I OSK 444/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski, Sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska (spr.), Sędzia del. WSA Leszek Kamiński, Protokolant starszy sekretarz sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 27 września 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] S.A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 18 listopada 2010 r. sygn. akt III SA/Lu 244/10 w sprawie ze skargi [...] S.A. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Lublinie z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie nakazu umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 18 listopada 2010 r. sygn. akt III SA/Lu 244/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę [...] S.A. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Lublinie z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...], którą utrzymany został w mocy nakaz inspektora pracy z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] o umieszczeniu E. G., zatrudnionego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowisku mechanika lotniczego, w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. W uzasadnieniu wyroku Sąd wyjaśnił, że: Orzeczenia organów wydane zostały w związku z kontrola przeprowadzoną w [...], w trakcie której na podstawie karty służby pracownika, zawierającej spis obowiązków i wykonywanych czynności ustalono, że pracownik na stanowisku mechanika lotniczego wykonuje następujące czynności: – wykonuje i potwierdza w Pokładowym Dzienniku Technicznym Śmigłowca wykonanie liniowej obsługi technicznej śmigłowców, rejestrację usterek i sposób ich usunięcia, – wypełnia Kartę Ewidencji Niesprawności Śmigłowca w obsłudze liniowej i hangarowej, – wypełnia Kartę Gotowości Technicznej do Lotów Próbnych Doświadczalnych, – wykonuje czynności obsługowe zgodnie ze standardami zawartymi w danych obsługowych śmigłowców, – bierze udział w przygotowaniach śmigłowców do lotów próbnych doświadczalnych w zakresie czujników i aparatury pomiarowej, a także ma uprawnienia do potwierdzania w Pokładowym Dzienniku Technicznym Śmigłowca obsługi liniowej. Organy ustaliły, że E. G. posiada uprawnienia do poświadczania obsługi statków powietrznych, wykonuje prace związane z naziemnym przygotowaniem ich do lotu, a prace te wykonuje zarówno w budynkach, jak i na płycie lotniska, przy czym prace związane z bezpośrednią obsługą potwierdzające bezpieczeństwo śmigłowców należą do podstawowych obowiązków mechanika lotniczego, zaś praca na płycie lotniska odbywa się w ramach codziennych zadań i często jest związana z poświadczaniem przygotowania śmigłowców do eksploatacji. Te ustalenia doprowadziły do uznania, że E. G. wykonuje prace o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), wskazane w załączniku nr 2 poz. 3 do tej ustawy, a wobec tego należy go umieścić w ewidencji takich pracowników. W odwołaniu i skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie [...] zarzuciła niewłaściwe zastosowanie ww. przepisów, podnosząc, że aby pracownik mógł być uznany za wykonującego pracę o szczególnym charakterze, jego praca związana z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska powinna być wykonywana w pełnym wymiarze norm pracy, zaś praca E. G. polega zarówno na obsłudze potwierdzającej bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska, tzw. obsługa liniowa, jak i w hangarze, tzw. obsługa hangarowa, a ta nie jest zaliczona do prac o szczególnym charakterze. Przechodząc do rozważań, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że stanowisko skarżącej [...] jest błędne, bowiem art. 3 ustawy o emeryturach pomostowych zawiera definicję prac w szczególnych warunkach oraz prac o szczególnym charakterze, a ustawa zawiera załączniki zawierające wykazy obu rodzajów prac, a z porównania definicji ustawowych i katalogów prac wynika, iż w pierwszym przypadku możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę uzasadniona jest względami interesu pracownika, wykonującego prace w środowisku negatywnie wpływającym na jego stan zdrowia, zaś w drugim chodzi o interes publiczny, ochronę bezpieczeństwa ludzi związaną z wykonywaniem przez pracownika czynności polegających na szczególnej odpowiedzialności, do czego niezbędna jest sprawność psychofizyczna. Taka sprawność może obniżać się wraz z wiekiem, zatem w interesie publicznym leży odsunięcie pracownika od takich prac, a w interesie pracownika umożliwienie nabycia świadczeń pomostowych przed uzyskaniem pełnych praw emerytalnych. Z ustaleń dokonanych przez organy wynika bezspornie, że znaczna część obowiązków E. G. związana jest z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska, ma uprawnienia do poświadczania obsługi statków powietrznych, a skoro przepisy nie zawierają definicji "płyta lotniska", a zatrudniony jest na pełny etat, to w istocie nie ma znaczenia czy w zakresie jego obowiązków mieszczą się jeszcze czynności nie związane z bezpośrednią obsługą statków na płycie lotniska. Zasadnie zatem organy zakwalifikowały prace wykonywane przez E. G. do prac o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 41 ust. 4 ustawy o emeryturach pomostowych i nakazały umieszczenie go w ewidencji pracowników wykonujących takie prace. Reprezentowana przez radcę prawnego, [...] S.A. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię: – art. 41 ust. 4 pkt 2 w zw. z art. 3 ust. 3 i 5 ustawy z dnia 29 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656), – art. 41 ust. 2 w zw. z art. 35 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem Wojewódzkiego Sądu, bowiem zgodnie z ww. przepisami, aby mechanik lotniczy mógł być uznany za pracownika wykonującego pracę o szczególnym charakterze, jego praca związana z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska powinna być wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy, a nie tylko przez znaczną część pełnego wymiaru czasu pracy. W przypadku mechanika oznacza to 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo, a E. G. nie wykonuje w takim wymiarze czynności związanych z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków na płycie lotniska. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów. Zarzut pierwszy naruszenia prawa materialnego dotyczy błędnej wykładni art. 41 ust. 4 pkt 2 w związku z art. 3 ust. 3 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych. Jak stanowi art. 41 ust. 4 pkt 2 tej ustawy płatnik składek (ZUS) jest obowiązany prowadzić ewidencję pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidziany obowiązek opłacania składek na FEP, zawierającą dane, o których mowa w ust. 3 pkt 2. Z kolei przepis art. 3 ust. 3 zawiera definicje rodzaju prac, których wykonywanie uprawnia do emerytury pomostowej. Prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się; wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy. Artykuł 3 ust. 5 ustawy odnosi się zaś do osób je wykonujących. Za pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w ust. 3. Szczególnego przy tym podkreślenia wymaga to, że określenie "prace o szczególnym charakterze" wiązać należy z treścią art. 1 pkt 2 ustawy, w którym ustawodawca określając przedmiot regulacji wskazał, iż chodzi o rodzaje prac w szczególnych warunkach i prac o szczególnym charakterze, których wykonywanie uprawnia do emerytury pomostowej. Odpowiednio do zakresu przedmiotowego ustawy w załączniku nr 2 (podobnie jak w zał. nr 1) zamieszczając wykaz prac o szczególnym charakterze, w tytule rubryki użyto określenia "rodzaje prac". Z powyższego zestawienia przepisów wyprowadzić trzeba zatem wniosek, że wszędzie tam, gdzie mowa o pracach o szczególnym charakterze chodzi w istocie o rodzaj pracy o szczególnym charakterze. Kwestia ta ma znaczenie zasadnicze dla wykładni zwrotu użytego przez ustawodawcę w art. 3 ust. 5, w którym mowa o wykonywaniu rodzajów prac wymienionych w załączniku nr 2 do ustawy w pełnym wymiarze czasu pracy. Jeżeli bowiem, jak to wywiedziono wyżej, należy przyjąć, że nie chodzi tu o wykonywanie prac o szczególnym charakterze, rozumianych jako poszczególne czynności, które składają się na wymiar czasu pracy, lecz w istocie chodzi o wykonywanie przez pracownika w ramach pełnego wymiaru czasu pracy określonego rodzaju pracy, to bez znaczenia staje się to, czy pracownik wykonuje oprócz rodzaju pracy uprawniającego do emerytury pomostowej również inne prace. Zważyć też trzeba, że w ust. 5 określenie "w pełnym wymiarze pracy" jest pojęciem używanym w Kodeksie pracy. Jak stanowi art. 29 § 1 pkt 4 k.p. wymiar czasu pracy stanowi istotny element umowy o pracę. Przeciwstawia się w prawie pracy pojęciu pełnego wymiaru czasu pracy jej wykonywanie w wymiarze niepełnym. Jeżeli zatem mowa o pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy należy przez to rozumieć że pracownik jest zatrudniony albo w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę, określenie zawarte w art. 3 ust. 3 i 5 w zw. z art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy należy rozumieć tak, że obowiązek umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze obciąża pracodawcę wówczas, gdy wykonuje on rodzaj pracy wymieniony w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, będąc zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy, bez względu na to, czy oprócz wymienionego rodzaju pracy wykonuje również inne czynności. Za poglądem powyższym przemawiają również inne argumenty, uwzględniające przede wszystkim cele ustawy. Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu wyroku podkreślił, że w jego ocenie w przypadku prac o szczególnym charakterze definicja kładzie nacisk na szczególną odpowiedzialność pracownika, związaną z wykonywanymi czynnościami. W tym zatem przypadku dominującą rolę odgrywa raczej czynnik interesu publicznego – ochrony innych osób przed niebezpieczeństwem związanym z faktem, że pracownik, który wykonuje te szczególnie odpowiedzialne czynności może nie mieć już należytej sprawności psychofizycznej, ze względu na jej naturalne obniżenie podyktowane wiekiem. W związku z tym istotne jest to, aby taki pracownik nie podejmował czynności wymagających wyższej sprawności psychofizycznej. W interesie publicznym leży więc odsunięcie takiego pracownika od wykonywania czynności obarczonych szczególnym ryzykiem, a w interesie pracownika umożliwienie mu nabycia "przejściowych" świadczeń, przed uzyskaniem pełnych praw emerytalnych. Należy zgodzić się z tym poglądem, z kilku powodów. Jednym z nich jest fakt, że wskazana przez Sąd Wojewódzki różnica pomiędzy pracami wykonywanymi w szczególnych warunkach i pracami o szczególnym charakterze wynika zasadniczo z innych przesłanek. O ile w odniesieniu do rodzajów prac wykonywanych w szczególnych warunkach można mówić o uwarunkowaniach medycznych jako podstawie zaliczenia do tego rodzaju, to w odniesieniu do prac o szczególnym charakterze, w mniejszym stopniu chodzi o kwestie medyczne, a w większym o względy bezpieczeństwa publicznego, które może naruszać pracownik, niedysponujący odpowiednią formą psychofizyczną. Gdyby przyjąć pogląd, że pracownikowi wykonującemu taki rodzaj pracy o szczególnym charakterze pracodawca powierzył, w ramach pełnego wymiaru czasu pracy, wykonywanie również innych czynności, co nb. w tzw. zakresie czynności pracowniczych często występuje pod nazwą "wykonywanie innych czynności", to okazałoby się, że wykonywanie nawet w niewielkim zakresie takich czynności, eliminuje z prawa do emerytury pomostowej pilotów statków powietrznych, kontrolerów ruchu lotniczego, dyżurnych ruchu pociągów i inne wymienione w załączniku nr 2 osoby wykonujące określone tam rodzaje prac. Okazałoby się również, że to nie ustawa wskazuje osoby uprawnione do emerytury pomostowej, przez określenie rodzajów prac, a w istocie czyni to pracodawca, gdyż to on decyduje o zakresie wykonywanej przez pracownika pracy. Dodać w tym miejscu trzeba, że na kwestię tę zwrócił również Trybunał Konstytucyjny, który do wspomnianej ustawy odnosił się trzykrotnie w wyrokach z dnia 16 marca 2010 r., K 17/09; z dnia 25 listopada 2010 r., K 27/09; z dnia 3 marca 2011 r., K 23/09. Trybunał, porównując uregulowania dotychczasowe i obecne, wyraził pogląd, że nie można kwestionować dokonanego przez ustawodawcę wyboru prac szczególnych przez proste zestawienie regulacji ustawy o emeryturach pomostowych z regulacjami obowiązującymi poprzednio i dotyczącymi możliwości przechodzenia na wcześniejszą emeryturę. W ustawie o emeryturach pomostowych przyjęto inną konstrukcję określenia wykazów prac szczególnych. Prawo do emerytur pomostowych określone zostało przede wszystkim w relacji do rodzajów prac, natomiast prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym wyznaczane było w relacji do wykazu stanowisk, ustalanych w poszczególnych zakładach przez uprawnione podmioty, zgodnie z rozporządzeniem z 1983 r. Trybunał podkreślił też, że celem takiego rozwiązania było wyeliminowanie sytuacji, gdzie formalnie zajmowane stanowisko nie odpowiadało rodzajowi wykonywanej pracy. Z tych względów należało podzielić pogląd Sądu Wojewódzkiego o nieaktualności orzecznictwa Sądu Najwyższego, wypracowanego na gruncie poprzednich stanów prawnych, a odnoszących się do rozumienia wykonywania pracy szkodliwej w pełnym wymiarze czasu pracy. Również z tej konstatacji Trybunału można wyprowadzić wniosek, że w przypadku wykonywania rodzaju pracy o szczególnym charakterze, to nie pracodawca decyduje o tym, czy pracownik nabędzie uprawnienie do emerytury pomostowej, przez określenie wykonywanych czynności, lecz decydujące znaczenie ma to, czy wykonywane czynności odpowiadają rodzajowi wykonywanej pracy. Bez znaczenia jest zatem, jak zasadnie przyjął to Sąd Wojewódzki, czy w ramach pełnego wymiaru czasu pracy mechanik lotniczy będzie wykonywał wyłącznie prace związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska, czy też oprócz wykonywania tego rodzaju pracy pracodawca powierzy mu wykonywanie innych czynności. Powyższe względy powodują, że skład Naczelnego Sądu Administracyjnego orzekający w niniejszej sprawie nie podzielił poglądów wyrażonych w wyrokach tego Sądu z dnia 7 września 2011 r., m.in. o sygn. akt I OSK 422/11, I OSK 438/11. Na marginesie tylko można dodać, że jak wynika to z akt sprawy administracyjnej również pracodawca pojęcie wykonywania prac "na płycie lotniska" rozumie szeroko, gdyż praca mechaników związana z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo śmigłowców często odbywa się w hangarze, a nie na płycie lotniska. Istota tego rodzaju pracy w przypadku małych jednostek latających polega bowiem na bezpośredniej obsłudze przez mechanika potwierdzającej bezpieczeństwo statku powietrznego, a nie na tym, że pracę tę wykonuje dosłownie na płycie lotniska, czy też w hangarze. Istotne jest to, że mechanik wykonuje czynność potwierdzającą bezpieczeństwo śmigłowca, a nie gdzie on się wówczas znajduje. Inną rzeczą jest natomiast wykonywanie przez mechanika prac nie związanych z potwierdzaniem bezpieczeństwa śmigłowca, ale z jego naprawą, czy czynnościami obsługowymi. To właśnie te inne czynności nie związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo śmigłowców zostały przez pracodawcę zakwestionowane, jako wyłączające obowiązek umieszczenia pracownika we wspomnianej ewidencji. Jak jednak już powiedziano, nie jest zasadny pogląd, że powierzenie pracownikowi również innych czynności niż te, które wymieniono w załączniku nr 2 do ustawy, znosi obowiązek umieszczenia pracownika w ewidencji. Z powyższych względów stwierdzić należało, że Sąd Wojewódzki prawidłowo wyjaśnił znaczenie normy art. 3 ust. 3 i 5 w zw. z art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych, a zarzut skargi kasacyjnej nie został usprawiedliwiony. Zarzut drugi naruszenia prawa materialnego, tj. art. 41 ust 4 pkt 2 w związku z art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych, z którego wynika, że składki na FEP opłaca się za pracownika, który wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3, również nie okazał się usprawiedliwiony, a to z tego względu, że Sąd Wojewódzki nie dokonywał wykładni tego przepisu w uzasadnieniu wyroku. Stwierdzono tam tylko, że próba wzmocnienia argumentacji skarżącego Zakładu wykazaniem relacji pomiędzy wpisem do wspomnianej ewidencji, a obowiązkiem opłacania składek jest bezskuteczna, a sąd administracyjny nie jest władny rozstrzygać wątpliwości co do zakresu opłacania składki. Powyższe konstatacje Sądu Wojewódzkiego uzasadniają jedynie pogląd, że sąd administracyjny nie może odnosić się do kwestii wykraczających poza granice rozpoznawanej sprawy, kwestie zaś opłacania składek stanowią dalsze konsekwencje kontrolowanej przez Sąd Wojewódzki decyzji nakazującej dokonanie wpisu Pracownika do ewidencji. Trudno zatem przyjąć, że Sąd Wojewódzki dokonywał w ogóle interpretacji wskazanego przepisu art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych, a zatem i zarzut błędnej interpretacji nie mógł okazać się usprawiedliwiony. Z tych wszystkich względów uznając, iż skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.