I OZ 502/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. Cz. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 1553/09 odmawiające przyznania M.Cz. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.Cz. na decyzję Ministra Edukacji Narodowej z dnia [...] lipca 2009 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić zażalenie. M.Cz. wnioskiem z dnia 21 października 2009 r. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Ministra Edukacji Narodowej z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji. W złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz pełnoletnią córką. Wyjaśniła, że nie uzyskuje żadnych dochodów, natomiast jej mąż pracuje dorywczo i osiąga dochody w wysokości [...] zł. miesięcznie, zaś córka uzyskuje dochody w kwocie [...] zł miesięcznie. Ponadto, wnioskodawczyni stwierdziła, że nie posiada oszczędności pieniężnych oraz rachunku bankowego. Do złożonego wniosku załączyła: zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego potwierdzające, że w 2008 r. nie uzyskała żadnych dochodów oraz zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy w P.z dnia 20 marca 2009 r. zgodnie z którym nie figuruje ona w rejestrze osób bezrobotnych tego urzędu, zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego o dochodach jej męża uzyskanych w 2008 r. (w łącznej kwocie [...] zł), świadectwo pracy męża, z którego wynika, że w dniu 2 lutego 2009 r. umowa o pracę została z nim rozwiązana. Ponadto, wnioskodawczyni przedstawiała zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego określające dochody otrzymywane przez jej córkę w 2008 r. w łącznej kwocie [...] zł, wyciąg z rachunku bankowego córki obejmujący okres od dnia 5 do dnia 12 października 2009 r., z którego wynika, że w okresie tym na jej rachunek wpłynęła łącznie kwota [...] zł. Poza tym, wnioskodawczyni dołączyła kopię faktury za energię elektryczną za okres od dnia 26 września do dnia 23 listopada 2009 r. na kwotę [...] zł, oraz kopię dokumentu zawierającego zestawienie opłat za użytkowanie lokalu mieszkalnego na łączną kwotę [...] zł miesięcznie. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 stycznia 2010 r., sygn. akt I SA/Wa 1553/09 odmówiono M.Cz. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem sprzeciwu M.Cz., w którym zarzuciła, że stan faktyczny dotyczący jej możliwości finansowych został błędnie ustalony, albowiem jej córka nie jest zobowiązana do ponoszenia kosztów sądowych w tej sprawie. Jednocześnie wskazała, że dochody osiągane przez jej córkę nie mają charakteru stałego. Podkreśliła, że prawo pomocy powinno obejmować osoby żyjące w ubóstwie do których zalicza się osoby bezrobotne bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Dodała, iż z powodu zdarzeń losowych i sytuacji rodzinnej nie może w tej sprawie ponieść kosztów sądowych, na które składają się też koszty innych postępowań. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego wnioskodawczyni oraz członków jej rodziny, pismem z dnia 19 marca 2010 r. wezwał ją do przedłożenia kolejnych dokumentów. W odpowiedzi na w/w wezwanie M.C. przedstawiła zaświadczenie Prezydenta Miasta P., z którego wynika, że na pobyt stały wraz z nią zameldowani są mąż oraz córka. Wnioskodawczyni załączyła również: PIT-11 K.Cz. z którego wynika, że w okresie od dnia 1 stycznia 2009 r. do dnia 2 lutego 2009 r. uzyskał on dochód 1244,95 zł, Pit-11 E.Cz. z którego wynika, że w okresie od dnia 1 stycznia 2009 r. do dnia 31 grudnia 2009 r. uzyskała ona dochód [...] zł, zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego dotyczące dochodu podlegającego opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych – z których wynika, iż w roku podatkowym 2008 dochód M.Cz. wyniósł 0.00 zł, dochód K.Cz. wyniósł [...] zł. a dochód E.Cz. wyniósł [...] zł. Dodatkowo wnioskodawczyni przedstawiła, zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy w P. z dnia 20 marca 2009 r. zawierające informację, iż M.Cz. nie figuruje w rejestrze osób bezrobotnych, kopię faktury za okres od dnia 27 stycznia 2010 r. do dnia 24 marca 2010 r. za energię elektryczną i usługi dystrybucji na kwotę [...] zł oraz ksero dokumentu z dnia 24 lutego 2010 r. dotyczącego opłat za użytkowanie lokalu mieszkalnego (na kwotę [...]zł miesięcznie), wyciąg z rachunku bankowego E.Cz., z którego wynika, iż w okresie od dnia 12 stycznia 2010 r. do dnia 22 stycznia 2010 r. wpłynęła kwota [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 24 maja 2010 r. sygn. akt IISA/Wa 1553/09 odmówił M.Cz. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu postanowienia stwierdził, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania sądowego spoczywa na wnioskodawcy i powinien on wykazać zasadność złożonego wniosku oraz spełnienie ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy. Stanowi ono bowiem pomoc dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w niezbędnych kosztach utrzymania. Wskazał, że ubiegający się o taką pomoc powinien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania, a dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające może zwrócić się o pomoc państwa. W ocenie Sądu pierwszej instancji wnioskodawczyni braku takiej możliwości nie wykazała, zważywszy, iż na obecnym etapie postępowania koszty sądowe ograniczają się do uiszczenia przez nią wpisu od skargi w wysokości [...] zł. Ponadto, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zauważył, iż wnioskodawczyni nie przedstawiła pełnej informacji pozwalającej na ocenę jej rzeczywistej sytuacji materialnej, albowiem przedstawione przez nią zaświadczenia wystawione przez Naczelnika Urzędu Skarbowego o dochodach męża i córki dotyczyły 2008 roku, a zatem nie potwierdzają obecnego stanu jej dochodów oraz członków jej rodziny. Natomiast nadesłane dokumenty pozwalają na stwierdzenie, że uiszczenie przez nią wpisu od skargi w kwocie 200 zł. nie przekracza jej możliwości finansowych. W związku powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej P.p.s.a. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia M.Cz. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym stwierdziła, że jej dochody wystarczają jedynie na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych, zaś w tej sprawie sytuacja finansowa jej córki nie powinna być brana pod uwagę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1), zaś przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek (art. 252 § 2 P.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. Jednak w razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości określonej w art. 255 P.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając M.Cz. do doręczenia dokumentów potwierdzających jej sytuację majątkową i finansową. Sąd wezwał do przedstawienia: potwierdzenia wysokości uzyskiwanych przez wnioskodawczynie i jej męża dochodów i wydatków rodziny; zeznań podatkowych; wyciągów z rachunków bankowych. Wnioskodawczyni nie przedstawiła wymaganych dokumentów w komplecie, bowiem przesłała tylko takie dokumenty, które dotyczyły 2008 r. Pozostałe okoliczności wyjaśniła zaś w oświadczeniu. Sąd pierwszej instancji uznał zatem, iż wnioskodawczyni nie wykazała, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, M.Cz. również na etapie zażalenia nie wskazała nowych okoliczności, zwłaszcza tych nieujawnionych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, które mogłyby wpłynąć na zwolnienie je z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, podobnie jak Sąd pierwszej instancji wydając zaskarżone postanowienie, nie ma możliwości całościowego oglądu sprawy. Wyjaśnić należy jednak, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie obowiązani do wzajemnej pomocy (art. 23), a rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się (art. 87). W kwestii obowiązku alimentacyjnego należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał, iż obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Słusznie zatem, choć bezskutecznie, Sąd pierwszej instancji zmierzał do zbadania, czy rodzina wnioskodawczyni będzie w stanie udzielić jej pomocy finansowej w stopniu, jaki nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Skoro wnioskodawczyni twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci poniesienia kosztów sądowych), to istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez rodzinę jest wystarczająca na zabezpieczenie tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania jej pomocy z budżetu państwa. Nieujawnienie pełnej i aktualnej sytuacji majątkowej nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawczyni pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Trzeba w tym miejscu podkreślić, iż zgodnie z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy, co oznacza, że to strona ma przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna i osobista nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. Należy zatem podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że bierność wnioskodawczyni w zakresie wyjaśnienia jej sytuacji majątkowej zdecydowanie uniemożliwiła ocenę tej sytuacji. Ocena ta miałaby wpływ na uznanie, czy uprawdopodobniono, iż obiektywnie brak jest możliwości uzyskania środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu, a co za tym idzie, na udzielenie pomocy ze środków budżetowych. Powyższe okoliczności, jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, nie uzasadniają rozstrzygnięcia ponad wszelką wątpliwość, iż spełnia ona warunki wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Zatem zaskarżone postanowienie jest prawidłowe i nie narusza prawa. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.