I OSK 994/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek sędzia del. NSA Teresa Rutkowska Protokolant Agnieszka Gugała – Szczerbicka po rozpoznaniu w dniu 15 października 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Wyższej Szkoły S. i P. w L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 1530/09 w sprawie ze skargi Wyższej Szkoły S. i P. w L. na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy nadania uprawnienia do prowadzenia studiów pierwszego stopnia 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Wyższej Szkoły S. i P. w L. na rzecz Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 stycznia 2010 r., sygn. akt I SA/Wa 1530/09 oddalił skargę Wyższej Szkoły S. i P. w L. na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy nadania uprawnienia do prowadzenia studiów pierwszego stopnia. Powyższe rozstrzygnięcie Sąd ten poprzedził następującymi ustaleniami faktycznymi i oceną prawną: W dniu 24 kwietnia 2008 r. Wyższa Szkoła S. i P. w L. wystąpiła z wnioskiem o nadanie uprawnienia do prowadzenia studiów pierwszego stopnia na kierunku "architektura i urbanistyka". Uchwałą z dnia 11 grudnia 2008 r. nr 830/2008 Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej zaopiniowało powyższy wniosek negatywnie i stanowisko to podtrzymało w kolejnej uchwale z dnia 5 marca 2009 r. nr 1/7/2009, wydanej po rozpoznaniu wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy. Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego w dniu [...] kwietnia 2009 r. wydał decyzję odmawiającą nadania Wydziałowi Architektury Wyższej Szkoły S. i P. w L. uprawnienia do prowadzenia studiów pierwszego stopnia na wnioskowanym kierunku. Decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...]Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego utrzymał w mocy powyższą decyzję z dnia [...] kwietnia 2009 r. Minister podniósł, że przeprowadzona przez Państwową Komisję Akredytacyjną analiza treści materiałów zamieszczonych we wniosku wykazała, że ich opracowanie merytoryczne budzi zastrzeżenia, ponadto materiały te nie zawierały istotnych informacji – wskazanych w wydanych w tej sprawie uchwałach Komisji. Odnosząc się do poszczególnych zarzutów sformułowanych przez Państwową Komisję Akredytacyjną, a które to zarzuty Minister zaakceptował jako własne, organ stwierdził, że: 1. Zgodnie z § 1 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne uczelni, aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia, jednostka organizacyjna uczelni może prowadzić studia pierwszego stopnia, jeżeli zapewnia dostęp do biblioteki, wyposażonej w literaturę zalecaną w ramach kształcenia na danym kierunku studiów. W analizowanym wniosku, w rozdziale "Literatura z zakresu przedmiotów podstawowych i kierunkowych kierunku studiów I stopnia «architektura i urbanistyka» na str. 40–45 przedstawiono listę 238 lektur. Nie podano natomiast informacji, czy to właśnie w te pozycje wyposażona jest biblioteka Uczelni. Istnieje jedynie lakoniczne stwierdzenie, iż "do każdego z bloków dydaktycznych oraz przedmiotu pedagodzy dobierają obowiązkową literaturę dla studentów". Z informacji zawartej we wniosku nie wynika zatem bezpośrednio, iż biblioteka wyposażona jest w literaturę zalecaną w ramach kształcenia na wnioskowanym kierunku studiów, tym bardziej, że ww. lista lektur nie została zamieszczona w rozdziale "Biblioteka", znajdującym się na str. 84 analizowanego wniosku. W rozdziale "Biblioteka" nie istnieje jakiekolwiek nawiązanie do znajdującej się na str. 40–45 listy lektur, a sformułowania w nim zawarte (m.in.: "biblioteka uczelniania licząca 3500 pozycji", "biblioteka posiada zbiory biblioteczne z zakresu architektury i urbanistyki oraz dziedzin uzupełniających") cechuje wysoki poziom ogólności. Nie można więc w tym przypadku jednoznacznie stwierdzić, w jaką literaturę (związaną z wnioskowanym kierunkiem) wyposażona jest de facto biblioteka Uczelni. W tych warunkach Minister ponownie przychylił się do zastrzeżeń Państwowej Komisji Akredytacyjnej, wedle których "sam wykaz literatury – wobec braku w sylabusach literatury podstawowej i uzupełniającej – oraz braku deklaracji o zamierzonym uzupełnieniu zbiorów i informacji o pojemności czytelni a także jej wyposażeniu, nie pozwalał na ocenę, czy spełniony został warunek określony w § 1 ust. 1 pkt 4 ww. rozporządzenia". Organ dodatkowo zwrócił w tym miejscu uwagę na Uchwałę Nr 201/2007 Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej z dnia 22 marca 2007 r. w sprawie kryteriów oceny bazy dydaktycznej. 2. Zgodnie z § 1 ust. 1 pkt 3 cytowanego wyżej rozporządzenia z dnia 27 lipca 2006 r. jednostka organizacyjna uczelni może prowadzić studia pierwszego stopnia, jeżeli dysponuje infrastrukturą, zapewniającą prawidłową realizację celów kształcenia, w tym posiada sale dydaktyczne, laboratoria i pracownie. W analizowanym wniosku w rozdziale "Infrastruktura dydaktyczna" na str. 82 w pkt 9 strona poinformowała jedynie, iż znajduje się w posiadaniu "zakładu konstrukcji budownictwa", nie podając żadnych szczegółowych informacji dotyczących jego wyposażenia. Sformułowanie powyższe oraz stwierdzenie, iż laboratorium jest wyposażone: "w sprzęt tak jak inne jednostki organizacyjne wnioskowanego kierunku studiów", nie pozwalają stwierdzić, czy zapewniona zostanie prawidłowa realizacja celów kształcenia. Minister podzielił zatem opinię Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej, iż "tak ogólne stwierdzenie nie może zastąpić rzetelnej, zgodnej ze stanem faktycznym informacji o wyposażeniu specyficznym dla danego laboratorium". Dodatkowo również i w tym przypadku Minister zwrócił uwagę na Uchwałę Nr 201/2007 Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej z dnia 22 marca 2007 r. w sprawie kryteriów oceny bazy dydaktycznej. 3. Zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz.U. z 2007 r. Nr 164, poz. 1166) plan studiów i program nauczania, przy zagwarantowaniu pełnej realizacji treści kształcenia określonych w standardzie dla danego kierunku studiów i poziomu kształcenia, powinien umożliwiać studentowi wybór treści kształcenia w wymiarze nie mniejszym niż 30% godzin zajęć, z zakresów i na zasadach ustalonych przez jednostkę prowadzącą kształcenie. Minister i w tym wypadku podzielił opinię Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej, iż wymóg 30% godzin zajęć dydaktycznych do wyboru dotyczy wszystkich kierunków studiów technicznych oraz wszystkich studentów, a nie tylko tych, którzy studiują według indywidualnego trybu studiów. 4. W kwestii sylabusów Minister także zgodził się z zastrzeżeniami Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej, zgodnie z którymi dokumenty te powinny zawierać opis treści zajęć oraz wykaz literatury podstawowej i uzupełniającej. Organ zwrócił w tym kontekście szczególną uwagę na Uchwałę Nr 501/2008 Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej z dnia 3 lipca 2008 r. w sprawie kryteriów oceny planów studiów i programów nauczania. 5. Odnosząc się do zarzutów dotyczących zbyt dużej liczby godzin z przedmiotów niemających bezpośredniego związku z kierunkiem "architektura i urbanistyka" Minister ponownie przeanalizował posiadaną dokumentację, tj. wniosek strony wraz z uzupełnieniami, uchwały Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej oraz wyjaśnienia strony zawarte w pismach z dnia 27 marca 2009 r. oraz 15 maja 2009 r. i stwierdził, że brak było podstaw do zmiany dotychczasowego stanowiska, zgodnie z którym relacja między przedmiotami nie związanymi bezpośrednio z kierunkiem a przedmiotami technicznymi nie sprzyja ukształtowaniu właściwej sylwetki absolwenta i nie gwarantuje uzyskania kwalifikacji właściwych dla danego kierunku studiów, zgodnych z jego tożsamością. 6. Odnośnie do kwestii planu studiów i programów nauczania, organ powołał się na zapis zawarty w załączniku do Uchwały Nr 501/2008 Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej z dnia 3 lipca 2008 r. w sprawie kryteriów oceny planów studiów i programów nauczania, w myśl którego wymagania dotyczące planów studiów i programów nauczania są spełnione, jeżeli zapewniona zostanie właściwa organizacja praktyk dla studiów stacjonarnych i niestacjonarnych (jeżeli standardy przewidują obowiązek odbycia praktyk), w szczególności gdy: określony zostanie cel praktyk, przewidziany zostanie właściwy wymiar praktyk we właściwych dla danego kierunku studiów przedsiębiorstwach, instytucjach i innych zakładach pracy (niezbędne jest przedstawienie stosownych umów, uwzględniających m.in. liczbę studentów, których dana instytucja będzie mogła przyjąć), cele, program i terminy realizacji praktyk zostaną właściwie zharmonizowane z procesem kształcenia, opracowany zostanie system kontroli praktyk i ich zaliczania. W kontekście wymagań zawartych w w/w Uchwale Minister przychylił się, do opinii Państwowej Komisji Akredytacyjnej, iż informacje zawarte we wniosku uniemożliwiają stwierdzenie, czy zostanie należycie spełniony warunek określony w pkt IV standardów kształcenia dla kierunku studiów "architektura i urbanistyka", zamieszczonych w załączniku nr 5 do rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki. 7. Minister podzielił również pogląd Państwowej Komisji Akredytacyjnej, iż brak informacji o zasadach rekrutacji na studia uniemożliwia stwierdzenie, czy zostanie spełniony warunek określony w art. 169 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365, ze zm.). Wyżej przedstawiona decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wniesionej przez Wyższą Szkołę S. i P. w L. Uczelnia wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając organowi naruszenie przepisów postępowania, tj. w szczególności art. 7, 8, 77 § 1 i 4, oraz art. 80 k.p.a. a także naruszenie art. 9 pkt 2 i 4, art. 20 ust. 4 i art. 169 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) w związku z § 1 ust. 1 pkt 3, 4 i 5 oraz ust. 2 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne uczelni, aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia § 4 ust. 3 i § 13 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki a także pkt IV standardów kształcenia dla kierunku studiów "architektura i urbanistyka" zamieszczonych w załączniku nr 5 do tego rozporządzenia poprzez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. W obszernej odpowiedzi na skargę Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego wnosił o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) skargę Wyższej Szkoły S. i P. w L. wskazał, że zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym jednostki organizacyjne uczelni niespełniającej wymagań określonych w art. 56 ust. 2 lub 58 ust. 4 tej ustawy lub jednostki organizacyjne związku uczelni, a także jednostki międzyuczelniane lub jednostki wspólne uczelni niespełniających tych wymagań mogą uzyskać uprawnienie do prowadzenia studiów na danym kierunku i określonym poziomie kształcenia na podstawie decyzji ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego wydanej po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Akredytacyjnej. Komisja ta zaś – na zasadzie art. 49 ww. ustawy – jest obowiązana przedstawić Ministrowi opinie dotyczące m.in. przyznania uczelni uprawnienia do prowadzenia studiów na danym kierunku i określonym poziomie kształcenia. Opinia taka zostaje wydana w formie uchwały Prezydium Komisji, która zapada po przedłożeniu przez jeden z zespołów sprawozdania (art. 52 ust. 1 ustawy). W myśl art. 9 powołanej ustawy Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego został upoważniony do wydania szeregu rozporządzeń wykonawczych do ustawy, wśród których znajdują się rozporządzenie z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne uczelni, aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia (Dz.U. Nr 144, poz. 1048) oraz z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz.U. Nr 164, poz. 1166). Zatem kwestia uzyskania uprawnienia do prowadzenia studiów na danym kierunku przez uczelnie, które nie mają uprawnienia by same o tym decydować, jest z woli ustawodawcy determinowana: po pierwsze, przepisami prawa, po drugie, oceną centralnego organu administracji publicznej, dokonywaną na podstawie tych przepisów i po uzyskaniu opinii jednostki specjalistycznej, tj. Państwowej Komisji Akredytacyjnej. W ocenie Sądu, wypracowanie przez członków Państwowej Komisji Akredytacyjnej, działających w różnych zespołach, wspólnych stanowisk i wytycznych co do poszczególnych zagadnień i ich upublicznienie, nie należało rozumieć jako swoiste "stanowienie dodatkowego prawa". To wypracowanie jednolitych zasad odnosiło się bowiem do członków Komisji i stanowiło dla nich wskazówkę przy sporządzaniu sprawozdań, a upublicznienie tych zasad oznaczało jedynie ułatwienie dla uczelni – jako przyszłych wnioskodawców – w przygotowywaniu odpowiednich wniosków. Konkretyzacja zatem wymagań prawnych dokonana w tej sprawie przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, w oparciu o niewiążącą go opinię jednostki specjalistycznej, została dokonana zgodnie z przepisami prawa i nie zawierała, co zdaje się sugerować skarga, elementów dowolności. Sąd podniósł, że w myśl § 1 pkt 3, 4 i 5 rozporządzenia dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne uczelni, aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia, jednostka organizacyjna uczelni może prowadzić studia pierwszego stopnia, jeżeli dysponuje infrastrukturą, zapewniającą prawidłową realizację celów kształcenia, w tym salami dydaktycznymi, laboratoriami i pracowniami, zapewnia dostęp do biblioteki wyposażonej w literaturę zalecaną w ramach kształcenia na danym kierunku studiów oraz zapewnia studentom odbycie praktyk przewidzianych w standardach kształcenia lub określa warunki samodzielnego organizowania praktyk studentów. Sąd zwrócił uwagę na zawarte w ww. przepisie sformułowanie "zapewnia". Minister nie posłużył się w redakcji tego przepisu pojęciem np. "posiada", "przewiduje" czy innym wyrażeniem bliskoznacznym a położył ciężar na kwestii pewności. Z tego względu zastrzeżenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji były ze wszech miar słuszne, skoro kwestie dotyczące możliwości uzyskania przez studentów dostępu do obowiązkowej czy zalecanej literatury fachowej nie zostały przez Uczelnię wyjaśnione, a tym samym nie można było mówić, że uczelnia zapewniła spełnienie ww. warunków. Co do kwestii biblioteki, Sąd podniósł, że ani sama skarżąca nie wykazała, że zalecaną studentom literaturę w swych zasobach bibliotecznych posiada, ani że posiadają ją inne szkoły wyższe mające pobliską siedzibę, a z których zasobów bibliotecznych mogliby korzystać studenci wnioskującej Uczelni. Zdaniem Sądu podobnie sprawa przedstawiała się odnośnie laboratorium. Nie określono we wniosku konkretnie, co kryje się pod nazwą "zakład konstrukcji budownictwa". Przepis § 1 ust. 2 ww. rozporządzenia z dnia 27 lipca 2006 r., do którego odnosi się skarżąca, dotyczy uzupełnienia brakującego wyposażenia, a w sprawie w ogóle nie wskazano, jakie wyposażenie posiada laboratorium skarżącej. W sprawie praktyk studenckich, Sąd odniósł się do treści pkt IV standardów kształcenia dla kierunku studiów "architektura i urbanistyka" zamieszczonych w załączniku nr 5 do rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki zatytułowanym "PRAKTYKI" zapisano, że powinny one trwać nie krócej niż trzy tygodnie. Zasady i formę odbywania praktyk ustala zaś jednostka uczelni prowadząca kształcenie. Słusznie organ wymagał w tym przypadku, aby ustalenia te zostały przedstawione we wniosku, zaś Uczelnia tego nie wykazała. Odnosząc się do problemu związanego z przepisem § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia (...), zgodnie z którym plan studiów i program nauczania, przy zagwarantowaniu pełnej realizacji treści kształcenia określonych w standardzie dla danego kierunku studiów i poziomu kształcenia, powinien umożliwiać studentowi wybór treści kształcenia w wymiarze nie mniejszym niż 30% godzin zajęć, z zakresów i na zasadach ustalonych przez jednostkę prowadzącą kształcenie, Sąd podzielił stanowisko Ministra, że przepis dotyczył również skarżącej. Przepis ma charakter ogólny, dopiero w przypadku wyłączenia, którego dotyczy część końcowa tego przepisu, należałoby owo wyłączenie – jako wyjątek od zasady – uzasadnić. W końcowej części cytowany przepis zawiera sformułowanie, że przepis ten nie dotyczy kierunków studiów, po ukończeniu których uznawalność kwalifikacji zawodowych uzależniona jest od wymiaru godzin kształcenia zawodowego. Zdaniem Sądu złożony w sprawie wniosek nie dotyczy utworzenia tego rodzaju kierunku studiów. Sąd podał, że w myśl art. 11 ust. 1 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym jednostka organizacyjna uczelni ubiegająca się o uprawnienie do prowadzenia studiów na danym kierunku ma obowiązek zapewnić określony poziom kształcenia. W związku z powyższym zakwestionowanie przez Ministra faktu, że w zaproponowanym planie studiów technicznych, w bloku przedmiotów kierunkowych przewidziano zbyt dużo przedmiotów plastycznych, przy jednoczesnym ograniczeniu liczby zajęć z przedmiotów o charakterze technicznym, nie może budzić wątpliwości. Ww. przepis jest także podstawą prawną dla wymagania przez organ prawidłowo sporządzonych sylabusów. Dokumenty zawierając opis treści zajęć oraz wykaz literatury podstawowej i uzupełniającej, dają w ten sposób obraz przyszłych studiów, co z kolei pozwala na dokonanie oceny ich poziomu. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 169 ust. 3 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, podstawę przyjęcia na studia pierwszego stopnia lub jednolite studia magisterskie stanowią wyniki egzaminu maturalnego. Senat uczelni ustala w trybie określonym w ust. 2, jakie wyniki egzaminu maturalnego stanowią podstawę przyjęcia na studia. Uczelnia może za zgodą ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego przeprowadzić dodatkowe egzaminy wstępne, w trybie określonym w ust. 2, tylko w przypadku konieczności sprawdzenia wiedzy lub umiejętności niesprawdzanych w trybie egzaminu maturalnego lub gdy osoba ubiegająca się o przyjęcie na studia posiada świadectwo dojrzałości uzyskane za granicą. Jak z powyższego zatem wynika, choć w istocie – na co zwraca uwagę skarga – w dużej mierze przepis ten zawiera pewien standard, który muszą spełniać wszystkie Szkoły Wyższe, ale zawiera również pewne określone w nim możliwości odmiennego postępowania i dlatego wymaganie określenia w tym przypadku sposobu rekrutacji nie było pozbawione sensu. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2010 r. Wyższa Szkoła S. i P. w L. wniosła skargę kasacyjną zaskarżając w całości powyższy wyrok i wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: – na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 9 pkt 2 i pkt 4, art. 11 ust. 1 i 2, art. 20 ust. 4 i art. 169 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) i § 1 ust 1 pkt 3, 4 i 5 oraz ust. 2 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne uczelni, aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia (Dz.U. Nr 144, poz. 1048 ze zm.) i § 4 ust. 3 oraz § 13 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz.U. Nr 164, poz. 1166) oraz pkt IV standardów kształcenia dla kierunku studiów "architektura i urbanistyka" zamieszczonych w załączniku nr 5 do tego rozporządzenia; – na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: art. 151, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a. oraz art. 1 § 1 i § 2 i art. 3 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) poprzez oddalenie skargi w sytuacji istnienia przesłanek do uchylenia zaskarżonej decyzji. Skarżąca podała w uzasadnieniu, że art. 9 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym nakłada na Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego obowiązek wydania aktów wykonawczych m.in. w zakresie wskazanym w punktach 2 i 4, co skutkowało wydaniem rozporządzenia z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki oraz rozporządzenia z 27 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne uczelni, aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia(Dz.U. Nr 144, poz. 1048). Rozporządzenia są jedyną podstawą normującą z mocy ustawy zakres w nich opisany. Przepisy w nich zawarte, są jedynymi, które muszą wypełnić uczelnie chcąc uzyskać pozwolenie na prowadzenie studiów na określonym kierunku i poziomie kształcenia. Takie stanowisko wynika nie tylko z ich treści, lecz także z art. 9 i 11 ust. 1 i 2 powołanej ustawy. Art. 9 pozwala na zmiany tych rozporządzeń w sytuacjach koniecznych dla zapewnienia realizacji celu, w jakim je wydano. Opinia Państwowej Komisji Akredytacyjnej powinna być stwierdzeniem realizacji tych przepisów, a nie uchwał PKA, w których zawarte są inne, nieznane przepisom elementy wartościujące wydane bez podstawy prawnej. Błędem Sądu jest uznanie, że Minister Szkolnictwa Wyższego nie jest uprawniony do tworzenia dodatkowych, powszechnie obowiązujących wymagań, które prawnie będą warunkować uwzględnienie wniosku uczelni o nadanie uprawnienia do utworzenia innego, nowego kierunku studiów. Uprawnienia takie Minister posiada, tylko może je realizować zmieniając wcześniej wskazane rozporządzenia (art. 9 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym) a nie poprzez interpretację dodatkowymi elementami wartościującymi stworzonymi uchwałami PKA. Sąd nie wykazał również w oparciu o jakie przepisy prawa Minister konkretyzował wymagania prawne, w oparciu o niewiążącą go opinię jednostki specjalistycznej. Nie można także przyjąć stanowiska Sądu, że skarżący naruszył § 1 pkt 4 rozporządzenia z dnia 27 lipca 2006 r. nie wyjaśniając "zapewnienia dostępu" do biblioteki wyposażonej w literaturę zalecaną w ramach kształcenia na danym kierunku studiów. Takie wyjaśnienie znajduje się w załączniku nr 1 do pisma z dnia 27 marca 2009 r. Rektora WSSiP w L. do Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Skarżąca podniosła, że nieprawdziwe jest twierdzenie Sądu, iż z korespondencji prowadzonej przez WSSiP w L. z innymi uczelniami wynika, że uczelnie te nie akceptują sytuacji, w której studenci korzystaliby z ich bibliotek, z ich lektury wynikają ograniczenia dotyczące wypożyczania książek na zewnątrz przez osoby spoza uczelni. Zdaniem skarżącej stanowisko Sądu dotyczące wyposażenia laboratorium – "zakład konstrukcji budownictwa" – również nie jest trafne w zakresie rozumienia § 1 ust. 2 ww. rozporządzenia z dnia 27 lipca 2006 r. Przepis ten nie wskazuje, że w czasie składania wniosku laboratorium musi być wyposażone i daje 6 miesięcy na jego wyposażenie, licząc od dnia uzyskania uprawnienia do kształcenia na danym poziomie i kierunku studiów. Niezależnie od tego stosowne informacje znajdują się we wniosku i jego uzupełnieniu. Zdaniem skarżącej, wbrew ocenie Sądu, do punktu IV standardów kształcenia dla kierunku studiów "Architektura i Urbanistyka" zamieszczonych w załączniku nr 5 do rozporządzenia MNiSW z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia, należy odnieść się wprost stosując wykładnię językową, gdyż sens jego jest jasny. WSSiP w L. przedstawił cele, zadania oraz program praktyk, jak również zestawienie biur projektowych, które Sąd pominął bez uzasadnienia. Nawet gdyby przyjąć zasadność naruszenia § 4 ust. 3 rozporządzenia z dnia 12 lipca 2007 r., to nie jest ono tego rodzaju, że nie można go konwalidować jako jeden z warunków decyzji pozytywnej. Bez należytej wnikliwości Sąd uznał naruszenie przez WSSiP w L. art. 11 ust. 1 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, przy czym nie odniósł się w żaden sposób do stanowiska prezentowanego przez Uczelnię i wbrew faktom przyjął stanowisko Ministra, że w zaproponowanym planie studiów technicznych, w bloku przedmiotów kierunkowych przewidziano zbyt dużo przedmiotów plastycznych, przy jednoczesnym ograniczeniu liczby przedmiotów o charakterze technicznym, podczas gdy opiniujący specyfikując przedmioty o charakterze technicznym na 225 godzin "nie dostrzegli" dodatkowych 1.100 godzin tychże przedmiotów w całym procesie studiów, co rysuje proporcje przedmiotów plastycznych do przedmiotów technicznych liczbami 240 do 1325 godzin. Ponadto z powołanego art. 11 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym nie wynika obowiązek zapewnienia określonego poziomu kształcenia, przepis ten nie jest także podstawą prawną do wymagania przez organ prawidłowo sporządzonych sylabusów. Zdaniem skarżącej zarzut naruszenia przez WSSiP w L. art. 169 ust. 3 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym z uzasadnieniem Sądu, że przepis zawiera pewne określone w nim możliwości odmiennego postępowania i dlatego wymaganie określenia w tym przypadku sposobu rekrutacji nie było pozbawione sensu, nie powinien się ostać chociażby ze względu na stosunkowo jasny przekaz językowy tego przepisu. Wskazane uchybienia, zdaniem skarżącej, mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie i stwierdzając, że zarzuty dotyczące wyroku Sądu I instancji są nieuzasadnione. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty oparte na podstawie zaskarżenia przewidzianej w art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), a więc naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy uznane być musiały za bezskuteczne. Zarzuty te, które dotyczyły naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie art. 151, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a. oraz art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.), uzasadnione zostały ogólnikowym stwierdzeniem odnoszącym się do wszystkich tych zarzutów. Uchybienie wszystkim tym przepisom polegać miało na oddaleniu skargi w sytuacji istnienia przesłanek do uchylenia zaskarżonej decyzji. W żaden sposób to niezwykle lakoniczne uzasadnienie nie zostało rozwinięte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Skarżąca nie wskazała z jakich powodów uważa, że istniały w sprawie przesłanki do uchylenia zaskarżonej decyzji. Artykuł 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a. regulują kwestie związane ze sposobem rozstrzygnięcia sprawy przez wojewódzki sąd administracyjny. Art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ wskazuje, że sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, niż wcześniej wskazane, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli więc zdaniem skarżącej wystąpiły w postępowaniu administracyjnym tego rodzaju uchybienia przepisom postępowania, o jakich mowa w omawianym przepisie, a sąd kwestie te pominął i oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy, to należało w skardze kasacyjnej szczegółowo wskazać jakim konkretnym przepisom postępowania uchybił Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego, w jaki sposób i jaki istotny wpływ mogło to mieć na wynik sprawy. Brak sformułowania konkretnych zarzutów w tym względzie uniemożliwiał ocenę twierdzeń strony. Analogiczna sytuacja zaistniała co do zarzucanego naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi mimo istnienia przesłanek do uchylenia decyzji, którymi w tym przypadku miałoby być naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Również ten zarzut nie został właściwie sformułowany. Zarzut powyższy pozostaje w ścisłym związku z zarzuconymi w skardze kasacyjnej naruszeniami prawa materialnego. Na wstępie zauważyć trzeba, że z treści uzasadnienia zarzutów materialnoprawnych wynika, iż w dużej mierze znajdują one oparcie w sugerowanych przez stronę uchybieniach w zakresie ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy. Jednakże poprzez podniesienie zarzutów dotyczących naruszenia przepisów materialnoprawnych nie można kwestionować dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych. Skoro nie zostały zgłoszone w tym względzie stosowne zarzuty procesowe, takie uzasadnienie omawianych zarzutów musiało być pominięte. W powstałej w sprawie sytuacji należało uznać za wiążące ustalenia faktyczne dokonane przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, które następnie zostały zaakceptowane przez Sąd I instancji. W świetle materiału dokumentacyjnego sprawy znajdującego się w aktach postępowania administracyjnego, na podstawie którego, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd wydał wyrok, zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie nie mogły być uznane za uzasadnione. Podobnie ocenić także należy zarzuty dotyczące błędnej wykładni tych przepisów. Zauważyć trzeba, że strona wbrew wymogom dotyczącym sporządzenia skargi kasacyjnej nie określiła co do każdego z powołanych przepisów czy zarzuca Sądowi naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię czy też poprzez niewłaściwe zastosowanie i nie uzasadniła precyzyjnie stawianych zarzutów. Zaznaczyć też należy, że wszystkie zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego (poza jednym wyjątkiem odnoszącym się do art. 11 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym) stanowią powtórzenie zarzutów zawartych w skardze. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko, jakie zajął w sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie i przedstawioną w zaskarżonym wyroku argumentację prawną odnoszącą się do poszczególnych zarzutów. Przechodząc do omówienia postawionych zarzutów stwierdzić trzeba, że Sąd I instancji nie naruszył art. 9 pkt 2 i pkt 4 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym. Przepisy te zawierają delegację do wydania przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego przepisów wykonawczych. W art. 9 pkt 2 określających standardy kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia uwzględniające kwalifikacje, jakie powinien posiadać absolwent tych studiów, ramowe treści kształcenia, czas trwania studiów i wymiar praktyk oraz wymagania dla poszczególnych form studiów, a także tryb tworzenia i warunki, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki, uwzględniając zakres treści programowych poszczególnych kierunków studiów wchodzących w skład makrokierunku lub studiów międzykierunkowych oraz dbając o jakość kształcenia. Art. 9 ust. 4 dotyczy natomiast rozporządzenia określającego warunki, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne, aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia, a w szczególności liczby nauczycieli akademickich zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy, z uwzględnieniem szczegółowych wytycznych dotyczących regulacji tej kwestii. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że po myśli art. 9 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego został upoważniony do wydania szeregu rozporządzeń wykonawczych do ustawy, wśród których znajdują się rozporządzenia: z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne uczelni aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia (Dz.U. Nr 144, poz. 1048) oraz z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz.U. Nr 164, poz. 1166). Odwołał się też Sąd do art. 11 ust. 1 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, zgodnie z którym jednostki organizacyjne uczelni niespełniające wymagań określonych w art. 56 ust. 2 lub art. 58 ust. 4 lub jednostki organizacyjne związku uczelni a także jednostki międzyuczelniane lub jednostki wspólne uczelni niespełniających tych wymagań mogą uzyskać uprawnienie do prowadzenia studiów na danym kierunku i określonym poziomie kształcenia na podstawie decyzji ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego wydanej po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Akredytacyjnej. Następnie Sąd stwierdził, że kwestia uzyskania uprawnienia do prowadzenia studiów na danym kierunku przez uczelnie, które nie mają uprawnienia by same o tym decydować, jest z woli ustawodawcy determinowana przepisami prawa, oceną centralnego organu administracji publicznej dokonywaną na podstawie tych przepisów i po uzyskaniu opinii jednostki specjalistycznej, tj. Państwowej Komisji Akredytacyjnej. Sąd podkreślił, że ani Minister, ani tym bardziej Państwowa Komisja Akredytacyjna nie są uprawnieni do tworzenia dodatkowych, powszechnie obowiązujących wymagań, które prawnie będą warunkować uwzględnienie wniosku uczelni, o wydanie uprawnienia do utworzenia innego, nowego kierunku studiów. Sąd zauważył, że wypracowane przez członków Komisji, działających w różnych zespołach wspólnych stanowisk i wytycznych co do poszczególnych zagadnień i ich upublicznienie nie może być rozumiane jako swoiste "stanowienie dodatkowego prawa". To wypracowanie jednolitych zasad odnosi się do członków Komisji, stanowi dla nich wskazówkę przy sporządzaniu sprawozdań, a upublicznienie tych zasad oznaczało jedynie ułatwienie dla uczelni przy przygotowywaniu wniosków. Takie stanowisko nie mogło być uznane za naruszające wskazane wcześniej przepisy. Zauważyć trzeba, że z uwagi na zakres problematyki objętej obu rozporządzeniami, odnoszącej się do prowadzenia studiów na różnych kierunkach i poziomach kształcenia oczywistym jest, że regulacja zawarta w rozporządzeniach musi charakteryzować się pewną ogólnością, stąd ramowy charakter sformułowanych w przepisach wykonawczych warunków. Ocena Ministra dokonywana w każdym konkretnym przypadku – czy zostały spełnione poszczególne warunki nie może być abstrakcyjna, oderwana od specyfiki studiów na danym kierunku i wynikających z niej konkretnych wymagań, jednocześnie pożądana jest pewna jednolitość postępowania w stosunku do zgłoszonych wniosków. Uchwały Państwowej Komisji Akredytacyjnej nie mają charakteru prawotwórczego, stanowią jednak pewien element porządkujący, ujednolicający proces oceny dokonywanej przez Komisję, a ich upublicznienie jest korzystne dla Uczelni. Słusznie zaakceptowane zostało stanowisko Ministra wyrażone w zaskarżonej decyzji, jako zgodne z obowiązującymi w omawianej materii przepisami, w tym przede wszystkim z art. 11 ust. 1 ustawy. Minister obowiązany był przed wydaniem decyzji zasięgnąć opinii Państwowej Komisji Akredytacyjnej, co też uczynił, jednakże nie oparł się bezkrytycznie na tej opinii, lecz dokonał własnej analizy, rozważył zastrzeżenia i wyjaśnił dlaczego podzielił stanowisko Państwowej Komisji Akredytacyjnej. Nie można więc kwestionować zastosowania tego przepisu. Zarzut naruszenia w sprawie art. 11 ust. 2 jest nieporozumieniem. Poza sporem jest, że Uczelnia nie jest jednostką organizacyjną, o której mowa w tym przepisie, nie mógł więc ten przepis mieć i nie miał w sprawie zastosowania. Zgodnie z art. 20 ust. 4 ustawy o szkolnictwie wyższym minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego odmawia udzielenia pozwolenia, jeżeli z wniosku o wydanie pozwolenia wynika, że uczelnia niepubliczna lub jej jednostki organizacyjne nie będą spełniały warunków niezbędnych do prowadzenia studiów określonych w ustawie i aktach wykonawczych wydanych na jej podstawie. Zarzut naruszenia tego przepisu, co do którego Sąd nie wypowiadał się w zaskarżonym wyroku, a który to zarzut w ogóle nie został w skardze kasacyjnej sprecyzowany, uznać należało za nieusprawiedliwiony. Sąd I instancji nie naruszył także art. 169 ust. 3 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, podzielając w zaskarżonym wyroku stanowisko Ministra, że wniosek winien zawierać informację o zasadach rekrutacji na studia (w zakresie ewentualnych dodatkowych egzaminów wstępnych). Skoro wniosek dotyczył nadania uprawnienia do prowadzenia studiów na kierunku "architektura i urbanistyka", to oczekiwanie, że wnioskodawca przedstawi informację, czy podstawę przyjęcia na studia stanowić będą wyłącznie wyniki egzaminu maturalnego, czy też przewidywane jest przeprowadzenie w trybie określonym w ustawie dodatkowych egzaminów wstępnych dotyczących sprawdzenia "umiejętności niesprawdzalnych w trybie egzaminu maturalnego" jest w pełni zrozumiałe. Zarzuty skargi kasacyjnej odnoszące się do naruszenia § 1 ust. 1 pkt 3, 4 i 5 oraz ust. 2 powołanego rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać jednostki organizacyjne uczelni, aby prowadzić studia na określonym kierunku i poziomie kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki oraz pkt IV standardów kształcenia dla kierunku studiów "architektura i urbanistyka" zamieszczonych w załączniku nr 5 do tego rozporządzenia sprowadzają się przede wszystkim do kwestionowania dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, a następnie polemiki ze stanowiskiem Sądu. Skoro – jak wskazano wcześniej – ustalenia faktyczne nie zostały w skardze kasacyjnej zakwestionowane w przewidziany prawem sposób, to są one wiążące w postępowaniu kasacyjnym. Ustalenia te, oparte na materiale znajdującym się w aktach sprawy, dawały podstawę do zastosowania wskazanych przepisów. Zarówno Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego, jak i Sąd szczegółowo wyjaśnili swoje rozstrzygnięcia, zaś w skardze kasacyjnej nie przedstawiono przekonującej argumentacji, by można było stwierdzić naruszenie powyższych przepisów materialnoprawnych. Nie ma także podstaw, by uznać zasadność zarzutów naruszenia art. 1 § 1 i § 2 i art. 3 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269). Ostatni z wymienionych przepisów, dotyczący kompetencji Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje, że Sąd ten sprawuje nadzór nad działalnością wojewódzkich sądów administracyjnych w zakresie orzekania w trybie określonym ustawami, a w szczególności rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń tych sądów (...). Natomiast art. 1 ustawy w § 1 stwierdza, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej (...), zaś w § 2 stanowi, że kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał w sprawie kontroli zaskarżonej decyzji pod względem jej zgodności z prawem. Okoliczność, że wynik tej kontroli jest odmienny od oczekiwań strony skarżącej nie daje podstaw do kwestionowania wyroku z dnia 22 stycznia 2010 r. oddalającego skargę na decyzję odmawiającą nadania uprawnienia do prowadzenia studiów pierwszego stopnia na kierunku architektura i urbanistyka. Z powyższych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono w oparciu o art. 204 pkt 4 powołanej ustawy i § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie i ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).