II GSK 1212/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zajda Sędziowie NSA Krystyna Anna Stec (spr.) del. WSA Marzenna Kosewska Protokolant Beata Kołosowska po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 7 lipca 2010 r. sygn. akt I SA/Bd 439/10 w sprawie ze skargi M. T. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 7 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Bd 439/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. w oddalił skargę M. T. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2010 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. Sąd nakazał również wypłacić z kasy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. na rzecz adwokata P. D. 293 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że pismem z dnia 3 grudnia 2009 r. skarżący wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. Podniósł, że część składek uległa przedawnieniu. Twierdził, iż uzyskuje dochód netto w kwocie 232,00 zł netto miesięcznie, co nie pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Mieszka w starym budownictwie wraz z siostrą i schorowanym ojczymem. Dodatkowo spłaca pożyczkę bankową. Decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. ZUS odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego, Fundusz Pracy, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 3 grudnia 2009 r. oraz kosztów upomnień przedegzekucyjnych, w łącznej kwocie 33.188,29 zł, z uwagi na brak przesłanek wynikających z art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 – dalej: u.s.u.s.). W uzasadnieniu Zakład podał, że dokonując oceny sytuacji materialnej ustalono, iż strona od 1 kwietnia 2007 r. pobiera emeryturę, która od marca 2009 r. wynosi 1.050,93 zł brutto. Od września 2009 r. ze świadczenia dokonywane są potrącenia na rzecz Urzędu Skarbowego w N. n. N. w kwocie 262,73 zł miesięcznie. Wnioskodawca nie posiada żadnego innego źródła dochodu, konta bankowego, akcji, obligacji oraz papierów wartościowych. W Starostwie Powiatowym ustalono, że nie na jego nazwisko nie figurują żadne pojazdy. Ponadto strona nie widnieje w operatach ewidencji gruntów Powiatu Nakielskiego jako właściciel, współwłaściciel ani wieczysty użytkownik nieruchomości. Organ ustalił, że wnioskodawca w styczniu 2009 r. otrzymał z pomocy społecznej zasiłek celowy w wysokości 150,00 zł. Z kwestionariusza o możliwościach płatniczych spisanego ze stroną w dniu 15 grudnia 2009 r. wynika dodatkowo, że jej miesięczne koszty utrzymania wynoszą około 150 zł, nie posiada żadnych przedmiotów wartościowych w mieszkaniu. Posiada natomiast kredyt w banku w wysokości 3.000,00 zł z miesięczną ratą wynoszącą około 224,00 zł, zaś w 2010 r. musi dokonać spłaty pożyczki udzielonej mu przez osobę fizyczną w kwocie 900,00 zł. Wnioskujący przedłożył dodatkowo kserokopię faktury VAT na zakup opału na kwotę 357,50 zł. Ponownie orzekając w sprawie decyzją z dnia [...] marca 2010 r. ZUS utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2010 r. Organ wskazał, że istnieje możliwość umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. pomimo braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności, gdy przemawia za tym ważny interes strony. W ocenie Zakładu strona nie wykazała, że opłacenie należności pozbawiłoby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ zaznaczył, że wnioskodawca posiada stałe źródło dochodu oraz prowadzona jest wobec niego skuteczna egzekucja przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w N. Podkreślił, że strona winna tak kształtować swoje wydatki, by zaspokoić wszystkich wierzycieli, także ZUS. Zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym nie mogą bowiem być uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań wobec ZUS. W związku z powyższym organ uznał, że nie zachodzą w przedmiotowej sprawie przesłanki do zastosowania instytucji umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust.3a u.s.u.s. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w sposób nakazujący wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Sąd wskazał, iż organ nie naruszył przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.). Organ prawidłowo przeanalizował sytuację majątkową, finansową i rodzinną strony skarżącej i wskazał na okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek. WSA za prawidłowe uznał ustalenia – wynikające z materiału dowodowego zebranego w sprawie – że skarżący posiada stałe źródło dochodu, emeryturę w wysokości 1.050,93 zł, mieszka w mieszkaniu ojczyma, ponosząc koszty utrzymania - ok. 150 zł, spłaca kredyt – 224 zł miesięcznie, otrzymał zasiłek celowy 150 zł, ale miało to charakter incydentalny, w stosunku do skarżącego prowadzona jest skutecznie egzekucja. Zdaniem Sądu skarżący nie przedłożył dokumentów potwierdzających trudną sytuację finansową, rodzinną czy też zdrowotną. WSA przyznał, że obowiązek zapłaty zaległości niesie za sobą znaczące uszczuplenie dochodów, co stanowić będzie pewną dolegliwość dla skarżącego. Tym niemniej, w ocenie Sądu, sytuacja taka nie wypełnia znamion przesłanki z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Sąd I instancji uznał, że zarzut przedawnienia należności z tytułu składek za okres od marca 1999 do 2000 roku nie ma usprawiedliwionych podstaw – wskazując art. 24 ust. 4 i 5b u.s.u.s. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.). M. T. skargą kasacyjną zaskarżył powyższy wyrok w całości. Wyrokowi zarzucił: I. naruszenie prawa materialnego poprzez błąd w zakresie subsumcji ustalonego stanu faktycznego i niezastosowanie w konsekwencji § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s., i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, względnie rozpoznanie skargi na decyzję organu we własnym zakresie, II. naruszenie przepisów postępowania w zakresie zawartego w wyroku postanowienia o kosztach postępowania – wynagrodzeniu pełnomocnika ustanowionego z urzędu, poprzez błędne zastosowanie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c zamiast § 18 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), i wniósł o jego uchylenie i przekazanie do rozstrzygnięcia o tych kosztach Sądowi I instancji w przypadku uchylenia wyroku, względnie o zmianę postanowienia poprzez przyznanie wynagrodzenia w kwocie 2.930 zł w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu strona wskazała, że z całokształtu postępowania wynika, że organ, i podzielający jego stanowisko sąd, ograniczyły się do prostego zreferowania stanu sprawy, tj. sytuacji majątkowej i osobistej skarżącego. Zarówno organ jak i Sąd milcząco zdają się przyjmować, że na takie postępowanie przy analizie i subsumcji ustalanego stanu faktycznego pozwala swobodne uznanie administracyjne. Organ właściwie nie dokonał oceny sytuacji materialnej skarżącego z punktu wiedzenia przesłanki z § 3 ust. 1 rozporządzenia, tj. czy zapłacenie zaległych należności pociągnie dla niego ciężkie skutki, a w szczególności czy pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ powołuje się na to, że skarżący nie wykazał dokumentami swojej złej sytuacji materialnej, podtrzymuje to stwierdzenie sąd, ale przecież ustalenie czy zapłata składek organowi narazi skarżącego na brak zaspokojenia potrzeb życiowych jest domeną wnioskowania i subsumcji tego stanu pod normę prawną; nikt nie wydaje dokumentów poświadczających ryzyko niezaspokojenia potrzeb życiowych. Zupełnie nietrafione są argumenty o faworyzowaniu przez skarżącego innych zobowiązań kosztem egzekwowanych należności, co miałoby przemawiać przeciwko umorzeniu skarżącemu egzekwowanych należności. Z okoliczności sprawy wynika wyraźnie, że zobowiązania te zaciągnięte były na podstawowe potrzeby bytowe skarżącego; prawdopodobnie nie musiałby ich zaciągać, gdyby nie egzekwowano od niego tych należności. Co do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania zawartego w wyroku pełnomocnik zauważył, że sąd nie uzasadnił w pisemnym uzasadnieniu wyroku swego stanowiska ani nie powołał podstawy prawnej, jednak z ustnych motywów wyroku wynika, że sąd stosował przepis podany w petitum skargi § 18 ust. 1 pkt 1 powołanego rozporządzenia. Sąd stwierdził, że w sprawie przedmiotem zaskarżenia nie była należność pieniężna, ale decyzja o w przedmiocie umorzenia należności pieniężnej, co podpada pod kategorię "innej sprawy" § 18 ust. 1 pkt. 1 lit. c. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie z uwagi na brak usprawiedliwionych podstaw. Nie ulega wątpliwości, że wadliwa subsumcja przepisu do ustalonego stanu faktycznego oznacza niewłaściwe jego zastosowanie. Podkreślenia wymaga też, że stan faktyczny sprawy może zostać skutecznie podważony jedynie zarzutami naruszenia przepisów proceduralnych – a takie w sprawie nie zostały sformułowane. Mając powyższe na uwadze należy zauważyć, że orzekając w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji za niesporne uznał okoliczności faktyczne dotyczące sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącego, w oparciu o które stwierdzono, że skarżący posiada stałe źródło dochodu – emeryturę w wysokości 1.050,93 zł, mieszka w mieszkaniu ojczyma, ponosząc z tego tytułu koszty utrzymania, ok. 150 zł, spłaca kredyt – 224 zł miesięcznie, otrzymał zasiłek celowy 150 zł, ale miało to charakter incydentalny, w stosunku do skarżącego prowadzona jest skutecznie egzekucja. Za prawidłową Sąd I instancji uznał też ocenę tych okoliczności. Jak wynika bowiem z uzasadnienia zaskarżonego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazując na przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. (zgodnie z którym "Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności") i powołując § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (w myśl którego "Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych") – przyjął, że organy prawidłowo oceniły, iż ustalona sytuacja finansowa i rodzinna skarżącego nie uzasadnia wniosku o umorzenie zaległości składkowych. W ocenie Sądu I instancji ustalenia te poczyniono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, zebrano i rozpatrzono cały materiał dowodowy (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.), ponadto nie uchybiono zasadzie swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.) a decyzję uzasadniono prawidłowo (art. 107 § 3 k.p.a.). Skoro zatem Sądowi I instancji nie postawiono zarzutu, że wadliwie nie dostrzegł naruszenia w postępowaniu administracyjnym ww. przepisów proceduralnych to znaczy, że przyjęty przy orzekaniu stan faktyczny – ustalony w postępowaniu administracyjnym – w oparciu o dowody i ich ocenę jest niesporny i wiążący w sprawie. Wyrażony w uzasadnieniu skargi kasacyjnej zarzut przekroczenia swobody uznania administracyjnego odróżnić bowiem należy od zarzutu przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów. Nie ulega wątpliwości, że umorzenie należności z tytułu składek (z uwagi na użyte w art. 28 sformułowanie: należności /.../ mogą być umarzane) oznacza, że decyzji w tym przedmiocie przypisuje się charakter decyzji uznaniowej. Jednakże skład orzekający NSA prezentuje stanowisko, że wskazane uznanie administracyjne oznacza, że organ może – ale nie musi – uwzględnić wniosku o umorzenie należności z tytułu składek tylko i wyłącznie wówczas, gdy spełnione są ustawowe przesłanki (tzn. nieściągalność – art. 28 ust. 2 lub uzasadnione przypadki – art. 28 ust. 3a). W przypadku, gdy ustawowe przesłanki możliwości umorzenia składek nie zaistnieją – organ nie ma żadnych podstaw prawnych do uwzględnienie wniosku. Zatem odmowa umorzenia z uwagi na brak spełnienia ustawowych przesłanek – co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie – nie następuje na zasadzie uznania administracyjnego. Z tych wszystkich względów podstawa skargi kasacyjnej – sformułowana w pkt 1 jej petitum – nie mogła być uznana za usprawiedliwioną. Chybiony jest też zarzut błędnego zastosowania przez Sąd I instancji § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c zamiast § 18 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W ocenie NSA – wbrew wywodom autora skargi kasacyjnej – przedmiotem sprawy o umorzenie należności z tytułu składek nie jest bowiem należność pieniężna. Decyzja w tego typu sprawach beż wątpienia nie kreuje przecież określonej należności pieniężnej ani nie stwierdza jej istnienia (v. uchwała NSA z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt II FPS 2/09). Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Końcowo wyjaśnić trzeba, iż wniosek o przyznanie wynagrodzenia – związanego z udziałem w postępowaniu kasacyjnym pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy – zgodnie z art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. podlega rozpoznaniu przez referendarza sądowego właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego.