I GZ 386/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Spółki z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 października 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 682/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Spółki z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 19 października 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 682/10, odmówił "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z [...] grudnia 2009 r. w przedmiocie zwrotu należności celnych. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy. "D. E. M. P." Sp. z o.o. z siedzibą w P. wnosząc skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z [...] grudnia 2009 r. wystąpiła z wnioskiem (formularz PPPr z [...] lutego 2010 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z [...] maja 2010 r. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 22 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 192/10, uchylił powyższe postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie. W uzasadnieniu orzeczenia NSA wskazał, iż ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy, jakiej dokonał WSA jest niewystarczająca. NSA zobowiązał Sąd pierwszej instancji do zbadania i ustalenia od jakiej chwili strona powinna była zaplanować wydatki związane z kosztami sądowymi koniecznymi do poniesienia, w związku z wniesioną przez nią w sprawie skargą. Ponadto należało wyjaśnić czy w chwili, ustalonej zgodnie z powyższym wskazaniem, strona posiadała stosowne środki lub uzyskała je później, aby ponieść koszty sądowe oraz czy strona miała faktyczną możliwość zbycia posiadanych rzeczowych składników majątku, aby dochować terminu do poniesienia opłat sądowych. Sąd pierwszej instancji powinien także ustalić, które ze zobowiązań oraz rozważyć, jak w sytuacji spółki poniesienie przez nią koniecznych wydatków np. należności ZUS wpłynie na dalsze funkcjonowanie tego podmiotu w obrocie gospodarczym. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zarządzeniem z [...] września 2010 r. wezwał skarżącą do nadesłania aktualnego zestawienia środków trwałych spółki, odpisu zeznania podatkowego CIT 8 za ostatni rok obrotowy dokumentów potwierdzających stan zatrudnienia w spółce, wyciągów i wykazów z posiadanych przez spółkę rachunków bankowych, ostatniego sprawozdania finansowego spółki, a także dokumentów potwierdzających wysokość przychodu, kosztów uzyskania przychodów oraz dochodu (straty) za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2009 r. W odpowiedzi skarżąca przy piśmie z [...] września 2010 r. złożyła żądane dokumenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po ponownym rozpoznaniu sprawy wskazał, że spółka "D. E. M. P." posiada stosowne środki umożliwiające poniesienie kosztów sądowych. Podał, że na kontach bankowych spółki dostępne są kwoty: w [...] .: a) złotówkowy [...] PLN b) w EUR ze stanem [...] (tj. [...] PLN) c) w USD ze stanem [...] (tj. [...] PLN). Zatem na rachunkach bankowych zostały zgromadzone znaczne środki finansowe w wysokości ponad [...] złotych. Czyniąc zadość wytycznym Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżąca jako profesjonalny podmiot gospodarczy winna była zaplanować wydatki związane z kosztami sądowymi od momentu rozpoczęcia działalności gospodarczej. Sąd podał, że zgodnie z załączonym do akt sprawy "Wprowadzeniem do sprawozdania finansowego za rok 2009", spółka sprzedała środki trwałe o wartości początkowej [...] PLN. Zaś według stanu na dzień [...] lutego 2010 r. sprzedała środki trwałe o wartości początkowej ponad [...] mln złotych, co jednoznacznie wskazuje, że spółka mogła dochować terminów do uiszczenia opłat sądowych, gdyż zbyła, zgodnie z wcześniejszymi planami, posiadane środki trwałe. Sąd pierwszej instancji podniósł, że skarżąca posiada środki na zaspokojenie wszystkich swoich zobowiązań bez konieczności rezygnowania z prowadzenia spraw sądowych. Zgodnie ze wspomnianym wyżej sprawozdaniem finansowym, począwszy od stycznia 2010 r. spółka zaczęła korzystać z tzw. ulgi na złe długi. Kwota takiej ulgi wynosi ponad [...] mln, co również pozwala spółce na gromadzenie środków finansowych na spłatę innych zobowiązań. Ponadto z dniem 1 marca 2010 r. weszła w życie umowa o ubezpieczeniu społecznym między Rzeczypospolitą Polską a Republiką Korei, w związku z czym spółka wyrejestrowała pracowników koreańskich z ubezpieczenia w ZUS i zaprzestała rozliczania i naliczania składek ZUS. Zatem konieczne wydatki na należności ZUS zostały ograniczone dzięki umowie, co z kolei wpłynie na możliwości finansowe podmiotu. WSA podkreślił, iż aktywa spółki na dzień 31 grudnia 2009 r. wyniosły [...] PLN, w tym środków trwałych na kwotę [...] PLN, zaś środków obrotowych na kwotę [...] PLN, a inwestycje krótkoterminowe [...] PLN, a w roku 2008 wyniosły [...] PLN, zatem w porównaniu z rokiem poprzednim, są nawet nieznacznie wyższe. Skarżąca posiada także rezerwy na spłatę zobowiązań w wysokości [...] PLN, zatem jest w stanie pokrywać swoje bieżące należności. Spółka, jak wynika z odpisu pełnego z Krajowego Rejestru Sądowego, nie znajduje się w stanie upadłości, nie jest wobec niej prowadzone postępowanie układowe, zgodnie z załączonym oświadczeniem zatrudnia [...] pracowników. Nie utraciła zatem płynności finansowej oraz uzyskuje bieżące dochody ze sprzedaży sprzętu RTV/AGD. Przychód netto ze sprzedaży produktów za rok 2009 wyniósł [...] PLN. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, przyjęte przez spółkę założenia na rok 2010, w których zysk netto został zaplanowany na kwotę [...] tys. USD, wskazują na możliwość realizacji przez nią prawa do sądu, bez sięgania do pomocy ze środków budżetowych. "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. wniosła zażalenie na powyższe postanowienie, żądając jego zmiany i przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono "rażącą obrazę" przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, to jest: 1. art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a. w związku z art. 190 p.p.s.a., poprzez przyjęcie, przy równoczesnym pominięciu istotnych wytycznych NSA, iż skarżąca spółka nie wykazała, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, wobec czego nie należy się jej przyznanie prawa pomocy w częściowym zakresie poprzez zwolnienie od opłat sądowych w całości, a nawet w części, a to pomimo wypełnienia przez skarżącą w pełnym zakresie wezwania Sądu do przedłożenia całej dokumentacji księgowej, na podstawie której, przy uwzględnieniu całokształtu sytuacji ekonomicznej, panującej obecnie na rynku, z także analizie historii zmian kondycji finansowej spółki, wywieść można jedynie słuszną tezę o braku możliwości finansowych skarżącej udźwignięcia sztucznie mnożonych przez Sąd kosztów postępowania, na skutek odmowy połączenia znaczącej liczby kilkuset jednorodzajowych jednoprzedmiotowych spraw; 2. art. 6, art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej k.p.a.) w związku z art. 219 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm., dalej k.p.c.) - poprzez domniemaną, w żaden sposób nieuzasadnioną i nade wszystko nieracjonalną oraz sprzeczną z zasadami ekonomiki procesowej, odmowę skarżącej spółce, uwzględnienia – kilkukrotnie ponawianego - wniosku o połączenie jednakowych podmiotowo i przedmiotowo spraw. Taki sposób działania Sądu pierwszej instancji w sposób jawny narusza podstawowe zasady postępowania, w tym zasady praworządności wynikającej z art. 2 Konstytucji, w której mieści się prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury, ze względu na jego istotne znaczenie w procesie urzeczywistniania praw i wolności obywatelskich. W uzasadnieniu podniesiono, iż wnioskowanie Sądu zmierza do przesądzenia o możliwościach finansowych spółki w ponoszeniu kosztów opłat sądowych bez zagrożenia dla jej istnienia w obrocie gospodarczym w zależności od ustalenia takich faktów, jak: posiadanie rezerw na spłatę zobowiązań, niepozostawanie w stanie upadłości, niewszczęcie postępowania układowego, brak planów zaciągania kredytów bankowych, płynność finansowa spółki czy też zatrudnianie 58 pracowników. Zdaniem skarżącej, argumentacja taka nie zasługuje na aprobatę, gdyż oczekiwanie na upadłość, aby wtedy udzielić tzw. pomocy jest wysoce nieracjonalne skoro w interesie erga omnes jest produkcja, a nie stan upadłości, gdzie każda pomoc jest już zbędna. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 245 § 3 w związku z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może nastąpić w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar wykazania tych okoliczności spoczywa na wnioskodawcy, Przedmiotem kontroli instancyjnej w niniejszej sprawie jest postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, wydane po ponownym rozpoznaniu wniosku skarżącej spółki na skutek uchylenia przez NSA postanowienia z 12 maja 2010 r. W związku z tym NSA w pierwszej kolejności poddał kontroli wykonanie przez Sąd pierwszej instancji wytycznych zawartych w postanowieniu z 22 czerwca 2010 r. oraz ocenę wniosku spółki dokonaną przez WSA z uwzględnieniem powyższych. Stwierdzić należy, że WSA w Warszawie w pełni zastosował się do wytycznych NSA. Nie przesądzały one, o treści przyszłego rozstrzygnięcia, ale wskazywały , jakie okoliczności winien wziąć Sąd pod rozwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Zgodnie bowiem z art. 153 p.p.s.a. wskazania takie nie mogą z góry narzucać sposobu rozstrzygnięcia konkretnych kwestii związanych z treścią przyszłego rozstrzygnięcia sprawy (por. Kabat A. w: Dauter B., Gruszczyński B., Kabat A., Niezgódka-Medek M., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Zakamycze 2005 r. s. 345). Wskazać należy, że zarządzeniem z [...] września 2010 r. wezwano skarżącą do przedstawienia szeregu dokumentów, jak również wyjaśnienia kwestii, których konieczność rozstrzygnięcia ujawniono w trakcie kontroli instancyjnej. Na podstawie dostarczonych dokumentów i wyjaśnień Sąd pierwszej instancji dokonał wnikliwej analizy sytuacji finansowej spółki, odnosząc się szczegółowo do okoliczności podniesionych przez NSA. Tym samym zarzut naruszenia art. 190 p.p.s.a. jest niezasadny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez skarżącą okoliczności należy podzielić stanowisko WSA, że nie można przyjąć, iż spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał aktywa i pasywa, przedstawił stan rachunków bankowych, wskazując w szczególności, iż spółka posiada znaczne środki finansowe oraz osiągnęła przychód netto ze sprzedaży produktów za rok 2009 w wysokości [...] PLN. Skoro spółka nie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i osiąga zysk z tej działalności, to nie ma podstaw do traktowania jej w zakresie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. W konsekwencji nie można przyjąć, że spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a tym samym, że nieprzyznanie zwolnienia od kosztów uniemożliwi stronie skorzystanie z prawa do sądu. Za całkowicie chybiony należy natomiast uznać zarzut naruszenia art. 6, 7 k.p.a. w związku z art. 219 k.p.c. - poprzez odmowę skarżącej uwzględnienia wniosku o połączenie jednakowych podmiotowo i przedmiotowo spraw. Sąd pierwszej instancji nie naruszył wskazanych przepisów, ponieważ ich nie stosował. Godzi się także wyjaśnić, iż NSA w niniejszej sprawie badał legalność zaskarżonego postanowienia i nie był uprawniony do oceny zasadności postępowania Sądu pierwszej instancji we wskazanym wyżej zakresie. Odnosząc się do dalszej argumentacji zażalenia należy jeszcze raz podkreślić, że instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, LEX nr 477191) przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet mimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Jeżeli środki posiadane przez spółkę przeznaczone zostaną na inne cele niż koszty sądowe, to w tej sytuacji spółka nie może skutecznie żądać zwolnienia od kosztów sądowych, bowiem oznacza to w istocie automatyczne przerzucanie kosztów postępowania na Skarb Państwa. Skoro wnioskodawca nie kwestionuje, że ma na swoim koncie określone środki finansowe, a jedynie, że nie może wykorzystać ich w celu ponoszenia kosztów sądowych, należy odmówić wnioskującemu przyznania prawa pomocy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 września 2007 r., II OZ 707/07). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w postanowieniu, na podstawie art. 197 § 2 p.p.s.a. w związku z art. 184 p.p.s.a.