 lat i 26 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Zgodnie zaś z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, jakkolwiek świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, jednak nie może on pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do ubezpieczenia spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto z przebiegu ubezpieczenia odwołującej się wynika, że od dnia zaprzestania pobierania zasiłku dla bezrobotnych (6 stycznia 1995 r.) do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy (6 grudnia 1999 r.) wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez nią zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec strony w wyżej wymienionym okresie nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Odnosząc się do zarzutu zawartego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazującego na powstanie u odwołującej się choroby już od 1996 r., Prezes ZUS wskazał, iż sprawa A. D. została rozpatrzona przez Departament Orzecznictwa Lekarskiego w trybie nadzoru Prezesa ZUS nad wykonywaniem orzecznictwa o niezdolności do pracy przez lekarzy orzeczników i komisje lekarskie. Po analizie dokumentacji orzeczniczo-lekarskiej stwierdzono, że orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] kwietnia 2008 r. jest zgodne z zasadami orzecznictwa lekarskiego. Mając powyższe na uwadze organ podniósł, iż samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Dowody takie w sprawie zostały przedstawione i na ich podstawie Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 2008 r. uznała odwołującą się za całkowicie niezdolną do pracy od dnia 6 grudnia 1999 r. Prezes ZUS dodał, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy ocenie podlegała również sytuacja materialna strony, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie organu, obecna niemożność podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz podnoszone przez nią trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. A. D. zaskarżyła decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2009 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i wniosła o jej uchylenie. Uzasadniając skargę strona podniosła, iż nieposiadanie przez nią wystarczającego stażu pracy do otrzymania renty w trybie ustawowym, wynika ze szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy. Zaprzestanie wykonywania przez skarżącą pracy w grudniu 1993 r. nastąpiło bowiem na skutek konieczności rozejścia się z mężem i osobistym zajęciem się dziećmi, które wtedy miały 7 i 6 lat. Dodatkowo przyczyną rozwiązania umowy o pracę był stres, który w dalszej kolejności spowodował wystąpienie choroby i dalsze wykonywanie pracy stało się niemożliwe. W ocenie skarżącej, wskazane okoliczności należy uznać za szczególne w rozumieniu przepisów ustawy, albowiem gdyby nie choroba psychiczna, to z całą pewnością skarżąca dalej by pracowała i jej staż pracy byłby odpowiednio dłuższy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do przepisu art. 1 § 2 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. W zaskarżonym rozstrzygnięciu Prezes wskazał, iż nie zostały spełnione kumulatywnie wszystkie ww. przesłanki. W rozpoznawanej sprawie nie można Prezesowi zarzucić naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, bowiem organ zasadnie uznał, iż w ustalonym stanie faktycznych po stronie skarżącej nie zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności". Nie jest sporne pomiędzy stronami ustalony przez organ okres składkowy i nieskładnokowy zaliczany do uprawnień emerytalno-rentowych, jak też fakt, iż od dnia zaprzestania pobierania zasiłku dla bezrobotnych od dnia 6 stycznia 1995 r. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. dnia 6 grudnia 1999 r. A. D. pozostawała poza ubezpieczeniem. Skarżąca przerwy w zatrudnieniu usprawiedliwia istotnymi zmianami w życiu osobistym, mianowicie rozwodem i stresem z tym związanym, koniecznością sprawowania opieki nad dziećmi rozpoczynającymi edukację w szkole podstawowej. Trzeba także dostrzec, że w tym trudnym dla skarżącej okresie nie pozostała ona sama z problemami rodzinnymi, lecz mogła liczyć na pomoc matki, do której się wprowadziła. Tego typu zdarzenia niewątpliwie negatywnie wpływają na dotychczasowe życie, burzą ustalony porządek, powołują stres związany z odnalezieniem się w nowej, najczęściej mało sprzyjającej rzeczywistości. Jednakże zdarzenia takie mają charakter powszechny, przyczyniają się do dokonywania wyborów życiowych, których skutki nie zawsze są zgodne z wcześniejszymi oczekiwaniami. Jako sytuacje występujące dość często i dotyczące znacznej grupy społecznej, samodzielnie nie mogą być kwalifikowane jako "okoliczności szczególne" w rozumieniu przepisów ustawy emerytalno-rentowej. Skarżąca podnosi także, iż nie była zdolna do podjęcia pracy zarobkowej w 1996 r. albowiem już wówczas pojawiły się u niej oznaki choroby. Strona jednak nie przedstawiła jakichkolwiek dowodów wskazujących na niemożność podjęcia pracy zarobkowej w spornym okresie z powodu choroby, bowiem wymieniona w tym czasie nie podejmowała leczenia. Jak wynika z jej wniosku o przyznanie świadczenia, po raz pierwszy podjęła leczenie w dniu 6 grudnia 1999 r., kiedy to została przymusowo hospitalizowana w [...]. Wówczas to rozpoznano u niej [...]. Nie można jednak czynić Prezesowi ZUS zarzutu, iż badając, czy została spełniona ustawowa przesłanka "szczególnych okoliczności", jako datę powstania całkowitej niezdolności do podjęcia zatrudnienia przyjął datę określoną w orzeczeniu Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] kwietnia 2008 r. – 6 grudnia 1999 r. To orzeczenie, jak wynika z jego uzasadnienia, zostało wydane w oparciu m.in. o przeprowadzone bezpośrednie badania i dokonaną analizę przedstawioną w dokumentacji medycznej, w tym dokumentacji z przebiegu leczenia ambulatoryjnego i kart leczenia szpitalnego w okresie od dnia 6 grudnia 1999 r. do dnia 15 marca 2000 r. Prezes ZUS orzekając w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest związany tym orzeczeniem, stosownie do postanowień art. 14 ust. 3 powołanej ustawy. Podkreślić należy, iż organ dołożył szczególnej staranności w badanym przypadku, albowiem ponownie rozpoznając sprawę A. D. zobowiązał Departament Orzecznictwa Lekarskiego do poddania powyższego orzeczenia kontroli w trybie nadzoru Prezesa ZUS. Jak wynika z pisma w-ce dyrektora Departamentu Orzecznictwa Lekarskiego z dnia 15 czerwca 2009 r. poddane kontroli nadzorczej orzeczenie Komisji Lekarskiej z dnia [...] kwietnia 2009 r. jest zgodne z zasadami orzecznictwa lekarskiego, zarówno co do ustalonego stopnia niezdolności do pracy jak i daty jej powstania. Dane zaś zawarte w dokumentacji nie dają podstaw do ustalenia daty powstania niezdolności do pracy w okresie od dnia 6 stycznia 1996 r. do dnia 3 lipca 1996 r. W tym stanie rzeczy nie można zarzucić Prezesowi ZUS naruszenia przepisów procesowych, czy też błędnego zastosowania przepisu prawa materialnego, stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia. Strona nie przedstawiła bowiem dowodów na poparcie własnych twierdzeń, jak też nie wskazała organowi, gdzie takowych należy poszukiwać. Z tych powodów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.