I OSK 681/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Ewa Dzbeńska Sędzia NSA Leszek Leszczyński (spr.) Sędzia del. NSA Wiesław Morys Protokolant: sekretarz sądowy Rafał Jankowski po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 grudnia 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 619/10 w sprawie ze skargi W. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt I SA/Wa 619/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] stycznia 2010 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oraz przyznał ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz pełnomocnika koszty nieopłaconej pomocy prawnej. Wyrok powyższy zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z [...] stycznia 2010 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z [...] lipca 2009 r., nr [...] orzekającą o obowiązku zwrotu przez W.D. kwoty [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami, stanowiącej należność z tytułu otrzymanych przez uprawnioną J.D. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organy wskazały, że ze względu na skuteczność egzekucji z dniem [...] marca 2009 r. została uchylona decyzja przyznająca J.D. świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zadłużenie z tytułu wypłaconych świadczeń wynosi [...] zł. Uznano zatem, że na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z 7 września 2002 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2007 Nr 1, poz. 7 ze zm.), do zwrotu wypłaconych świadczeń zobowiązany jest dłużnik alimentacyjny, którym w niniejszej sprawie jest W. D. W skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, uzupełnionej na rozprawie w dniu [...] grudnia 2010 r. przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu, W. D. wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji, podnosząc zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego w postaci art. 2 pkt 7 lit. d), art. 23 oraz art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 138 § 1 pkt 1 i art. 77 § 1 k.p.a. W uzasadnieniu skargi, skarżący powołał się na fakt, że w dniu [...] lutego 2009 r. uregulował należności alimentacyjne w całości i powołał się na stanowisko zaprezentowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 16 grudnia 2009 r., sygn. IV SA/Wr 416/09. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w dniu 16 grudnia 2010 r. zaskarżonym wyrokiem oddalił powyższą skargę. W uzasadnieniu wskazano, że skarga jest bezzasadna, ponieważ zaskarżona decyzja jak i decyzja organu I instancji nie naruszają prawa. Z materiału dokumentacyjnego wynika, że pismem z [...] grudnia 2008 r. W.D. został zawiadomiony przez Prezydenta m.st. Warszawy, o wydaniu decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na dziecko J.D. w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] listopada 2008 r. do [...] września 2009 r. Natomiast decyzją z [...] kwietnia 2009 r. została uchylona z dniem [...] marca 2009 r. decyzja w sprawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wobec tego, że egzekucja alimentów stała się skuteczna. Sąd powołał się na treść art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowi podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji. Świadczenie z funduszu alimentacyjnego przysługuje tylko w sytuacji, gdy postępowanie egzekucyjne jest bezskuteczne (art. 3 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Z istoty tego świadczenia wynika, że jest to świadczenie wypłacane zamiast alimentów, ale tylko w sytuacji, gdy osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, nie wywiązuje się z tego obowiązku. W rozpoznawanej sprawie egzekucja alimentów zasądzonych od skarżącego na rzecz jego córki J. D. była bezskuteczna i dlatego została wydana decyzja przyznająca jej świadczenia alimentacyjne. Z chwilą, gdy egzekucja alimentów stała się skuteczna, co wynika z zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowego w P. z [...] marca 2009 r., organ decyzją z [...] kwietnia 2009 r. uchylił decyzję w sprawie przyznania świadczeń alimentacyjnych i z dniem [...] marca 2009 r. zaprzestał wypłacania tych świadczeń. Zatem za okres, w jakim świadczenia alimentacyjne były wypłacane tj. od [...] listopada 2008 r. do [...] lutego 2009 r., stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy, W. D., jako dłużnik alimentacyjny zobowiązany jest do zwrotu należności w wysokości wypłaconych świadczeń, łącznie z ustawowymi odsetkami. Prawidłowo więc organ zastosował ten przepis ustawy i zarzut jego naruszenia nie znajduje uzasadnienia. Stan faktyczny w sprawie nie budzi wątpliwości, bowiem świadczenia alimentacyjne były wypłacane uprawnionej w sytuacji, gdy egzekucja alimentów była bezskuteczna, gdy egzekucja stała się skuteczna, organ zaprzestał wypłaty tych świadczeń wydając stosowną decyzję. Niezasadny jest także zarzut naruszenia art. 2 pkt 7 lit. d i art. 23 ustawy z 7 września 2007 r., gdyż przepisy te nie znajdują zastosowania w rozpoznawanej sprawie, bowiem odnoszą się do nienależnie pobranego świadczenia. Określona w art. 2 pkt 7 lit. d) sytuacja miałaby miejsce wówczas, gdyby uprawniona do alimentów otrzymywała alimenty od skarżącego i jednocześnie pobierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Wobec powyższego niezasadnie skarga zarzuca również naruszenie powołanych w niej przepisów k.p.a. W skardze kasacyjnej zaskarżonemu wyrokowi reprezentowany przez pełnomocnika W. D. zarzucił na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.: (1) naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 3 § 2 w zw. z art. 141 § 4 poprzez nieprawidłowe przyjęcie stanu faktycznego ustalonego przez organ II instancji i brak poczynienia przez WSA własnych prawidłowych ustaleń w sprawie oraz 145 § 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy zaskarżona decyzja powinna być uchylona, bowiem organ II instancji naruszył przepis art. 77 § 1 k.p.a., gdyż nie rozpatrzył całego materiału dowodowego (pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. z dnia [...] kwietnia 2009 r.) i pominął wynikające z tego pisma ustalenia, że skarżący w okresie, kiedy osoba uprawniona pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego (tj. w lutym 2009 r.), spłacił alimenty (nie później niż do dnia [...] lutego 2009 r.) należne od niego za miesiąc luty 2009 r. oraz należne za miesiące poprzedzające w całości, które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy, ponieważ doprowadziło do błędnego ustalenia, że świadczenie pobrane przez osobę uprawnioną za miesiąc luty 2009 r. było należne, podczas gdy świadczenie to w powyższych okolicznościach było nienależne, a zatem skarżący nie jest obowiązany do jego zwrotu; (2) naruszenie prawa materialnego w postaci art. 2 pkt 7 lit d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji gdy niewątpliwym jest, że w tym samym okresie, w którym osoba uprawniona pobierała świadczenie alimentacyjne z funduszu alimentacyjnego (w lutym 2009 r.) osoba ta otrzymała należne alimenty za ten miesiąc od skarżącego oraz za miesiące poprzedzające, tj. otrzymała alimenty za okres, w którym pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, przy czym alimenty te otrzymała równocześnie ze świadczeniem pobranym za miesiąc luty 2009 r.; (3) naruszenie prawa materialnego w postaci art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przez błędne jego zastosowanie, mimo że – przy prawidłowo ustalonym stanie faktycznym - zastosowanie przepisu art. 27 tej ustawy było wyłączone, z uwagi na konieczność zastosowania art. 23 tejże ustawy (odnoszącego się do zwrotu nienależnego świadczenia); (4) naruszenie przepisów postępowania w postaci § 18 ust. 1 pkt 1 lit a) w zw. z § 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, poprzez zasądzenie kosztów w niewłaściwej wysokości ([...] zł) zamiast właściwej ([...] zł). Na podstawie art. 185 p.p.s.a. wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Ewentualnie, na podstawie art. 250 p.p.s.a, wniesiono o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed instancją odwoławczą, oświadczając jednocześnie, że nie zostały one pokryte ani w całości ani części. W pierwszej kolejności należy zauważyć, iż WSA przyjął za prawidłowy stan faktyczny ustalony przez organ administracyjny, który jest nieprawidłowy. Nie został bowiem wzięty pod uwagę dokument urzędowy w postaci pisma Komornika Sądowego z dnia [...] kwietnia 2009 r., z którego wynika, że skarżący w miesiącu lutym 2009 r., spłacił alimenty (nie później niż do dnia [...] lutego 2009 r., bowiem w tej dacie przedstawicielka ustawowa osoby uprawnionej złożyła wniosek o zawieszenie egzekucji). Jak wynika z tego zaświadczenia, skarżący spłacił wszystkie zaległe alimenty (tj. zapłacił [...] zł), w tym także i alimenty za miesiąc luty 2009 r. Decyzja o świadczeniach z funduszu alimentacyjnego została uchylona zaś dopiero w dniu [...], marca 2009 r. WSA przyjął natomiast, iż w niniejszej sprawie nie miała miejsca sytuacja, że egzekucja alimentów była skuteczna i jednocześnie uprawniona pobierałaby świadczenia z funduszu alimentacyjnego. WSA naruszył też przepis art. 2 pkt 7 lit d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, twierdząc, że nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia wypłacone z funduszu alimentacyjnego, jeżeli osoba uprawniona pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego i jednocześnie otrzymywała alimenty. Zgodnie z tym przepisem natomiast, świadczenie jest nienależne, jeżeli w okresie pobierania świadczeń z funduszu osoba uprawniona otrzymała (nawet jednorazowo) alimenty za ten sam okres, za który otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, co wynika z wyroku NSA z dnia 28 lipca 2010 r. (sygn. I OSK 597/10). Skoro spłata przez skarżącego dotyczyła całych zaległych alimentów, oznacza to, że nienależne stały się wszystkie świadczenia pobrane z funduszu przez osobę uprawnioną. Autor skargi kasacyjnej wskazuje ponadto, iż skarżący jest zwolniony z mocy ustawy od kosztów sądowych (co znajduje potwierdzenie w uzasadnieniu postanowienia z dnia 26 sierpnia 2010 r. w sprawie przyznania prawa pomocy). Zgodnie z §18 ust. 1 pkt 1 lit a) w zw. z § 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, stawka minimalna koszów zastępstwa procesowego w niniejszej sprawie wynosi [...] zł (jest to sprawa o należność pieniężną) a nie [...] zł (jak przy "innej sprawie"), jak to orzekł WSA. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na gruncie art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.), skarga kasacyjna może być oparta na zarzucie naruszenia prawa materialnego lub naruszenia przepisów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Sąd ten nie jest więc uprawniony do badania ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia, wykraczającej poza ramy wyznaczone zarzutami skargi kasacyjnej. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze, co polega na wskazaniu konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem skarżącego uchybił wojewódzki sąd administracyjny, określenia ich charakteru na gruncie art. 174 pkt 1 lub pkt 2 p.p.s.a. oraz zamieszczenia uzasadnienia uchybień zarzucanych sądowi. Autor skargi kasacyjnej sformułował zarzuty odnoszące się do naruszenia zarówno przepisów postępowania jak i prawa materialnego. Zasadnicze znaczenie dla kontroli kasacyjnej ma zarzut naruszenia przepisów postępowania, wskazujący na naruszenie art. 3 § 2 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez brak poczynienia własnych ustaleń faktycznych przez Sąd I instancji, co doprowadziło do naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez nieuchylenie decyzji. Ustalenia faktyczne, które w ocenie autora skargi kasacyjnej winny być przez Sąd I instancji dokonane, dotyczą rozpatrzenia i w konsekwencji uwzględnienia pisma komornika, wskazującego na spłacenie alimentów przez skarżącego w określonej w tym piśmie dacie. W związku z tak sformułowanym zarzutem należy wskazać, iż brak poczynienia własnych ustaleń faktycznych nie może być podnoszony na gruncie wskazania art. 141 § 1 p.p.s.a., lecz art. 106 § 3 tej ustawy, przy czym o jego zastosowaniu decyduje sąd biorąc pod uwagę niezbędność dokonania własnych ustaleń oraz brak nadmiernego przedłużenia postępowania, a strona skarżąca w takiej sytuacji powinna wykazać, że przeprowadzenie przez sąd dowodu uzupełniającego z dokumentu nie tylko jest niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, ale ponadto, że nieuwzględnienie tego dowodu mogło mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Ten ostatni warunek, określony w art. 174 § 2 p.p.s.a., jest aktualny w przypadku każdego powołania się na naruszenie przepisów postępowania, a więc także, gdy wskazuje się, jak to ma miejsce w przypadku rozpatrywanej skargi kasacyjnej, na art. 3 § 2 oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. Wymaga on bowiem, niezależnie od wskazania istoty zarzutu, przeprowadzenia argumentacji w kierunku wykazania wpływu tego naruszenia na treść orzeczenia, a ponadto wykazania poprzez odwołanie się do oszacowania skali tego wpływu, że wpływ ten mógł być istotny dla treści tego rozstrzygnięcia, czyli że między naruszeniem powyższych przepisów procesowych a treścią zaskarżonego wyroku Sądu zachodzi potencjalny związek przyczynowy. Na gruncie argumentacji kasacyjnej należy jednoznacznie stwierdzić brak takiej argumentacji, a także brak powiązania zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. z niepełnym przedstawieniem przez Sąd I instancji zebranego przez organy administracji materiału dowodowego. Sąd wskazał bowiem na wszystkie składniki tego stanu, występujące w aktach administracyjnych. Nietrafność analizowanego zarzutu wiąże się także z jego niezasadnością merytoryczną, niezależną od uchybień argumentacyjnych. Na gruncie bowiem art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) zobowiązanie do zwrotu należności organowi właściwemu wierzyciela, w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami, spoczywa na dłużniku. Treść normy, wskazującej na ten obowiązek zwrotu, aktualizuje się w przypadku stwierdzenia wypłaty świadczeń osobie uprawnionej. Ewentualne czynności dłużnika, związane ze spłatą należności wobec osoby uprawnionej, nie mają na gruncie tego przepisu znaczenia, jeśli świadczenie zostało wypłacone z funduszu. Konsekwencją tej sytuacji jest bowiem wydanie decyzji na gruncie art. 27 ust. 2 tej ustawy, w którym także brak jest jakiegokolwiek odniesienia do faktu całkowitej lub częściowej spłaty zobowiązań w kontekście uprawnienia określonego w decyzji o przyznaniu świadczenia. W związku z powyższym, wskazywane w skardze kasacyjnej pismo komornika z dnia [...] kwietnia 2009 r., nie tyle zresztą stwierdzające fakt spłaty świadczenia, ile wskazujące na informację o uregulowaniu wskazanych tam należności alimentacyjnych, nie może rzutować na zwrot sum, które faktycznie i zgodnie z decyzją przyznającą świadczenie, zostały wypłacone z funduszu. Tym samym pozbawione zasadności są zarzuty wskazujące na fakt, że w wyniku podniesionej wyżej spłaty, organ winien uczynić przedmiotem decyzji fakt pobierania świadczenia z funduszu mimo otrzymania tych świadczeń od skarżącego. Jest to bowiem odrębny przedmiot postępowania opartego na regulacji tej ustawy, podlegający odrębnej kwalifikacji w odniesieniu do sytuacji wskazującej na obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego, dokonywanej w toku postępowania prowadzonego na gruncie art. 23 ustawy. W tym kontekście zarzut naruszenia art. 27 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie w sytuacji, gdy powinien był w ocenie autora skargi kasacyjnej, zastosowany art. 23 tej ustawy, jest na gruncie postępowania kontrolowanego przez Sąd I instancji, opartego na art. 27 ustawy, niezasadny. Konstatacja powyższa rzutuje bezpośrednio na przyjęcie, że nietrafne jest powoływanie się na naruszenie art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, który to przepis definiuje jeden z aspektów nienależności świadczenia, która nie była przedmiotem postępowania kontrolowanego przez Sąd I instancji. Nie może zatem mieć wpływu na wynik kontroli kasacyjnej powołany w skardze wyrok NSA, który dotyczył kwestii zwrotu świadczenia nienależnie pobranego przez osobę uprawnioną a nie zwrotu przez dłużnika świadczeń wypłaconych z Funduszu. W końcu wskazać należy na nietrafność dodatkowego zarzutu naruszenia przepisów postępowania, związanego z przedmiotem postępowania administracyjnego w ten sposób, że pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie traktuje ten przedmiot jako sprawę o należność pieniężną, a nie jako sprawę, wskazaną w § 18 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) jako inną sprawę (lit. c). Brak rozwinięcia argumentacyjnego w odniesieniu do przekonania, iż przedmiotem sprawy jest "należność pieniężna" utrudnia pełniejsze ustosunkowanie się do intencji i stanowiska pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie. Przedmiotem zaskarżenia przed sądami administracyjnymi są akty i czynności albo bezczynność organów, wymienione w art. 3 § 2 i 3 p.p.s.a., które poddawane są kontroli z punktu widzenia zgodności z prawem. Te akty i czynności, w tym decyzje administracyjne, mają swój konkretny przedmiot, którego dotyczą, o którym orzekają, rozstrzygają i ze względu na ten swój konkretny przedmiot są zaskarżane do sądu administracyjnego. Adwokat R. B. została ustanowiona pełnomocnikiem z urzędu dla skarżącego w sprawie skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] stycznia 2010 r. w przedmiocie obowiązku zwrotu kwoty stanowiącej należność z tytułu otrzymanych świadczeń alimentacyjnych. Istota tego obowiązku skutkuje tym, że przedmiotu decyzji nie stanowi wysokość świadczeń, a więc decyzja nie dotyczy należności pieniężnych w rozumieniu art. 216 p.p.s.a. Zaskarżenie decyzji w przedmiocie zwrotu świadczeń z tego zakresu nie oznacza zatem, że przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna o jakiej mowa w § 18 ust. 1 pkt 1 lit. a) powołanego wyżej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości oraz że w takiej sprawie sądowoadministracyjnej występuje wartość przedmiotu zaskarżenia w rozumieniu art. 215 i 216 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, biorąc pod uwagę wskazane wyżej argumenty przesądzające o niezasadności wszystkich zarzutu skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę tę oddalił. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi strony skarżącej kasacyjnie wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, ponieważ należne od Skarbu Państwa wynagrodzenie za wykonaną pomoc prawną pełnomocnika ustanowionego z urzędu (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny, do którego pełnomocnik winien się w tym zakresie zwrócić.