I FZ 106/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 21 marca 2011 r. sygn. akt I SA/Bd 372/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 23 lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do listopada 2004 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 marca 2011 r., I SA/Bd 372/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił przyznania A. K. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 23 lutego 2010 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do listopada 2004 r. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd I instancji wskazał, że z nadesłanego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą, z której osiąga dochody w kwocie brutto ok. 2.600 zł. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje, oprócz skarżącego, jego małżonka oraz trójka dzieci. Koszty utrzymania rodziny wynoszą łącznie około 2.350 zł plus koszty spłacanych kredytów w wysokości 400.000 zł, zaciągniętych na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że z dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę w postępowaniu w sprawie I SA/Bd 1/11 (oświadczenie z 31 stycznia 2011 r.) wynika natomiast, iż łączne koszty utrzymania domu i rodziny wynoszą około 4.679 zł. Wnioskodawca podkreślił również, że składniki majątkowe jego firmy zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przedstawiona przez skarżącego jego sytuacja finansowa i materialna prowadzi do wniosku, że nie wykazał on, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Sąd I instancji zauważył przede wszystkim, że analiza danych zadeklarowanych jako dochody (wniosek PPF) w zestawieniu z wydatkami (oświadczenie z 31 stycznia 2011 r.) budzi wątpliwości co do ich rzetelności. Logika i doświadczenie życiowe nie pozwalają zdaniem Sądu uznać, że pięcioosobowa rodzina, dysponująca miesięcznym dochodem w wysokości 2.600 zł., bez dodatkowych źródeł utrzymania, byłaby w stanie ponosić koszty miesięcznego utrzymania w wysokości 4.679 zł. Odnosząc się z kolei do podnoszonej przez skarżącego okoliczności utracenia płynności finansowej oraz tego, że obroty na rachunku bankowym nie są równoznaczne z osiągnięciem dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej, Sąd I instancji stwierdził, że taka sytuacja wynika między innymi ze sposobu prowadzenia działalności gospodarczej, w tym podejmowanych decyzji, co do wyboru kontrahentów. Dodatkowo podkreślono, że konieczność spłaty kredytu obrotowego zaciągniętego w ramach prowadzonego przedsiębiorstwa oraz płatności z tytułu rat leasingowych nie stanowią o braku możliwości poniesienia kosztów sądowych. Za niedopuszczalne uznano preferowanie zobowiązań prywatnoprawnych ponad publicznoprawne, do których zalicza się obowiązek ponoszenia kosztów sądowych. W ocenie Sądu I instancji strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący zdaniem Sądu nie uczynił zadość tym wymaganiom. Zwrócono uwagę, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, której celem jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które rzeczywiście nie mogą pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Wskazano też, że w przedmiotowej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny już dwukrotnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych - postanowieniami z 25 czerwca 2010 r. i z 28 lipca 2010 r. - a po rozpatrzeniu środka zaskarżenia na to ostatnie postanowienie Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 2 września 2010 r., I FZ 346/10, oddalił zażalenie skarżącego. W zażaleniu na powyższe postanowienie strona wniosła o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa, według norm przepisanych, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.) przez nieuzasadnioną odmowę przyznania prawa pomocy, a także art. 258 § 1 pkt 3 P.p.s.a. przez błędną ocenę stanu majątkowego wnioskodawcy, w szczególności przez uznanie, że dochody z działalności gospodarczej w wysokości 2.600 zł pozwalają na uiszczenie kosztów sądowych bez uszczerbku dla zaspokajania podstawowych potrzeb rodziny. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, iż Sąd I instancji niezasadnie nie uwzględnił rzeczywistych dochodów wnioskodawcy, mimo wskazania, że dochody pięcioosobowej rodziny kształtują się na poziomie ok. 2.600 zł, a kwota ta nie pozwala nawet na pokrycie bieżących kosztów utrzymania rodziny, które wykazano w kwocie 4.679 zł. Wyjaśniono, że wskazanie wydatków przekraczających osiągane dochody wynika z utraty płynności finansowej, a skoro wnioskodawca nie jest w stanie pokryć bieżących wydatków, to tym bardziej nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych. Podkreślono, że wbrew ocenie Sądu I instancji podane przez stronę informacje nie świadczą o dodatkowych przychodach rodziny, a jedynie potwierdzają fakt, że gdyby nie bieżąca pomoc rodziny, skarżący nie byłby w stanie pokryć kosztów bieżącej egzystencji. Zdaniem strony ocena Sądu I instancji w kwestii kredytu obrotowego zaciągniętego w ramach prowadzonego przedsiębiorstwa oraz terminowości w zakresie płatności rat leasingu przekracza zasadę swobodnej oceny materiału dowodowego i jest całkowicie niedopuszczalna. Treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wskazuje, że według Sądu I instancji skarżący winien zaprzestać płacenia rat leasingowych, by w ten sposób zabezpieczyć środki konieczne na uiszczenie kosztów sądowych. Zwrócono uwagę, że sugerowanie, iż skarżący winien narazić się na utratę składników przedsiębiorstwa (przedmiotów umów leasingowych), prowadzi do błędnego koła, albowiem w przypadku braku terminowych płatności leasingodawcy wypowiedzą umowy, a skarżący utraci składniki majątkowe konieczne do dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Również okoliczność zaciągnięcia kredytu obrotowego została automatycznie zakwalifikowana jako negatywnie wpływająca na ocenę wniosku, tymczasem kredyt ten został zaciągnięty w celu utrzymania płynności finansowej przedsiębiorstwa i możliwości bieżącego regulowania zobowiązań (przede wszystkim wobec pracowników i kontrahentów). Istotne w ocenie strony jest to, że to właśnie w wyniku postępowania podatkowego (m.in. zastosowania środków zabezpieczających) skarżący utracił możliwość pozyskiwania dodatkowych środków finansowych (np. z kredytu), które pozwoliłyby na pokrycie kosztów sądowych. Podkreślono też, że to nie skarżący jest inicjatorem postępowania podatkowego, a jedynie korzysta z konstytucyjnego prawa do sądowej kontroli działań organów podatkowych. Reasumując skarżący wskazał, że dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny ocena jego stanu majątkowego jest niepełna i uniemożliwia mu obronę jego praw. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że chybione jest podnoszenie zarzutu naruszenia art. 258 § 2 pkt 7 i art. 258 § 1 pkt 3 P.p.s.a. Z jednej strony art. 258 § 1 P.p.s.a. nie zawiera jednostek redakcyjnych, jakim są punkty, z drugiej całość art. 258 P.p.s.a. dotyczy czynności podejmowanych w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy przez referendarzy sądowych, a zaskarżone postanowienie niewątpliwie nie zostało wydane przez referendarza sądowego. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia ma, czego nie dostrzegł Wojewódzki Sąd Administracyjny, art. 165 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do postanowień takich należą postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Stąd też należy zauważyć, że w niniejszej sprawie skarżący ubiegał się już o prawo pomocy w tym samym co obecnie zakresie (zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych) – wniosek ten został oddalony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z 28 lipca 2010 r., a Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego od tego rozstrzygnięcia postanowieniem z 2 września 2010 r., I FZ 346/10. Prawomocnie zatem uznano, że skarżący – w świetle okoliczności wskazanych we wniosku i informacji przedstawionych na wezwanie Sądu – nie spełnia przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W kontekście powołanych orzeczeń istotne jest to, że informacje zawarte we wniosku ocenianym obecnie nie różnią się znacząco od tych podnoszonych w zakończonym 2 września 2010 r. postępowaniu z wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie sposób w konsekwencji uznać, że skarżący wskazuje na taką zmianę okoliczności, której waga przemawiałaby za zmianą dotychczasowego stanowiska co do spełniania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Podkreślenia wymaga, że tylko taka zmiana mogłaby prowadzić do przyznania stronie prawa pomocy w żądanym zakresie. Z porównania wniosków złożonych na formularzach PPF 22 kwietnia 2010 r. i 4 lutego 2011 r. wynika, że zarówno stan majątkowy, jak i wysokość wydatków i dochodów skarżącego nie uległy zmianie. Jedyną okolicznością różniącą oba formularze jest ogólne wskazanie na stratę z rozpoczętej przez żonę skarżącego działalności gospodarczej – przy tym, skarżący nie wskazał, by okoliczność ta znacząco wpłynęła na sytuację finansową rodziny skarżącego. Następnie warto zwrócić uwagę na to, że z twierdzeń skarżącego wynika, iż comiesięczne koszty utrzymania rodziny uległy zmniejszeniu (w poprzednim postępowaniu wskazywano kwotę 4.856 zł, podczas gdy obecnie mowa jest o 4.679 zł). Nadto w toku poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca wskazywał, iż jego rodzina nie jest w stanie udzielać mu pomocy, w obecnie rozpatrywanym zażaleniu wskazuje natomiast, że korzysta z bieżącej pomocy rodziny (przy czym nie uściślono uzyskiwanych z tego tytułu kwot ani częstotliwości otrzymywanej pomocy). Zaznaczenia wymaga również to, że koszty sądowe należne na obecnym etapie postępowania są o połowę niższe od tych, do których uiszczenia zobowiązany był skarżący w pierwszoinstancyjnym postępowaniu sądowoadministracyjnym, co również nie pozostaje bez wpływu na ocenę, czy w sprawie doszło do zmiany okoliczności uprawniającej do zajęcia odmiennego stanowiska do tego, które zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w postanowieniu z 28 lipca 2010 r. i Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 2 września 2010 r. Skoro argumentacja podnoszona przez skarżącego, a mająca przemawiać za przyznaniem mu prawa pomocy, nie uległa w istocie zmianie – w dalszym ciągu strona kładzie nacisk na utratę płynności finansowej, kwestię kredytu i płatności rat leasingowych oraz możliwość utraty składników przedsiębiorstwa, które to okoliczności zostały już wzięte pod uwagę przy wydawaniu wyżej wskazanych rozstrzygnięć, nie doszło w zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego do zmiany okoliczności sprawy umożliwiającej uznanie, że obecnie skarżący wykazał spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.