I FZ 435/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jan Zając po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 9 września 2010 r. sygn. akt I SA/Bd 37/10 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 10 listopada 2009 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od marca do lipca 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia z 09.09.2010 r., sygn. I SA/Bd 37/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił wniosek R. K. o zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Sądu pierwszej instancji wnioskodawca nie udowodnił, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie kosztów postępowania. Sąd podkreślił, że skarżący informacje o stanie majątkowym rodziny przedstawił w sposób wybiórczy, a wzywany (dwukrotnie) do przedłożenia konkretnych dokumentów nie przedłożył ich. W dalszej części wywodu Sąd wskazał, że jako jedyne źródło dochodu skarżący podał pomoc finansową swoje żony. Mimo to nie podał wartości tej pomocy, choć mieszka razem z nią i czwórką małoletnich dzieci oraz wraz z żoną prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Sąd uznał za niewiarygodne twierdzenia skarżącego o niewiedzy na temat ponoszonych wydatków na utrzymanie rodziny. W kwestii zaś odmowy podania przez małżonkę skarżącego wysokości jej dochodów Sąd nawiązał do obowiązku wzajemnej pomocy obciążającego współmałżonków z mocy art. 27 ustawy z 25.02.1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 ze zm.) i wywiódł, że w zasadzie brak jakiejkolwiek wiedzy o dochodach żony nie pozwala na uwzględnienie wniosku skarżącego. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł o jego zmianę i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi. W uzasadnieniu tego środka zaskarżenia podkreślił, że skarżący nie może ponosić negatywnych konsekwencji biernej podstawy żony. W konsekwencji Sąd, który ma obowiązek wyjaśnienia wszelkich wątpliwości w stanie majątkowym i rodzinnym skarżącego nie może odmówić mu przyznania prawa pomocy z uwagi na fakt, iż jego żona odmawia ujawnienia swoich dochodów. Skarżący podał bowiem, że bez tej pomocy nie osiąga innych dochodów, jak i nie posiada własnego majątku. Po rozpoznaniu zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, co następuje: Zażalenie nie zawiera uzasadnionych podstaw. W pierwszej kolejności przypomnieć wypada, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "popsa" przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje". Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje. Jest to oczywiste, zważywszy, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy jest wszczynane wyłącznie na wniosek (zasada bezwzględnej skargowości). W związku z tym ustawodawca w art. 252 § 1 popsa wskazał obligatoryjne elementy wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odniesieniu do osób fizycznych wniosek powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. Biorąc pod uwagę powyższe wywody, nie powinno budzić wątpliwości, że Sąd rozstrzygający kwestię przyznania prawa pomocy, orzeka przede wszystkim w oparciu o informacje zawarte przez stronę w złożonym wniosku, w tym na podstawie jej oświadczeń co do stanu majątkowego i rodzinnego (osoby fizyczne). Dlatego jest ważne, aby wnioskodawca w miarę jak najdokładniej przedstawił swoją (i swojej rodziny) aktualną sytuację życiową. Podkreślić bowiem trzeba, że Sąd może uzupełnić "obraz" sytuacji bytowej strony jedynie o informacje znane mu z urzędu lub dane wynikające z akt sprawy (np. informacje dotyczące postępowania egzekucyjnego). Nie zawsze jednak informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy będą na tyle kompletne, aby Sąd mógł po ich lekturze orzec co do zasadności żądań strony. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to w świetle art. 255 popsa, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W rozpatrywanym przypadku skarżący oprócz wniosku był dwukrotnie wzywany o nadesłanie dodatkowych informacji i oświadczeń. Skarżący udzielił odpowiedzi. Sąd, dokonując oceny zebranych danych, doszedł do przekonania, że nie są one wystarczające do uznania, iż skarżący zasługuje na zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący natomiast uważa, że stanowisko Sądu nie jest należycie uargumentowane i opiera się wyłącznie na hipotezach o nieprawdziwości złożonych przez stronę oświadczeń. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji dowolności w ocenie zebranego materiału dowodowego. W rozdziale dotyczącym postępowania w przedmiocie prawa pomocy nie umieszczono wprawdzie przepisu, który określałby, jakimi względami ma kierować się Sąd przy ocenie informacji i oświadczeń strony. Należy przyjąć więc, że Sąd jest nimi związany. Nie oznacza to jednak, że nie może oceniać ich wiarygodności. Powstaje jedynie problem, co uwidacznia niniejsza sprawa, do jakich granic i przy zastosowaniu jakich kryteriów Sąd może zakwestionować przedstawione przez stronę dane. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji ma prawo uznać za niewiarygodne informacje i oświadczenia strony, jeżeli jego ocena będzie opierała się na logicznej i przejrzystej argumentacji, wspartej doświadczeniem życiowym, z której jasno będzie wynikało, jakie twierdzenia strony Sąd uznał za nieprawdziwe i z jakich powodów. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia spełnia powyższe wymogi. Sąd pierwszej instancji w sposób usystematyzowany wypunktował okoliczności przedstawione przez stronę, które uznał za niewiarygodne. Wyjaśnił również powody, dla których odmówił wiarygodności niektórym twierdzeniom strony. Krytyka Sądu nie była gołosłowna. Na poparcie swoich argumentów Sąd odwołał się do informacji wynikających z przedłożonych dokumentów i oświadczeń strony. Argumentacja Sądu pozostawała również w zgodzie z zasadami doświadczenia życiowego. Trudno bowiem twierdzić, na co Sąd zwrócił uwagę, ażeby skarżący prowadzący gospodarstwo domowe wraz z żoną i pozostający de facto na jej utrzymaniu, nie orientował się (nawet w przybliżeniu) co do wysokości osiąganych przez żonę dochodów i nie był w stanie przedstawić kosztów ponoszonych na utrzymanie tego gospodarstwa, a w tym wysokości pomocy finansowej, którą ma otrzymywać od żony. Warto również zauważyć, że niewiedza skarżącego o sytuacji finansowej swojej małżonki dotyczy wyłącznie aktywów. Skarżący natomiast jest dobrze zorientowany w kwestii wydatków, jakie ponosi jego żona, skoro wyjaśnił, iż co miesiąc spłaca ona ratę kredytu w kwocie 6000 zł. W związku z tym oświadczenia skarżącego co do aktualnej sytuacji finansowej jego rodziny należy ocenić jako wewnętrznie sprzeczne. W zażaleniu jego autor mocno akcentuje obowiązek Sądu wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego oraz wyjaśnienia wszelkich wątpliwości co do stanu rodzinnego i majątkowego strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji wymóg ten spełnił. Mimo to prowadzone postępowanie sądowe nie dało jednoznacznej odpowiedzi co do tego, jaką miesięcznie kwotą pieniędzy dysponuje skarżący. Powodem takiego stanu rzeczy nie jest jednak, co zdaje się sugerować żalący, nieprawidłowe postępowanie Sądu, ale bierna postawa skarżącego. Skoro skarżący wyjaśnia, że jego jedynym źródłem dochodu jest pomoc otrzymywana od żony, to zasadnie Sąd pierwszej instancji chciał poznać szczegóły dotyczące tej pomocy. W odpowiedzi nie otrzymał żadnych konkretnych danych, gdyż ich udostępnienie odmówiła żona skarżącego, powołując się na istniejącą między nią a jej mężem od 2003 r. rozdzielność majątkową. W związku z tym żalący uważa, że nie powinien ponosić negatywnych konsekwencji spowodowanych postawą swojej żony. Nie jest to prawda. Trzeba podkreślić, że żona skarżącego nie miałaby prawnego obowiązku przedstawienia swoich dochodów nawet, gdyby między małżonkami istniał ustrój małżeńskiej wspólności majątkowej. Udostępnienie takich danych zawsze jest wyłącznie wyrazem dobrej woli osoby, która nie jest formalnie stroną postępowania sądowoadministracyjnego. Jednakże w sytuacji, gdy z oświadczeń strony wynika, że zaspokaja ona swoje potrzeby wyłącznie dzięki dochodom osoby trzeciej oczywistym jest, iż Sąd bez poznania wysokości tych dochodów nie pozna aktualnej kondycji finansowej strony, a w konsekwencji nie będzie w stanie określić, czy spełnia ona przesłanki do przyznania prawa pomocy. W tym miejscu Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że do wyłącznej oceny Sądu należy uznanie czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej dokumentacji, bądź też przedstawiła niepełne bądź sprzeczne ze sobą dane – co miało miejsce w niniejszej sprawie - to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy. W tym sensie bierna postawa żony skarżącego, która ma prawny obowiązek wspierać męża niezależnie od istniejącego między nimi majątkowego ustroju obciąża skarżącego. Należy zatem uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo ocenił, że strona nie wykonała w całości wezwania, a tym samym nie wykazała okoliczności uzasadniających udzielenie jej prawa pomocy. W konsekwencji za nieuzasadnione należy uznać zarzuty dotyczące naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 popsa oraz art. 255 popsa. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 popsa, orzekł jak w sentencji.