II SA/Lu 209/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Sidor, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Ibrom (sprawzdawca), Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Asystent sędziego Łucja Krasińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 maja 2010 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenie warunków zabudowy I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r. nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz K. M. kwotę 740 (siedemset czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] października 2009 r. Wójt Gminy K., po rozpatrzeniu wniosku K. v M., odmówił ustalenia warunków zabudowy dla inwestycji, polegającej na budowie budynku mieszkalnego wraz i infrastrukturą techniczną na działce nr ewid. 217/14 położonej w miejscowości M. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, iż na terenie objętym wnioskiem brak jest miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Zgodnie zatem z art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. nr 80, poz. 717 ze zm.), inwestycja objęta wnioskiem wymaga ustalenia warunków zabudowy w drodze decyzji. Wydanie decyzji ustalającej warunki zabudowy jest natomiast możliwe jedynie w przypadku łącznego spełnienia warunków określonych w art. 61 ust. 1 pkt 1-5 ustawy. W ocenie organu analiza warunków i zasad zagospodarowania terenu, przeprowadzona w rozpoznawanej sprawie wykazała, że możliwym jest ustalenie dla planowanej inwestycji warunków zabudowy. Działka bowiem posiada dostęp do drogi publicznej i jest położona w bezpośrednim sąsiedztwie działki zabudowanej. Jednakże z uwagi na fakt, iż objęta wnioskiem działka znajduje się w ciągu projektowanej drogi ekspresowej S 19, wydanie decyzji o warunkach zabudowy było niemożliwe. Przebieg drogi został ustalony decyzją Wojewody Lubelskiego o ustaleniu lokalizacji inwestycji drogi ekspresowej S 19 na odcinku od granicy z gminą Jastków do włączenia do istniejącej drogi krajowej nr 19 w obrębie geodezyjnym Tereszyn. Następnie organ pierwszej instancji wskazał, iż projekt decyzji odmawiającej ustalenia warunków zabudowy poddany został procedurze uzgodnienia z Zarządem Dróg Wojewódzkich w Lublinie, Generalną Dyrekcją Dróg Krajowych i Autostrad Oddział w Lublinie oraz Starostą Lubelskim. Zarząd Dróg Wojewódzkich postanowieniem z dnia 30 lipca 2009 r. odmówił uzgodnienia projektu decyzji wskazując, iż obszar na którym znajduje się działka, objęty jest planem inwestycyjnym opracowanym przez Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad, a tym samym jest to teren będący poza obszarem oddziaływania istniejącej drogi wojewódzkiej. Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad decyzją z dnia 14 sierpnia 2009 r. umorzył postępowanie w sprawie uzgodnienia projektu decyzji, podkreślając, iż obowiązek uzgodnienia dotyczy wyłącznie projektów decyzji pozytywnych, to jest ustalających warunki zabudowy. Z kolei Starosta Lubelski postanowieniem z dnia 14 sierpnia 2009 r. nie uzgodnił w zakresie ochrony gruntów rolnych projektu decyzji odmownej, wskazując, iż realizacja planowanej inwestycji nie naruszy zwartej powierzchni rolniczej. W oparciu o przedstawione stanowiska organów uzgadniających została przygotowana decyzja ustalająca warunki zabudowy, która została przesłana Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad celem ponownego uzgodnienia. W odpowiedzi organ ten wskazał, iż brak jest podstaw do uzgodnienia projektu decyzji z uwagi na fakt, iż projektowane przedsięwzięcie nie przylega do pasa drogi krajowej. Jednakże mimo tego planowana na działce nr 217/14 inwestycja będzie kolidowała z przebiegiem drogi wojewódzkiej nr 747. Działka ta stanowić będzie pas drogowy drogi wojewódzkiej, zatem ustalenie warunków zabudowy narazi Skarb Państwa na dodatkowe koszty związane z wykupem posesji, gdyż wartość nieruchomości ulegnie zwiększeniu. Powyższa okoliczność zdaniem organu pierwszej instancji uzasadnia wydanie decyzji odmownej. Od decyzji tej odwołała się K. v. M. zarzucając, że niedopuszczalnym było wydanie decyzji odmownej w sytuacji spełnienia warunków określonych w art. 61 ust. 1 pkt 1-5 ustawy. Oparcie decyzji na twierdzeniu, iż inwestycja będzie kolidowała z przebiegiem drogi wojewódzkiej nr 747 w sytuacji, gdy projekt tej drogi nie został jeszcze prawnie zatwierdzony wskazuje, iż jest ona pozbawiona jakichkolwiek podstaw prawnych. Decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Uzasadniając swoje stanowisko organ odwoławczy podniósł, iż przeprowadzona analiza uwarunkowań zagospodarowania terenu wskazuje, że przeznaczona pod realizację inwestycji działka nr 217/14 spełnia warunki wynikające z art. 61 ust. 1 ustawy. Jednakże z uwagi na to, iż działka ta znajduje się w obszarze projektowanej drogi wojewódzkiej nr 747, wydanie decyzji ustalającej warunki zabudowy jest niemożliwe. Obecnie przygotowywana jest dokumentacja dla potrzeb ogłoszenia przetargu na opracowanie kompleksowej dokumentacji projektowej dla odcinka drogi ekspresowej S 19 wraz z nowo projektowanym odcinkiem drogi wojewódzkiej nr 747. Zdaniem Kolegium stopień zaawansowania tych prac, a także położenie działki względem terenów rezerwowanych pod przyszłe pasy drogowe przesądza, że planowana inwestycja będzie kolidowała z przebiegiem drogi wojewódzkiej. Przedmiotowa działka stanowić bowiem będzie w ocenie organu pas drogowy drogi wojewódzkiej, zatem ewentualnie wybudowany budynek ulegnie rozbiórce, a Skarb Państwa narażony zostanie na dodatkowe koszty spowodowane wykupem działki wraz z budynkiem. Wobec powyższego, w ocenie Kolegium, należało utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Z powyższą decyzją nie zgodziła się K. v. M. i w dniu 25 lutego 2010 r. wniosła na nią skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, domagając się uchylenia decyzji organów obu instancji oraz zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi podniosła między innymi, że art. 61 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nie pozostawia organom luzu decyzyjnego. Spełnienie warunków określonych w tym przepisie zobowiązuje organ do wydania decyzji o warunkach zabudowy. Wobec stwierdzenia spełnienia tych warunków niedopuszczalnym było wydanie decyzji odmownej. Nadto organ bezpodstawnie przyjął, iż działka skarżącej znajdzie się w obszarze projektowanej drogi nr 747, skoro przebieg tej drogi nie został jeszcze ustalony. Zdaniem skarżącej organ wydający decyzję nie może przedkładać interesu społecznego ponad interesem obywateli, gdyż oba te interesy podlegają równorzędnej ochronie bez dominacji któregokolwiek z nich. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Skarżąca domaga się ustalenia warunków zabudowy dla planowanego przedsięwzięcia polegającego na budowie budynku mieszkalnego jednorodzinnego na terenie, dla którego brak miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Zastosowanie mieć będą zatem przepisy ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. Nr 80, poz. 717 z późn. zm.), powoływanej w dalszej części uzasadnienia jako "ustawa". Zgodnie z przepisem art. 59 ust. 1 ustawy, zmiana zagospodarowania terenu w przypadku braku planu miejscowego, polegająca na budowie obiektu budowlanego lub wykonaniu innych robót budowlanych, a także zmiana sposobu użytkowania obiektu budowlanego lub jego części, wymaga ustalenia, w drodze decyzji, warunków zabudowy. Stosownie do przepisu art. 61 ust. 1 ustawy wydanie decyzji o warunkach zabudowy jest możliwe jedynie w przypadku łącznego spełnienia następujących warunków: 1) co najmniej jedna działka sąsiednia, dostępna z tej samej drogi publicznej, jest zabudowana w sposób pozwalający na określenie wymagań dotyczących nowej zabudowy w zakresie kontynuacji funkcji, parametrów, cech i wskaźników kształtowania zabudowy oraz zagospodarowania terenu, w tym gabarytów i formy architektonicznej obiektów budowlanych, linii zabudowy oraz intensywności wykorzystania terenu; 2) teren ma dostęp do drogi publicznej; 3) istniejące lub projektowane uzbrojenie terenu, z uwzględnieniem ust. 5, jest wystarczające dla zamierzenia budowlanego; 4) teren nie wymaga uzyskania zgody na zmianę przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na cele nierolnicze i nieleśne albo jest objęty zgodą uzyskaną przy sporządzaniu miejscowych planów, które utraciły moc na podstawie art. 67 ustawy, o której mowa w art. 88 ust. 1; 5) decyzja jest zgodna z przepisami odrębnymi. Określenie wymagań dotyczących nowej zabudowy, o którym mowa w art. 61 ust. 1 dokonane zostało w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 26 sierpnia 2003 r. sprawie sposobu ustalania wymagań dotyczących nowej zabudowy i zagospodarowania terenu w przypadku braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (Dz. U. Nr 164, poz. 1588), wydanym na postawie delegacji ustawowej zawartej w art. 61 ust. 6 ustawy. Stosownie do przepisu § 3 ust. 1 rozporządzenia w celu ustalenia wymagań dla nowej zabudowy i zagospodarowania terenu właściwy organ wyznacza wokół działki budowlanej, której dotyczy wniosek o ustalenie warunków zabudowy, obszar analizowany i przeprowadza na nim analizę funkcji oraz cech zabudowy i zagospodarowania terenu w zakresie warunków, o których mowa w art. 61 ust. 1 - 5 ustawy. W rozpoznawanej sprawie wymagana analiza została przeprowadzona i nie jest kwestionowane, że warunki określone w art. 61 ust. 1 pkt 1 - 5 ustawy zostały spełnione. Rozważenia wymaga zatem, czy mimo spełnienia warunków wskazanych w ustawie organ może odmówić ustalenia warunków zabudowy, jeśli tak – na jakiej podstawie. Zgodnie z art. 56 ustawy, mającym z mocy art. 64 ust. 1 ustawy odpowiednie zastosowanie do decyzji o warunkach zabudowy, nie można odmówić ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego (odpowiednio – ustalenia warunków zabudowy), jeżeli zamierzenie inwestycyjne jest zgodne z przepisami odrębnymi. W doktrynie i orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że w przypadku spełnienia warunków wskazanych w art. 61 ust. 1 ustawy organ nie może odmówić ustalenia warunków zabudowy, jeżeli nie sprzeciwiają się temu inne przepisy. Podkreśla się, że wymóg łącznego spełnienia przesłanek określonych w art. 61 ust. 1 wiąże organ prowadzący postępowanie w sprawie ustalenia warunków zabudowy w tym sensie, że spełnienie tych przesłanek wraz ze stwierdzeniem braku innych przepisów sprzeciwiających się inwestycji obliguje organ do wydania pozytywnej decyzji o warunkach zabudowy (por. Z. Niewiadomski, Planowanie i zagospodarowanie przestrzenne. Komentarz, wyd. 3, C.H. Beck, Warszawa 2006, s. 489). Odmowa ustalenia warunków zabudowy wskazywać musi wyraźnie normę prawną, będącą podstawą takiego rozstrzygnięcia. Należy bowiem podkreślić, że zgodnie z art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 6 kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: "k.p.a.") organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, co oznacza obowiązek oparcia każdej czynności organu na obowiązującej normie prawnej. Organ administracji publicznej obowiązany jest wykazać działanie na podstawie prawa w ciągu całego postępowania. Ma też obowiązek przytoczenia w decyzji podstawy prawnej i uzasadnienia prawnego (art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.). Wydając decyzję odmowną w sprawie niniejszej organ powinien zatem wskazać przepis lub przepisy, które stanowią podstawę prawną odmowy uwzględnienia żądania strony. Zaskarżona decyzja przepisów takich jednak nie wskazuje. Rozważenia wymaga zatem, czy w tej sytuacji organ mógł odmówić ustalenia warunków zabudowy, powołując się na interes publiczny, który w ocenie organu jest na tyle ważny i znaczący, że wymaga ograniczenia uprawnień strony. W ocenie Sądu nie jest wystarczające odwołanie się do interesu publicznego i art. 7 k.p.a., który stanowi, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jest to bowiem przepis prawa procesowego, określający obowiązki organu w toku postępowania, nie może on natomiast stanowić podstawy materialnoprawnej decyzji administracyjnej. Wprawdzie zgodnie z art. 1 ust. 2 pkt 9 ustawy w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym uwzględnia się m.in. potrzeby interesu publicznego, przepis ten nie może jednak stanowić podstawy decyzji odmawiającej ustalenia warunków zabudowy. W wyroku z dnia z dnia 18 października 2007 r. (II SA/Lu 618/07) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyraził pogląd, że niedopuszczalne jest przyjęcie, że organ ma prawo do oceny projektowanej inwestycji z normami ogólnymi, np. chroniącymi ład przestrzenny (art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy) i ocena ta mogłaby stanowić podstawę do odmowy ustalenia warunków zabudowy. Organ, wydając decyzję odmowną, powinien swoje rozstrzygnięcie oprzeć na wyraźnej sprzeczności z przepisem nakładającym expressis verbis (czyli wyraźnie) jakieś ograniczenie (por. Z. Niewiadomski, Planowanie i zagospodarowanie przestrzenne ..., s. 454). Również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 16 stycznia 2009 r. (II SA/Kr 1117/08) na tle przepisów o lokalizacji inwestycji celu publicznego, mających odpowiednie zastosowanie do warunków zabudowy, stanął na stanowisku, że przyjęcie, iż podstawą odmowy ustalenia lokalizacji może być niezgodność z normami niedookreślonymi, takimi jak przepisy art. 1 ust. 2 pkt 1 oraz art. 2 pkt 1 ustawy, jest sprzeczne z charakterem decyzji o lokalizacji inwestycji celu publicznego (ustaleniu warunków zabudowy). Utrwalony jest bowiem pogląd, że decyzje te mają charakter rozstrzygnięcia związanego, a nie uznaniowego. Oparcie decyzji negatywnej na klauzuli generalnej, jaką jest ład przestrzenny, jego kształtowanie i ochrona, czyniłoby z decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego orzeczenie o charakterze zbliżonym do uznaniowego. Niezależnie od powyższego zauważyć należy, że powołując się na interes publiczny organ wskazał, że planowana inwestycja kolidować będzie z inną inwestycją – planowaną budową drogi wojewódzkiej nr 747. Organ stwierdził, że działka nr 217/14 stanowić będzie pas drogowy drogi wojewódzkiej, jeżeli zatem skarżąca wybuduje budynek mieszkalny, ulegnie on rozbiórce, a Skarb Państwa narażony zostanie na dodatkowe koszty spowodowane wykupem działki wraz z budynkiem mieszkalnym. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dawał jednak organowi podstaw do dokonania takich ustaleń. Z akt sprawy wynika jedynie, że decyzją Wojewody Lubelskiego z dnia 30 sierpnia 2005 r. (nr RR.II.7045-3/10/05) ustalona została lokalizacja drogi ekspresowej S 19 Białystok-Lublin-Rzeszów (k.19 akt organu pierwszej instancji) oraz że decyzją z dnia 20 marca 2009 r. Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Lublinie ustalił środowiskowe uwarunkowania zgody na realizację przedsięwzięcia polegającego na budowie drogi ekspresowej S 19 na odcinku "węzeł Dąbrowica – węzeł Konopnica" (k. 28 akt organu pierwszej instancji). Żadna z wymienionych decyzji nie dotyczy budowy drogi wojewódzkiej nr 747, na którą powołuje się organ. Droga wojewódzka ma być w określony sposób połączona z drogą ekspresową, lecz – jak wynika z pisma Dyrektora Oddziału Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w Lublinie z dnia 6 października 2009 r. (k. 28 akt organu pierwszej instancji) – szczegółowe rozwiązania co do przebiegu drogi wojewódzkiej nr 747 nie są jeszcze znane, bowiem nie został jeszcze opracowany projekt budowlany dla odcinka drogi ekspresowej S 19 oraz nowo projektowanej drogi wojewódzkiej nr 747. Jest poza sporem, że działka skarżącej nie przylega do pasa drogowego drogi S 19, więc w świetle przepisu art. 53 ust. 4 pkt 9 ustawy nie było w ogóle podstaw do zajmowania stanowiska w sprawie ustalenia warunków zabudowy przez zarządcę drogi ekspresowej, a ponadto uzgodnieniu podlegać mogą tylko decyzje ustalające warunki zabudowy, a nie decyzje odmowne, co znalazło wyraz w decyzji Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia 14 sierpnia 2008 r., umarzającej postępowanie administracyjne w sprawie uzgodnienia decyzji, wszczęte na wniosek Wójta gminy Konopnica (k. 26 akt organu pierwszej instancji). Z powołanego wyżej pisma Dyrektora Oddziału Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w Lublinie z dnia 6 października 2009 r. wynika ponadto, że działka nr 217/14 położona jest na terenie rezerwowanym pod przyszłe pasy drogowe, a zatem na obecnym etapie postępowania brak jakichkolwiek podstaw do twierdzenia, że działka nr 217/14 znajduje się na terenie pasa drogowego drogi wojewódzkiej lub w obszarze do niego przyległym. Stwierdzić również należy, że decyzja lokalizacyjna czy środowiskowa dotycząca drogi ekspresowej S 19 sama w sobie nie może stanowić podstawy odmowy ustalenia warunków zabudowy. Podstawą ta może być tylko, jak już o tym była mowa, tylko przepis prawa powszechnie obowiązującego. Zaskarżona decyzja narusza zatem przepisy prawa materialnego - art. 56 i 61 ust. 1 pkt 1-5 ustawy, odmowa ustalenia warunków zabudowy nastąpiła bowiem bez wskazania normy prawnej, sprzeciwiającej się ustaleniu warunków zabudowy dla działki nr 217/14, stanowiącej własność skarżącej. Powoduje to konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera "a" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a.. Nie ulega wątpliwości, że wykazane naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy, doprowadziło bowiem do wydania decyzji odmawiającej ustalenia warunków zabudowy, podczas gdy ustalony stan faktyczny nie dawał ku temu podstaw. Z uwagi na to, że wskazane naruszenie prawa dotyczy także decyzji organu pierwszej instancji, Sąd uznał za celowe uchylenie decyzji tego organu, jest to bowiem konieczne dla końcowego załatwienia sprawy (art. 135 p.p.s.a.). Rozpoznając sprawę ponownie organy uwzględnią przedstawione uwagi i dokonaną przez Sąd wykładnię przepisów ustawy. Uchylenie decyzji organów obu instancji oznacza konieczność przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i ustalenia aktualnego w dacie wydawania decyzji stanu faktycznego, zgodnie z regułami określonymi w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Dopiero wówczas dokonana być może ponowna ocena zasadności żądania ustalenia warunków zabudowy w oparciu o przepisy ustawy. Należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 53 ust. 4 pkt 6 i 9 ustawy w przypadku gruntów wykorzystywanych na cele rolne i leśne w rozumieniu przepisów o gospodarce nieruchomościami oraz w odniesieniu do obszarów przyległych do pasa drogowego istnieje obowiązek uzgodnienia warunków zabudowy (a więc decyzji pozytywnej) z organami właściwymi w sprawach ochrony gruntów rolnych i leśnych oraz z właściwym zarządcą drogi. Projekt decyzji odmownej nie podlega uzgodnieniu. Zajęcie stanowiska przez zarządcę drogi byłoby więc możliwe jedynie w przypadku, gdyby działka skarżącej przylegała do pasa drogowego drogi S 19 lub drogi wojewódzkiej 747 i zachodziły podstawy do ustalenia warunków zabudowy wobec spełnienia warunków określonych w art. 61 ust. 1 pkt 1 – 5 ustawy. Projekt decyzji ustalającej warunki zabudowy poddany byłby wówczas ocenie organu właściwego w sprawie uzgodnienia warunków zabudowy i tylko w tym trybie organ ten mógłby, zgodnie z art. 106 § 1 i 5 k.p.a., zająć w drodze postanowienia stanowisko co do ewentualnej kolizji planowanej inwestycji z ustalonym przebiegiem drogi i wyrazić swój sprzeciw w oparciu jednak o wyraźnie wskazaną normę prawną. Stanowisko organu uzgadniającego, wyrażone w innej formie, w szczególności w drodze pisma zawierającego informacje udzielane na podstawie art. 9 k.p.a., nie daje podstaw do uznania, że organ uzgadniający odmówił uzgodnienia warunków zabudowy. Przypomnieć należy, że uzasadnienie decyzji musi odpowiadać wymogom określonym w przepisie art. 107 § 3 k.p.a., czyli powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Z tych wszystkich względów i na podstawie art.135 i 145 § 1 pkt 1 litera "a" p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 1 litera "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163 poz. 1349 ze zm.).