II FZ 542/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf-Kalamala, , , po rozpoznaniu w dniu 17 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. C. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 16 sierpnia 2011 r. sygn. akt I SA/Op 250/10 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. C. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 23 lutego 2010 r. nr (...) w przedmiocie kosztów postępowania w sprawie podatku od spadków i darowizn postanawia oddalić zażalenie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 16 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Op 250/10, mocą którego oddalono wniosek M. C. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W motywach orzeczenia Sąd podał, że wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2011 r. oddalił jej skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. w przedmiocie ustalenia kosztów postępowania w sprawie podatku od spadków i darowizn. W dniu 26 maja 2011 r. skarżąca (na druku PPF) zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia z kosztów postępowania, tj. z połowy opłaty kancelaryjnej (50 zł) i z całości wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł. Odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, majątku i dochodów oświadczyła, że w gospodarstwie domowym pozostaje z mężem prowadzącym działalność gospodarczą w zakresie doradztwa podatkowego (z której w 2010 r. i w marcu 2011 r. poniósł stratę), że z prowadzonego przez siebie i męża gospodarstwa rolnego w 2010 r. ponosiła straty, a jedynymi dochodami jej gospodarstwa domowego są dochody z najmu mieszkania w wysokości 833 zł miesięcznie (w pierwszym kwartale 2011 r.) i czasowej renty w wysokości 487,39 zł. Wskazała również, że na posiadany przez nią i męża majątek składają się: samochód osobowy marki KIA o wartości 18.000 zł i gospodarstwo rolne, w którego skład wchodzi dom mieszkalny o powierzchni 150 m², lokal mieszkalny o powierzchni 24 m² oraz nieruchomość rolna o powierzchni 1,43 ha. Ponadto podała, iż wyniku powodzi w maju 2010 r. poniosła znaczne szkody (zgodnie z jej twierdzeniem mieszczące się w granicach 70.000 zł) oraz że obciążona jest kredytami bankowymi (według jej oświadczenia wynoszącymi 160.000 zł). Zarządzeniem z dnia 14 czerwca 2011 r. wezwano w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej P.p.s.a. - pełnomocnika skarżącej do przekazania szeregu informacji uzupełniających. W odpowiedzi pełnomocnik Skarżącej wskazał, iż żądane dokumenty zostały przedłożone do akt sprawy I SA/Op 92/11 i I SA/Op 95/11, w tym deklaracja VAT 7 za I kwartał 2011 r., zeznanie PIT-28 za 2010 r. o dochodach uzyskanych z najmu lokali, zeznanie roczne PIT-36 za 2010 r., pismo męża skarżącej z dnia 9 maja 2011 r. skierowane do Urzędu Nadzoru Finansowego z którego wynika, iż kwestionuje on stanowisko ubezpieczyciela w kwestii wysokości przyznanego odszkodowania w kwocie 17.241,11 zł z tytułu szkód spowodowanych w majątku jego i skarżącej na skutek zaistniałej powodzi w 2010 r. i domaga się wypłaty dodatkowej kwoty 49.928,33 zł z tytułu powstałych szkód. Pełnomocnik poinformował również, iż w lutym 2011 r. zaciągnięto kredyt w kwocie 32.126 zł z uwagi na brak środków finansowych oraz oświadczył, iż na dzień 27.06.2011 r. na rachunku firmowym istniał debet w wysokości 9.834,50 zł, na rachunku prywatnym debet w wysokości 3.972,13 zł oraz środki w kwocie 132,65 zł. Wyjaśnił nadto, iż koszty bieżącego utrzymania są zmienne i zależne od posiadanych środków finansowych. Część tych kosztów ujęta została w kosztach prowadzonej działalności gospodarczej, podobnie jak odsetki od kredytów i pożyczek. Podkreślił ponownie, iż w 2010 r. nie uzyskano dochodu z produkcji rolnej z powodu powodzi. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie uznał wniosku za zasadny. Wskazał na treść art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. i wynikający z niego ciężar dowodu. W ocenie Sądu Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, gdyż nie przedstawiła pełnej i wyczerpującej informacji o swojej sytuacji materialnej i możliwościach płatniczych. Pomimo wezwania Sądu, nie udokumentowała wydatków, jakie ponosi w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego, nie przekazała wyciągów i odpisów z kont bankowych jej męża pozostającego z nią we wspólnym gospodarstwie domowym za ostatnie trzy miesiące, nie przedstawiła dokumentów obrazujących przychody z działalności gospodarczej jej męża oraz nie wskazała źródła pokrycia wydatków, z których spłaca zaciągnięte zobowiązania. Oceniając rozpoznawaną sprawę sąd wziął również pod uwagę informacje i dokumenty przedłożone w toku innych postępowań toczących się przed Sądem z udziałem skarżącej lub jej męża (sygn. akt I SA/Op 254/10, 92/11, 95/11), w tym dokumenty dotyczące umów kredytowych i pożyczek, deklarację PIT 36 wspólnego rozliczenia dochodów skarżącej i jej małżonka za 2010 r., z którego wynika, iż skarżąca uzyskała przychód w kwocie 4.367,92 zł brutto, natomiast jej mąż przy przychodzie w kwocie 60.198,59 zł uzyskał stratę w wysokości 5.162,27 zł, dokumenty dotyczące sporu w kwestii wysokości przyznanego odszkodowania w kwocie 17.241,11 zł z tytułu szkód spowodowanych w majątku skarżącej na skutek powodzi w 2010 r., zeznania o wysokości uzyskanego przychodu, wysokości dokonanych odliczeń i należnego ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych za rok 2010 (PIT-28), z którego wynika przychód w kwocie 12.803,95 zł brutto. W ocenie Sądu przedstawiane wybiórczo przez pełnomocnika (męża Skarżącej) informacje były niewystarczające do przyjęcia ponad wszelką wątpliwość, że przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie jest uzasadnione. Nie można bowiem uznać za wiarygodne oświadczenia, iż miesięczny przychód w kwocie ok. 1300 zł stanowi jedynie źródło utrzymania obojga małżonków, skoro z przedłożonych dokumentów dotyczących umów kredytowych wynika, że same miesięczne zobowiązania z tytułu rat kredytów i pożyczek wynoszą ponad 4.100 zł. Za niewystarczające w tym zakresie należy uznać złożone na wezwanie Sądu wyjaśnienie, że odsetki od kredytów i pożyczek są ujęte w kosztach działalności gospodarczej. Nie wyjaśnia to bowiem kwestii spłaty kapitału (pomijając odsetki) w kontekście zadeklarowanych tak niskich przychodów, które, jak wskazuje doświadczenie życiowe, wystarczają w zasadzie jedynie na pokrycie niezbędnych kosztów bieżącego utrzymania dwóch osób. Sąd podkreślił także, iż mimo wezwania Sądu Skarżąca nie przedstawiła żadnych informacji na temat kosztów ponoszonych przez nią i jej męża na bieżące utrzymanie (nie wspominając już o dokumentach potwierdzających informacje w tym zakresie), poprzestając na oświadczeniu, iż są one zmienne i zależne od posiadanych środków, a część z nich również została ujęta w kosztach działalności gospodarczej. Wbrew twierdzeniom pełnomocnika również dowody złożone w toku innych postępowań z udziałem Skarżącej (lub jej męża) nie pozwoliły na dokonanie pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji majątkowej strony. W szczególności nie zostało wyjaśnione ani poparte jakimikolwiek dokumentami oświadczenie złożone we wniosku o prawo pomocy o stratach poniesionych z tytułu prowadzonej przez męża Skarżącej działalności gospodarczej. Uchylając się od przedłożenia informacji o przychodach z tego tytułu (wraz z dokumentami je potwierdzającymi), Skarżąca uniemożliwiła dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jej sytuacja materialna oraz czy rzeczywiście nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów sądowych w niniejszej sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla jej rodziny. Podkreślić należy, iż o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą. Bez wpływu na rozstrzygnięcie pozostawały zdaniem Sądu argumenty o stratach materialnych poniesionych wskutek powodzi w maju 2010 r. Skarżąca nie przedstawiła żadnych potwierdzonych dowodami wydatków związanych z usuwaniem następstw kataklizmu, ani nie przedstawiła wiarygodnych dowodów na poparcie jej oświadczenia co do rozmiaru poniesionych strat. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik w imieniu Skarżącej wniósł o jego zmianę przez zwolnienie jej z wpisu od skargi i opłaty kancelaryjnej, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a. W ocenie Strony Sąd w sposób dowolny i bezpodstawny przyjął, że: - skarżąca nie przedłożyła żądanych dokumentów mimo ich przedłożenia, - skarżąca nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych bez znacznego uszczerbku dla siebie i rodziny, a mimo tego odmówiono przyznania prawa pomocy, - skarżąca w informacjach zawarła ustalenia sprzeczne mimo braku sprzeczności, - bardzo znaczna strata materialna skarżącej poniesiona w wyniku skutków powodzi z maja 2010 r. pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, - pominięcia w sprawie poniesienia znacznych strat materialnych przez skarżącą w wyniku skutków powodzi z lipca 2008 roku i z lipca 1997 r., - skarżąca nie przedstawiła żadnych dowodów na poniesienie w wyniku powodzi strat, podczas gdy skarżąca wskazała dowody zbiorcze. Trudno by skarżąca przekazywała dziesiątki faktur. Faktura nr 4/09/2011, załączona do zażalenia, wystawiona przez firmę B., opiewa na kwotę 19.028,72 zł, - poniesione przez skarżącą w wyniku powodzi straty materialne zostały w sposób niewłaściwy udokumentowane bez wskazania, w jaki właściwy sposób według Sądu winny być udokumentowane, - skarżąca nie przedstawiła dokumentów obrazujących przychody z działalności gospodarczej swojego męża, mimo przedłożenia wszystkich żądanych przez Sąd zeznań podatkowych oraz deklaracji VAT i mimo niewskazania przez Sąd, jakich dokumentów w tym zakresie nie przedłożono. - uiszczenie wpisu od skarg w sprawach o sygn. akt I SA/Op 48/11 (320 zł), I SA/Op 248/11 (100 zł) oraz obowiązek uiszczenia wpisu od skarg w sprawach o sygn. I SA/Op 92/11, I SA/Op 95/11, I SA/Op 338/11, I SA/Op 339/11, I SA/Op 250/11, I SA/Op 254/11, II SA/Op 410/11, II SAB/Op 25/11, lI SAB/Op 16/11 pozostaje bez wpływu na rozstrzygniecie, - nie można uznać za wiarygodne oświadczenia, że miesięczny przychód w kwocie 1.300 zł stanowi jedyne źródło utrzymania, mimo niezłożenia takiego oświadczenia. Skarżąca przedłożyła umowy pożyczek bankowych wskazując, że z nich pokrywa też bieżące wydatki. Skarżąca wskazała też, że w kosztach firmy ujęte są w całości odsetki od kredytów i pożyczek, odpisy amortyzacyjne (to wolne środki finansowe) oraz istotna cześć tzw. wydatków "domowych", - skarżąca nie przedstawiła żadnych informacji na temat kosztów ponoszonych na bieżące utrzymanie, podczas gdy skarżąca wskazała, że istotna ich część ujęta jest w kosztach firmy. Wskazała również, że koszty te są zmienne, zależne od pory roku i aktualnych możliwości finansowych. Z tych powodów skarżąca nie może wskazać stałych kosztów utrzymania. - nie zostało wyjaśnione ani poparte jakimikolwiek dokumentami oświadczenie o stracie z działalności gospodarczej męża skarżącej mimo niewskazania, jakich według Sądu dokumentów w tym zakresie nie przedłożono, oraz mimo przedłożenia wszystkich żądanych przez Sąd zeznań podatkowych i deklaracji VAT, - pominięcia sprawy męża skarżącej przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu w przedmiocie odmowy zwrotu odsetek za zwłokę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Jak prawidłowo wskazał Sąd pierwszej instancji, przepis art. 246 § 1 P.p.s.a. nie pozostawia żadnych wątpliwości co do ciężaru dowodu w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Kategorycznie wskazuje, że to osoba ubiegająca się o pomoc musi wykazać, że nie jest w stanie bez pomocy Skarbu Państwa ponieść kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. W niniejszej sprawie to więc Skarżąca winna była wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.), któremu to obowiązkowi, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie sprostała. Ponownego podkreślenia wymaga, że to na Stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że przesłanki przyznania prawa pomocy spełnia. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, że Skarżąca w sposób wybiórczy i niepełny przedstawiła swoją sytuację materialną, co wyklucza przyznanie jej jakiejkolwiek pomocy. Wszelkie argumenty zażalenia odnoszące się do innych kwestii muszą być więc uznane za nieistotne dla rozstrzygnięcia w tym sensie, że dopóki Sąd administracyjny nie będzie dysponować obrazem sytuacji majątkowej ubiegającego się o pomoc, który odzwierciedla w pełni rzeczywistość, dopóty nie jest on władny takiej pomocy udzielić. Innymi słowy, choć z całą pewnością ilość spraw toczących się przed sądami administracyjnymi i szkody wyrządzone przez powódź rzutują na sytuację materialną Skarżącej, okoliczności te i tak nie mogą być podstawą do przyznania pomocy, bowiem Skarżąca uchyla się od udzielenia Sądowi innych, równie istotnych informacji mających znaczenie dla rozstrzygnięcia. Wbrew twierdzeniom pełnomocnika Skarżącej w wezwaniu z dnia 15 czerwca 2011 r. (k. 198) precyzyjnie określono, jakich informacji i jakich dokumentów na ich poparcie się oczekuje. Co więcej, żądania Sądu były w pełni uzasadnione wątpliwościami co do sytuacji materialnej skarżącej. W zaskarżonym postanowieniu prawidłowo zaś Sąd pierwszej instancji ocenił, że Skarżąca wezwania tego należycie nie wykonała. I tak Sąd w wezwaniu wskazał, że należy przedstawić szczegółowe informacje dotyczące kosztów bieżącego utrzymania, z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje (...), wraz z dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość ich poniesienia, kserokopii wyciągów z posiadanych rachunków (...), informacji o przychodach męża wraz z dokumentami je potwierdzającymi, takimi jak wydruki z podsumowań miesięcznych ksiąg handlowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów (...), dowody potwierdzające oświadczenie o szkodach poniesionych w powodzi (...), wskazania źródła pokrycia kosztów związanych z obsługą kredytów (wszystkie podkreślenia NSA). Nie budzi wątpliwości tutejszego Sądu, że informacje dotyczące kosztów utrzymania gospodarstwa domowego są dla rozstrzygnięcia tej sprawy ważne. Co więcej, nie chodzi tu o przedstawienie jakichkolwiek informacji - co sugeruje się w zażaleniu - lecz konkretnych, przede wszystkim dotyczących rodzaju i wysokości kosztów. Ogólnikowe stwierdzenie skarżącej, że "istotna" ich cześć ujęta jest w kosztach firmy, a koszty te są zmienne, świadczy jedynie o braku woli wskazania tychże kosztów. Gry słowne sprowadzające się do stwierdzenia, że skoro koszty każdego miesiąca są inne, to nie można "stałych" kosztów utrzymania wskazać, z całą pewnością nie mogą doprowadzić do zamierzonego skutku. W języku potocznym funkcjonuje pojęcie stałych kosztów utrzymania, tj. takich, które niemal każdego miesiąca czy o określonej porze roku, regularnie są ponoszone i każdy, kto prowadzi gospodarstwo domowe wie, co do tych kosztów zaliczyć należy, mając jednocześnie świadomość, że ich wysokość nie jest jednakowa w każdym miesiącu; ponadto w wezwaniu Sąd wskazał dwie grupy takich kosztów. Co więcej, nawet jeśli część kosztów ujęta jest w kosztach firmy, nic nie stało na przeszkodzie, by przedstawić sądowi dowody wpłat czy faktury za te koszty, a także za pozostałe koszty, które zalicza strona do tej części mniej "istotnej". Następną kwestią podniesioną przez Sąd pierwszej instancji był fakt nieprzedłożenia wyciągów i odpisów z rachunków bankowych męża skarżącej, do której w zażaleniu się nie odniesiono. Wyjaśnić należy pełnomocnikowi Skarżącej, że przedstawienie w odpowiedzi na wezwanie Sądu gołosłownego stwierdzenia o saldzie rachunku niczego nie wnosi. To bowiem przebieg poszczególnych operacji finansowych pozwala ocenić, czy mąż skarżącej rzeczywiście znajduje się w trudnej, jak twierdzi, sytuacji finansowej, czy też tylko całe posiadane środki przeznacza na wydatki przekraczające zakres niezbędnych, tak, by na koniec miesiąca wykazać na rachunku debet. Podobna konstatacja odnosi się do kwestii dochodów/przychodów uzyskiwanych przez męża skarżącej. Jak prawidłowo stwierdził Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, z treści zeznań podatkowych nie wynika wcale, jaki jest potencjał do gromadzenia przez męża skarżącej środków finansowych czy dostępność środków finansowych (str. 5 uzasadnienia). Strata jest jedynie wynikiem różnicy między przychodami a kosztami działalności, które to koszty są wynikiem decyzji gospodarczych danego podmiotu. Gdyby Sąd dysponował informacjami i dokumentami (wskazanymi precyzyjnie w wezwaniu) potwierdzającymi przychody męża skarżącej, mógłby ocenić, czy z kwoty tej miał on możliwość wygospodarować kwotę niezbędną do pokrycia kosztów sądowych czy też nie. Podsumowując dodać należy, że wbrew twierdzeniu zażalenia skarżąca nie przedstawiła dowodów na wysokość wydatków poniesionych w związku z powodzią. Dopiero do zażalenia dołączyła jedną z faktur i wbrew jej twierdzeniu nic nie stało na przeszkodzie, by przedstawić ich - na wcześniejszym etapie postępowania - znacznie więcej. Przecież to w jej interesie leżało jak najbardziej precyzyjne udowodnienie obciążeń związanych z tym kataklizmem. Skarżąca nie odniosła się też do zasadnych wątpliwości Sądu, że choć odsetki od kredytów ujęte są - według kolejnego gołosłownego twierdzenia - w kosztach firmy, nie wiadomo, skąd skarżąca czerpie środki na spłatę samego kapitału kredytu. Już doświadczenie życiowe nie pozwala mieć wątpliwości, że wystarczającą odpowiedzią na tak precyzyjnie i obszernie sformułowane wezwanie nie może być pismo, którego treść zawarta jest na połowie strony A4 i które nie ma żadnych załączników. Nie trzeba chyba tłumaczyć profesjonalnemu pełnomocnikowi, że wykazać, to tyle co udowodnić, a za udowodnione nie mogą być uznane gołosłowne twierdzenia Skarżącej czy jej pełnomocnika. Sąd precyzyjnie wskazał, że oczekuje dokumentów na poparcie twierdzeń skarżącej, wskazał też, jakie konkretnie są to dokumenty. Z powyższego zestawienia treści wezwania i odpowiedzi niezbicie wynika, że skarżąca nie wypełniła nałożonego na nią - zasadnie - w wezwaniu obowiązku, co wykluczało przyznanie jej prawa pomocy. W oparciu o dane, którymi Sąd pierwszej instancji dysponował, nie można było przyjąć, że skarżąca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy. To zaś prowadzić musi do wniosku, że zażalenie jako niezasadne podlegało oddaleniu w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.