II FZ 607/10

Dnia 16 grudnia 2010 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA (del.) - Jadwiga Danuta Mróz po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 października 2010 r., sygn. akt I SA/Gl 347/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia 15 grudnia 2009 r. nr [...] przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 4 października 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 347/10, odmówił J. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wskazano, że skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów, na dowód czego przedłożono kopię zeznania podatkowego za ubiegły rok wraz z kopią informacji o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej, w których nie wykazano jakichkolwiek przychodów. Ma na utrzymaniu małoletniego syna oraz posiada mieszkanie i nieruchomość mającą w części charakter rolny. Na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dokumentacji źródłowej, m.in. dotyczącej dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym, przedłożono kserokopie: faktur i rachunków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego (w ich świetle skarżący zapłacił lub powinien zapłacić: 96,97 zł za usługi telekomunikacyjne; 666,46 zł za paliwo gazowe; 233,18 zł za energię elektryczną za dwa miesiące; 136,87 zł – za wodę oraz 50,48 – za węgiel, a także podatek od nieruchomości za bieżący rok w łącznej kwocie 269,40 zł), zaświadczeń, że skarżący nie jest zarejestrowany w ewidencji producentów prowadzonym przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i w związku z tym nie otrzymuje płatności od tej Agencji oraz że posiadany przez niego grunt nie stanowi gospodarstwa rolnego, wyciągu z rachunku bankowego wskazującego saldo zerowe oraz poświadczenia zameldowania. W treści tego ostatniego dokumentu wymieniono, poza skarżącym i jego synem, jedną osobę, która, jak wyjaśnił wnioskodawca, nie jest z nim spokrewniona, została zameldowana w związku "ze wspólnym prowadzeniem działalności gospodarczej" i w konsekwencji nie partycypuje w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego. Koszty te skarżący wyliczył na kwotę około 526 zł miesięcznie, nie uwzględniając jednak wydatków na żywność i środki czystości. Z jego oświadczeń wynikało także, iż jego małżonka przebywa za granicą i również nie wspiera go finansowo. Postanowieniem z dnia 26 maja 2010 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Następnie, na skutek zażalenia wniesionego na wyżej wymienione postanowienie, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 378/10, uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd uznał, że wątpliwości co do wiarygodności budzi oświadczenie strony dotyczące braku jakichkolwiek dochodów i wobec tego, Sąd I instancji powinien wezwać skarżącego do przedstawienia dodatkowych informacji i dokumentów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku. W tym kontekście należy podjąć czynności dotyczące wyjaśnienia, czy skarżący korzysta z pomocy opieki społecznej, a jeśli tak, to w jakiej formie, a także czy korzysta z pomocy rodziny. Wyjaśnić również należy czy w kosztach utrzymania syna partycypuje jego matka oraz czy osoba zamieszkująca u skarżącego, a nie pozostająca we wspólnym gospodarstwie domowym, partycypuje w kosztach eksploatacji mieszania, a jeżeli nie, to dlaczego. Ponadto należy wyjaśnić, czy skarżący podejmuje jakieś działania, aby podjąć zatrudnienie lub aktywizować działalność gospodarczą, czy jest zarejestrowany jako poszukujący pracy, czy też podejmuje okazjonalne prace dorywcze. Przede wszystkim jednak, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący powinien wyjaśnić w świetle jego oświadczeń oraz składanych deklaracji o pozostawaniu od lat bez dochodów, skąd czerpie środki na zakup choćby podstawowych artykułów spożywczych i regulowanie rachunków za media. Ta wątpliwość, w ocenie Sądu, nie została przez skarżącego wyjaśniona i stanowi istotną przeszkodę w przyznaniu prawa pomocy. Na skutek powyższych wskazań Naczelnego Sądu Administracyjnego, co do dalszego postępowania, na podstawie zarządzenia sędziego z dnia 3 września 2010r. pismem z dnia 6 września 2010 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jednocześnie pouczono skarżącego, że niezastosowanie się do wezwania może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy. Odpowiadając na to wezwanie, skarżący w piśmie z dnia 16 września 2010 r. wyjaśnił, że nie korzysta i nie korzystał z pomocy opieki społecznej oraz z pomocy finansowej rodziny. Oświadczył także, że zameldowana pod jego adresem I. K. partycypuje w połowie w kosztach utrzymania mieszkania. Poinformował nadto, że podejmuje próby uzyskania zatrudnienia, zgłaszając w tym celu "aplikacje o zatrudnienie ogłaszane na stronach urzędów publicznych" oraz portalach internetowych, a także poza granicami kraju. Wskazał przy tym, że jego "starania o reaktywowanie działalności gospodarczej napotykają trudności związane z żądaniem przez zamawiających referencji z okresu co najmniej kilku ostatnich lat". Podejmuje on również prace dorywcze i okazjonalne, za które nie otrzymuje zapłaty lub są to "małe kwoty (20-50 zł)", zaś "przybliżona kwota wynagrodzenia to ok. 200-300 zł". Ponadto pozyskuje on środki ze sprzedaży rzeczy i przedmiotów, które zakupił w przeszłości. Koszty związane z utrzymaniem syna ponosi jego matka. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach doszedł do wniosku, że skarżący nie spełnia przesłanek uzasadniających przyznania prawa pomocy. Ponieważ w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należało zbadać sytuację skarżącego pod kątem uzyskiwanych przez niego dochodów, wezwano go do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, zgodnie z wytycznymi. Pismo skarżącego, stanowiące odpowiedź na wezwanie z dnia 6 września 2010 r. nie tylko nadal nie wyjaśniło pozostających w sprawie wątpliwości, ale wręcz je pogłębiło. Przede wszystkim bowiem, skarżący wcześniej podnosił, że osoba zameldowana wraz z nim, "nie wnosi żadnych opłat czynszowych". Tymczasem w ostatnim piśmie z dnia 16 września 2010 r. oświadcza on, że osoba ta "partycypuje w połowie w kosztach utrzymania mieszkania". Złożone przez wnioskodawcę oświadczenia pozostają więc w sprzeczności. Skarżący nie ponosi również kosztów utrzymania syna. Ponadto zdziwienie budzi fakt, że skarżący, który jak utrzymuje - nie uzyskuje żadnych dochodów, nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Wreszcie, co należy podkreślić, w dalszym ciągu trudno uznać za wyjaśnioną sytuację dotyczącą działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego. Poza bowiem złożeniem informacji o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2009, skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów dotyczących tej działalności. Brak przede wszystkim dokumentacji potwierdzającej zawieszenie lub wykreślenie działalności z ewidencji. Samo oświadczenie skarżącego o trudnościach związanych z prowadzeniem tej działalności - Sąd I instancji uznał za niewystarczające. W żaden natomiast sposób nie można zweryfikować oświadczeń skarżącego dotyczących podejmowanych przez niego prac dorywczych i związanych z tym dochodów. Zresztą nawet, jeżeli uznać to oświadczenie za wiarygodne, to zważywszy na wysokość tych zarobków, nadal otwarte pozostaje pytanie o źródła pokrycia wydatków. Reasumując Sąd I instancji stwierdził, że pomimo aż dwóch wezwań do uzupełnienia wniosku, nie został osiągnięty stan pewności, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W zażaleniu skarżący zarzucił zaskarżonemu postanowieniu - naruszenie art. 255 § 2 p.p.s.a. wnosząc o jego uchylenie. W uzasadnieniu wskazał, że mimo szeregu wątpliwości powziętych przez Sąd, nie przeprowadzono dodatkowego postępowania dowodowego. Wbrew twierdzeniom Sądu I instancji skarżący przedłożył wszystkie wymagane dokumenty, z których wynika, że nie otrzymuje żadnych honorariów, nie prowadzi działalności gospodarczej i nie ma stałego źródła utrzymania. Podniósł także, że przekonanie wyrażone przez Sąd I instancji dotyczące niekorzystania z pomocy opieki społecznej narusza art. 30 i 47 Konstytucji RP. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jeżeli podane przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie zostały przez nią należycie uzasadnione lub uprawdopodobnione, to sąd na mocy art. 255 p.p.s.a. wzywa stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że nie wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Mimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca nie przedstawił dokumentów, które w sposób wystarczający potwierdzałyby trudną sytuację materialną i wyjaśniałyby uzasadnione wątpliwości co do sytuacji materialnej strony Wątpliwości te dotyczą oświadczeń złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w toku postępowania dotyczącego tego wniosku. W oświadczeniu skarżący ograniczył się do przedstawienia informacji świadczących o złym stanie majątkowym i braku dochodów, nie podał jednakże żadnych informacji pozwalających wyjaśnić nietypową sytuację, w której skarżący nie mający stałego źródła utrzymania uzyskując jedynie dochód z prac dorywczych, zważywszy na wysokość tych zarobków w kwocie 200-300 zł ponosi koszty swojego utrzymania. Wszelkie wyjaśnienia strony w tym zakresie – co jak słusznie wskazał Sąd I instancji - były sprzeczne z dotychczasowymi informacjami i tym samym nie wyjaśniły powziętych w sprawie wątpliwości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro strona - jak wykazało postępowanie przed Sądem I instancji - uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, trafnie Sąd I instancji uznał, że w rozpoznawanej sprawie brak jest dostatecznych podstaw do przyjęcia, że skarżący jest osobą, której sytuacja materialna uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.