II SA/Bk 658/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Anna Sobolewska-Nazarczyk, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.),, sędzia WSA Mirosław Wincenciak, Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 03 grudnia 2009 r. sprawy ze skargi C. J. Ł. na decyzję Wojewody P. z dnia [...] sierpnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Starosty Powiatowego w B. z dnia [...] czerwca 2009 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. zasądza od Wojewody P. na rzecz skarżącego C. J. Ł. kwotę 200 (słownie: dwieście) złotych tytułem zwrotu wpisu sądowego. Wojewoda P. zaskarżoną decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. Nr[...], po rozpatrzeniu odwołania Pana C. J. Ł. od decyzji Starosty B. z dnia [...] czerwca 2009 r., odmawiającej zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości, oznaczonej nr geod. [...], obr.[...], położonej w B. przy ul. S., stanowiącej własność Gminy B., utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne: W związku z zamiarem przeznaczenia do zbycia nieruchomości stanowiącej własność Gminy B., oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o powierzchni 0,1370 ha, położonej w B., przy ul. S.., pismem z dnia 6 lutego 2006 r. poinformowano Pana C. Ł. o możliwości ubiegania się, na podstawie art. 136 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, o zwrot opisanej nieruchomości. Pan C. Ł. złożył stosowny wniosek. W tych okolicznościach ustalono, że przedmiotowa działka stanowi część nieruchomości nabytej na rzecz Skarbu Państwa aktem notarialnym – umowa sprzedaży z dnia [...] lutego 1975 r. Rep. A/I nr[...]. Zgodnie z postanowieniami w/w umowy Skarb Państwa nabył od Pana C. Ł. własność nieruchomości położonej w B. przy ul. S. [...] o pow. 2207 m2 oznaczonej nr geod. [...] obr.[...], zabudowanej budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi, w zamian za co Skarb Państwa oddał Panu C. Ł. w użytkowanie wieczyste na lat 99 działkę budowlaną o pow. 466 m2, oznaczoną nr geod. [...] obr.[...], położoną w B. przy ul. K. [...]. W związku z tym, że wartość działki położonej przy ul. K. została określona na kwotę 32.800 zł, natomiast wartość działki położonej przy ul. S. na kwotę 239.783,90 zł, wynikającą z tego różnicę tj. kwotę 206.983,90 zł wypłacono na rzecz Pana C. Ł.. Dodatkowo ustalono, że działka oznaczona nr geod. [...]obr. [...], stanowiąca część nabytej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości nie została wykorzystana na cel wywłaszczenia. Natomiast działka zamienna, oznaczona obecnie nr geod. [...], położona aktualnie przy ul. Ś. [...] w B., jest zabudowana budynkiem mieszkalnym, w którym mieszka jej właściciel - Pan C. Ł. Zgodnie zaś z art. 136 ust.3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, jeżeli stosownie do przepisu art. 137 tej ustawy stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Warunkiem natomiast zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela odszkodowania lub nieruchomości zamiennej. W myśl art. 140 w/w ustawy w razie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości poprzedni właściciel lub jego spadkobierca zwraca Skarbowi Państwa lub właściwej jednostce samorządu terytorialnego, ustalone w decyzji odszkodowanie, a także nieruchomość zamienną, jeśli była przyznana w ramach odszkodowania. Oznacza to, że wywłaszczona nieruchomość, która stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, może być zwrócona tylko wówczas, gdy istnieją obiektywne możliwości zwrotu nieruchomości zamiennej, otrzymanej przez poprzedniego właściciela wywłaszczonej nieruchomości jako całość lub część odszkodowania. W przedmiotowej sprawie poprzedniemu właścicielowi przysługuje do działki zamiennej prawo własności, ale w ocenie Starosty B., brak jest obiektywnych możliwości jej zwrotu na rzecz jednostki samorządu terytorialnego (Gminy B.), albowiem w budynku posadowionym na przedmiotowej działce mieszka właściciel. Ponadto aktualnie obowiązujące przepisy nie dopuszczają możliwości zwrotu części działki zamiennej, w zamian za zwrot części wywłaszczonej nieruchomości. Nie możliwa jest również zamiana obowiązku zwrotu odszkodowania ustalonego w naturze, jako działki zamiennej, na odszkodowanie pieniężne. Na podstawie powyższych ustaleń Starosta Powiatu B. decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] odmówił zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości oznaczonej nr geod. [...], obr.[...], położonej w B. przy ul. S., stanowiącej własność Gminy B. Od powyższej decyzji odwołanie wniósł C. J. Ł. reprezentowany przez pełnomocnika – D. Ł. W ocenie odwołującego, nie można zgodzić się ze stanowiskiem organu, albowiem możliwy jest zwrot części wywłaszczonej nieruchomości bez konieczności zwrotu działki zamiennej, a jedynie za zwrotem części wypłaconego odszkodowania pieniężnego odpowiadającego wartości części zwracanej nieruchomości. Takie stanowisko znajduje potwierdzenie w wyroku NSA w Krakowie z dnia 14 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA/Kr 291/00. Wojewoda P. po rozpatrzeniu w/w odwołania podzielił stanowisko organu pierwszej instancji i decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. Nr [...] utrzymał w mocy kwestionowane orzeczenie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, iż zgodnie z art. 140 ust.1 ustawy o gospodarce nieruchomościami nieruchomość wywłaszczona, która stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu może być zwrócona tylko wówczas, gdy istnieją obiektywne możliwości zwrotu nieruchomości zamiennej otrzymanej przez poprzedniego właściciela wywłaszczonej nieruchomości jako całość lub część odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Dalej organ powołał się na wyrok WSA w Białymstoku z dnia 15 marca 2005 r. II SA/Bk 828/04, zgodnie z którym art. 140 ust.1 ustawy nie dopuszcza możliwości zwrotu wywłaszczonej nieruchomości bez jednoczesnego zwrotu otrzymanej nieruchomości zamiennej. W ocenie organu przepisy prawa nie przewidują możliwości innego rozliczenia w sytuacji zwrotu części nieruchomości, dlatego też wszelkie zasady określone w przetoczonych przepisach mają zastosowanie również wówczas, gdy przedmiotem zwrotu jest część wywłaszczonej nieruchomości. Z tych też względów organ nie podzielił koncepcji rozliczenia sugerowanej przez skarżącego. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku wniósł C. J. Ł. domagając się jej uchylenia. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 136 ust. 3 i art. 140 ustawy z dnia 21 sierpnia 1007 r. o gospodarce nieruchomościami poprzez błędne przyjęcie, że brak jest możliwości zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości, która odpowiada otrzymanemu wyrównaniu pieniężnemu różnicy pomiędzy zamienianymi nieruchomościami. W ocenie skarżącego błędne jest twierdzenie prezentowane przez organ, że zwrot nieruchomości w niniejszej sprawie uzależniony jest od zwrotu działki zamiennej. Z uwagi, bowiem na istniejącą znaczną różnicę wartości zamienianych działek powinno dojść do zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości, która odnosi się do otrzymanego wyrównania pieniężnego. Taki zwrot w świetle art. 136 ust.3 ustawy jest dopuszczalny i nie jest uzależniony od zwrotu nieruchomości zamiennej. W odpowiedzi na skargę Wojewoda P. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się z kolei do zarzutów skargi uzupełniająco wyjaśnił, że nie istnieje obiektywna możliwość zwrotu przez skarżącego nieruchomości zamiennej, nie ma także możliwości, wbrew twierdzeniu skarżącego, zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości odpowiadającej wysokości otrzymanego wyrównania pieniężnego, gdyż rozliczenia takie nie znajdują podstawy w przepisach prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej cytowanej jako: p.p.s.a. (Dz. U. nr 153, poz. 1270) sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji, to jest jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej i oceny tej dokonuje w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w sprawie. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 cytowanej ustawy sąd rozstrzyga o skardze w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W sprawie pozostają niesporne następujące okoliczności: Skarżący przeniósł w 1975 r, na rzecz Skarbu Państwa własność nieruchomości o pow. 2207 m2 (obecnie stanowiącej własność Gminy B.). Otrzymał nieruchomość zamienną o pow. 469 m2 oraz odszkodowanie wyrównujące wartości działek. Część działki przejętej o pow. 1370 m2 (nr [...]) nie została wykorzystana na cele wywłaszczenia i może być zbyta przez Gminę B. Działka należąca do skarżącego (zamienna) jest zabudowana budynkiem mieszkalnym i nie może być zwrócona Gminie. Skarżący posiada uprawnienie (jako zbywca nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa) do żądania zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości w świetle art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami (o tym przesądził WSA w Białymstoku wyrokiem z dnia 22 grudnia 2008 r. – sygn. akt II SA/Bk 567/08). Jedyną kwestią sporną, w sprawie niniejszej, pozostaje odpowiedź na pytanie: czy w świetle przepisu art. 136 ust. 3 w związku z art. 140 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. nr 261, poz. 2603 ze zm.) możliwy jest zwrot przez Gminę na rzecz skarżącego części wywłaszczonej nieruchomości (działki o nr [...] o pow. 1370 m2) odpowiadającej części wartości przyznanego odszkodowania pieniężnego, przy braku możliwości zwrotu nieruchomości zamiennej ?. Należy zauważyć, że orzecznictwo, sądowoadministracyjne w tej kwestii jest niejednolite. Sąd orzekający, w niniejszej sprawie, przychyla się do pozytywnej odpowiedzi na wyżej postawione pytanie, motywując swoje stanowisko następująco: Z literalnego brzmienia art. 140 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami (zwanej dalej "ustawą") wynika, że nieruchomość wywłaszczona może być zwrócona tylko wówczas, gdy istnieją obiektywne możliwości zwrotu nieruchomości zamiennej, otrzymanej przez właściciela wywłaszczonej nieruchomości jako całości lub części odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Art. 136 ust. 3 ustawy daje poprzedniemu właścicielowi możliwość żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jako całości lub jej części. Skoro Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego, jest w stanie zwrócić byłemu właścicielowi tylko część wywłaszczonej nieruchomości, za którą właściciel otrzymał w momencie wywłaszczenia odszkodowanie pieniężne, to nieuprawnionym byłoby żądanie od niego zwrotu działki zamiennej przyznanej w zamian za tę część wywłaszczonej nieruchomości która nie podlega zwrotowi, bo została spożytkowania zgodnie z celem wywłaszczenia. Powyższa interpretacja przepisu art. 136 ust. 3 w związku z art. 140 ust. 1 ustawy jest możliwa w sytuacji, gdy zachodzi rażąca dysproporcja pomiędzy powierzchnią i wartością działki wywłaszczonej a działki zamiennej. Niewątpliwie, gdyby wartość nieruchomości zamiennej wyczerpywała całe należne odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia nieruchomości, to jej zwrot w trybie art. 136 ust. 3 w związku z art. 140 ust. 1 byłby możliwy jedynie za jednoczesnym zwrotem nieruchomości zamiennej. W sprawie niniejszej, otrzymana przez skarżącego działka zamienna nie stanowiła ekwiwalentu działki wywłaszczonej ani pod względem jej powierzchni ani też jej wartości. Działka zamienna stanowiła ok. ¼ powierzchni i ok. 1/6 wartości działki wywłaszczonej. Sąd uznał więc za zasadny zarzut skarżącego, iż organy orzekające w sprawie zwrotu nieruchomości nie wzięły pod uwagę, że nie istnieje możliwość zwrotu całej wywłaszczonej nieruchomości (co pociągałoby za sobą obowiązek zwrotu działki zamiennej) lecz tylko tej części, która odpowiada otrzymanemu odszkodowaniu pieniężnemu – wyrównaniu różnicy między zamienionymi działkami. Stąd też, w ocenie Sądu, organy orzekające w sprawie odmowy zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości naruszyły postanowienia art. 136 ust. 3 w związku z art. 140 ust. 1 ustawy, mające istotny wpływ na jej wynik, a to z tego względu, że nie wzięły pod uwagę możliwości zwrotu skarżącemu części wywłaszczonej nieruchomości (działki nr 315/4 wydzielonej z wywłaszczonej w 1975 r. działki nr 24). W sytuacji, gdy jako odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość w części przyznano nieruchomość zamienną, a w części dopłatę pieniężną to – mając na uwadze, że przy zwrocie wywłaszczonej nieruchomości poprzedni właściciel obowiązany byłby do zwrotu nieruchomości zamiennej i wypłaconego odszkodowania – nie można wykluczyć, że gdy nie jest możliwy zwrot nieruchomości zamiennej to można orzec o zwrocie części wywłaszczonej nieruchomości, która odpowiada przyznanemu wyrównaniu pieniężnemu (co w niniejszej sprawie prawdopodobnie nie wyczerpuje wyrównania pieniężnego z racji dużej dysproporcji wartościowo – powierzchniowej między działką wywłaszczoną a jej częścią podlegającą zwrotowi). Stanowisko składu orzekającego, w niniejszej sprawie, pozostaje zbieżne z wyrokami zapadłymi w analogicznych stanach faktycznych, m.in. przed: Naczelnym Sądem Administracyjnym z dnia 22 listopada 1994 r. – IV SA 1434/93; NSA z 14 stycznia 2002 r. – II SA/Kr 291/00 publ. ONSA 2003/2/63; WSA w Krakowie z dnia 1 sierpnia 2006 r. – II SA/Kr 1417/03; WSA w Krakowie z dnia 20 maja 2009 r. – II SA/Kr 445/09/ Podzielając wskazaną tam linię orzecznictwa, Sąd uznał za przekonującą wykładnię przepisów art. 136 ust. 3 w związku z art. 140 ust. 1 ustawy, albowiem taka wykładnia respektuje zasadę proporcjonalności wzajemnych roszczeń majątkowych pomiędzy jednostką samorządu terytorialnego a byłym właścicielem oraz zasadę równości tych podmiotów. Natomiast, Sąd nie podzielił stanowiska wyrażonego m.in. w wyroku WSA w Białymstoku z dnia 15 marca 2005 r. (sygn. akt II SA/Bk 828/04) jak też w wyroku NSA z dnia 21 stycznia 2009 r. (sygn. akt I OSK 1597/07), gdzie składy orzekające zastosowały literalne brzmienie przepisu art. 140 ust. 1 ustawy. Wyrażone w tychże orzeczeniach poglądy nie odnoszą się do takich sytuacji kiedy występuje rażąca dysproporcja wartościowo – powierzchniowa nieruchomości wywłaszczonej a zamiennej. Rozpoznając sprawę ponownie, organy winny mieć na względzie interpretację przepisów prawa materialnego (opisaną powyżej) oraz rozważyć wszelkie inne przesłanki rozdziału 6 ustawy, konieczne do spełnienia przy orzekaniu o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości. Mając na względzie powyższe, Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 "a", art. 152 i art. 200 p.p.s.a.