II SA/Po 405/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska (spr.) Protokolant St. sekretarz sądowy Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2010 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2010 r. Nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100,- zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ A. Łaskarzewska /-/ W. Batorowicz /-/ B. Drzazga W dniu [...] 2009 r. S. D. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: Kierownik Uds.KiOR) o przyznaniu mu uprawnień kombatanckich w związku z faktem, iż jako dziecko przebywał w okresie od 31 maja 1944 r. do 7 czerwca 1944 r. w obozie przejściowym Poznań Główny. Podał, że w okresie okupacji jako małoletni chłopiec wychowywał się u stryja L. w P.. Stryj prowadził działalność konspiracyjną i z tego powodu w dniu 31 maja 1944r. został wywieziony wraz z rodziną (a wnioskodawca z nimi) do wspomnianego obozu. Wyjaśnił, że w dniu 7 czerwca 1944 r. został zwolniony z obozu na skutek interwencji matki. Cała rodzina stryja została wywieziona do obozu w Dachau w Niemczech. Na skutek wezwania Kierownika Uds.KiOR S. D. złożył w dniu [...] 2009 r. wniosek o przyznaniu uprawnień kombatanckich na urzędowym formularzu. Do wniosku dołączył zeznanie świadka H. J. swojej kuzynki, która potwierdziła fakt jego przymusowego pobytu w czasie wojny w Poznaniu. Okoliczność tę potwierdził również C. J., który kolegował się z wnioskodawcą w czasie wojny. Kierownik Uds.KiOR decyzją z dnia [...] 2010 r. (nr [...]) na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.), dalej: uok, odmówił S. D. przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu "Obóz Hitlerowski". W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że wnioskodawca nie mógł przebywać od maja do czerwca 1944 r. w obozie przesiedleńczym Poznań-Główna, gdyż obóz ten (jako jedyny przejściowy obóz poznański) wymieniony w wykazie opublikowanym w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. (Dz. U. Nr 106, poz. 1154) zlikwidowano 22 maja 1940 r. Z tego względu Kierownik nie znalazł podstaw do przyznania stronie uprawnień kombatanckich. S. D. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy (zatytułowany "sprostowanie do uzasadnienia decyzji z dnia [...]2010r."). Podniósł, iż według opinii Instytutu Zachodniego w Poznaniu obóz przesiedleńczy Poznań-Główna nie został zlikwidowany 22 maja 1940 r., ale zmienił nazwę na Naprawcze Zakłady Samochodowe i nadal istniał przy zakładzie do 1945 r. Dodatkowo podał, że 31 maja 1944 r. został wraz z rodziną stryja L. D. dowieziony na stację kolejową we Wrześni, a następnie specjalnym transportem do stacji Poznań-Wschód, skąd pieszo zostali doprowadzeni (2 km drogi) do obozu, który znajdował się pod lasem Poznań-Główna. Wspomniał też, że jego matka za uratowanie go przed wywiezieniem do obozu w Dachau została pośmiertnie odznaczona medalem "Order Serca – Matkom Wsi" wydanym przez Zarząd Krajowego związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych. Kierownik Uds.KiOR decyzją z dnia [...] 2010 r. ([...]) po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] 2010 r. Uzasadniając rozstrzygnięcie wyjaśnił, że zgodnie z art. 6 kpa organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, a więc wszelkie podejmowane przez nie decyzje muszą znaleźć oparcie w treści przepisów bezwzględnie obowiązujących. Przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego enumeratywnie wyliczają tytuły, które mogą być uznane za działalność kombatancką lub działalność z nią równoważną uzasadniającą przyznanie uprawnień kombatanckich. I tak przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a-c) uok stanowi, że represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W § 6 pkt 9 rozporządzenia w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości został wymieniony obóz Poznań-Główna, który to został zlikwidowany w dniu 31 maja 1944 r. Pobyt zaś wnioskodawcy w obozie istniejącym przy Naprawczych Zakładach Samochodowych w Poznaniu nie stanowi podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich. Zatem zdaniem Kierownika S. D. nie przedstawił dowodów na okoliczność pobytu w miejscach odosobnienia, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a- c) uok. S. D. wniósł skargę na decyzję Kierownika Uds.KiOR z dnia [...] 2010 r. wskazując, że jest ona dla niego niezrozumiała i krzywdząca. W odpowiedzi na skargę Kierownik Uds.KiOR wniósł o oddalenie skargi i skierowanie sprawy do rozpatrzenia w trybie uproszczonym. Organ wyjaśnił, że w trakcie prowadzenia wcześniejszych postępowań w sprawach osób ubiegających się o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie przejściowym w Poznaniu w latach 1943-1945 zwracał się do Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN z prośba o ustalenie charakteru przedmiotowego obozu. Z opinii Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Poznaniu z dnia [...] 2005 r. wynika, że w maju 1944 r. w Poznaniu istniał już tylko jeden obóz przesiedleńczy Poznań Górczyn. Obóz ten funkcjonował od 1939 r. do 1945 r. i podlegał Urzędowi Pracy w Poznaniu. Przebywały w nim osoby przeznaczone do transportu na roboty przymusowe w Rzeszy. Pobyt zaś strony w obozie istniejącym przy Naprawczych Zakładach Samochodowych w Poznaniu nie stanowi podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich. W piśmie z dnia [...] 2010 r. skarżący wskazał, że nie zgadza się z twierdzeniem, ze obóz przejściowy Poznań-Główna został zlikwidowany 22 maja 1940 r., bowiem na pomniku znajdującym się terenie dawnego obozu umieszczono tablicę, na której podano, ze obóz ten istniał od listopada 1939 r. do 1943 r. Po pisma skarżący dołączył poza wcześniej przedkładanymi dokumentami, zdjęcie powyższej tablicy pomnika oraz zeznanie świadka A. W., która potwierdziła fakt wywiezienia skarżącego 31 maja 1944 r. do łagru do Poznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się uzasadniona. W pierwszej kolejności konieczne jest odniesienie się do kwestii stosowania przez organ administracji publicznej w niniejszej sprawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Kierownik Uds.KiOR uzasadniając swoją decyzję z [...] 2010 r. powołał się na art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach i stwierdził, że pobyt strony w obozie istniejącym przy Naprawczych Zakładach Samochodowych w Poznaniu nie stanowi podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich. W ocenie organu strona nie przedstawiła dowodów na okoliczność pobytu w miejscu odosobnienia, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a-c uok. Wskazywany przez skarżącego obóz przejściowy Poznań-Główny, w którym jak podaje przebywał w okresie od 31 maja 1944 r. do 7 czerwca 1944 r. został zlikwidowany 22 maja 1940 r. Nie ulega wątpliwości, że wydając zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] 2010 r. Kierownik Uds.KiOR związany był przepisami postępowania administracyjnego, w tym art. 7, art. 10 § 1, art. 15, art. 75 i art. 77 kpa. Zasada wyrażona w art. 7 kpa nakazuje organowi administracyjnemu podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Rozwinięcie i doprecyzowanie tego ogólnego obowiązku stanowi art. 77 kpa, który jasno określa, że to na organie ciąży obowiązek zgromadzenia całości materiału dowodowego i jego wyczerpującego rozpatrzenia. Nadto z art. 75 kpa wynika, że co do zasady jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. W świetle powołanych przepisów ustaleniom poczynionym przez organ trudno przyznać walor wszechstronności i obiektywizmu. Nie można uznać, by Kierownik zebrał w sposób wyczerpujący materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) oraz by wnikliwie rozpatrzył materiał już zebrany (art. 80 kpa). Materialnoprawną podstawą decyzji wydanych w niniejszej sprawie były przepisy art. 4 ust.1pkt.1lit.a)-c) w zw. z art. 21ust.1, 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U Nr 2002 r. Nr 42, poz. 371 w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji). Za represje w rozumieniu ustawy art. 4 uznaje okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Stosownie do przepisu art. 21 ust. 1 ustawy o kombatantach (...) uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź w okresie podlegania represjom, z zastrzeżeniem ust. 2. Skarżący ubiegając się o przyznanie uprawnień kombatanckich wskazał, że 31 maja 1944 r. został wraz ze stryjkiem L. D. i jego rodziną przewieziony pociągiem z Wrześni do Poznania (stacja Poznań-Wschód), a następnie po pokonaniu pieszo 2 km drogi zostali umieszczeni w obozie przejściowym Poznań-Główna, mieszczącym się pod lasem. Z obozu tego skarżący został wypuszczony w dniu 7 czerwca 1944 r. na skutek interwencji jego matki S. D., która biegle posługiwała się językiem niemieckim i uzyskała na zwolnienie syna zgodę komendanta obozu. Stryjek wraz ze swoją rodziną trafił z obozu w Poznaniu do obozu w Dachau. Podał też, że obóz ten nie został zlikwidowany 22 maja 1940 r., ale zmienił nazwę na Naprawcze Zakłady Samochodowe i nadal istniał przy Zakładzie do 1945 r. (k. 20 akt adm.). W piśmie z dnia 12 lutego 2010 r. skarżący zaznaczył, że od tych wydarzeń upłynęło wiele lat i stąd niedokładności w ustaleniu w jakim obozie przebywał (k. 25 akt adm.). Zdaniem Sądu fakt, że w roku 1944 r. obóz Poznań-Główna nie istniał nie zwalnia Kierownika Uds.KiOR z prowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność tego, czy skarżący osadzony został w obozie o jakim mowa w art. 4 ust.1 pkt 1 lit. a)-c) uok. Rolą organu jako gospodarza postępowania było w sposób wyczerpujący ustalić, czy w roku 1944 r. na terenie Poznania istniały obozy, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.a)- c) uok, a jeśli tak, czy w którymkolwiek z nich przebywał skarżący. Dla przykładu można podać, że w Poznaniu w okresie okupacji (lata 1939-1945) funkcjonowało wiele hitlerowskich obozów pracy i ich filii (opracowanie Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce i Rady Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa PRL – Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945. Obozy pracy woj. poznańskie, Warszawa 1969). Zauważyć należy, że Kierownik Uds.KiOR oparł swe ustalenia jedynie na opinii Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu z dnia [...] 2005 r., a więc sporządzonej w innej sprawie, pięć lat przed prowadzonym w niniejszej sprawie postępowaniem administracyjnym. Biorąc pod uwagę ustawiczną pracę nad aktualizację zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej, spełniającym wymóg rzetelności prowadzenia postępowania dowodowego byłoby zwrócenie się do Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu o aktualną opinię historyczną w przedmiocie funkcjonowania na terenie Poznania w roku 1944 r. obozów, o których w mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.a)- c) uok, o podanie, czy istniał obóz przy Naprawczych Zakładach Samochodowych w Poznaniu, a jeśli tak jaki miał charakter, a także o przeprowadzenie kwerendy archiwalnej celem ustalenia, czy S. D. przebywał w okresie od 31 maja do 7 czerwca 1944 r., ewentualnie w innym okresie, w czasie II wojny światowej w miejscu odosobnienia, o których wyżej. Zgodnie bowiem z art. 29 ustawy z dnia 18 grudnia 1997 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2007 r. Nr 63, poz. 424 ze zm.) w zakresie działalności archiwalnej Instytut Pamięci gromadzi, ewidencjonuje, przechowuje, opracowuje, zabezpiecza i udostępnia dokumenty zbrodni oraz dokumenty ukazujące fakty i okoliczności dotyczące losów Narodu Polskiego w latach 1939-1990 i informujące o poniesionych ofiarach i wyrządzonych szkodach, wydaje na ich podstawie uwierzytelnione odpisy, wypisy, wyciągi i reprodukcje przechowywanych dokumentów. W myśl przepisu art. 36 ust. 1 pkt 1 dokumenty zgromadzone przez Instytut Pamięci udostępnia się m.in. w celu wykonywania zadań ustawowych. Powołane przepisy uzasadniają zatem wystąpienie przez Kierownika Uds.KiOR o stosowną opinię i kwerendę. Z całą zaś pewnością nie można mówić o wyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego w sytuacji, gdy organ rozpoznając sprawę ogranicza się do powołania na opinię sprzed pięciu laty i arbitralnego stwierdzenia, że pobyt strony w obozie istniejącym przy Naprawczych Zakładach Samochodowych w Poznaniu nie stanowi podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich. Dodatkowo wyjaśnić należy, że przepisy rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154) wskazują wprawdzie enumeratywnie miejsca odosobnienia (w tym obozy przejściowe), które miały charakter miejsc odosobnienia określonych m.in. w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i c) ustawy o kombatantach (...), jednakże fakt umieszczenia danego obozu w wykazie wydanym na podstawie art. 8 uok ma tylko takie znaczenie, że w konkretnej sprawie nie trzeba przeprowadzać dowodów stwierdzających, iż osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a pobyt w tych miejscach miał charakter w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.a)- c) uok. Zdaniem Sądu – znajdującym z resztą oparcie w orzecznictwie (vide: wyrok NSA w Warszawie z 25 marca 2003 r., sygn. akt V SA 145/02, LEX nr 149683 oraz wyrok NSA w Warszawie z dnia 18 października 2005 r., sygn. akt II OSK 117/05, LEX nr 188689) – przywołany przepis ustawy nie może jednak wyłączyć zasady wyrażonej w art. 7 k.p.a., w szczególności nie zwalnia organu od przeprowadzenia stosownych dowodów. W świetle powyższych rozważań nie można przyjąć, że strona ma obowiązek udowodnić wszystkie okoliczności, na które się powołuje. Brzmienie art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach wskazuje na obowiązek strony wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich, co sprowadza się do udokumentowania wniosku, a nie udowodnienia określonych zdarzeń – w praktyce poprzez dołączenie przez stronę dokumentów, czy też przedstawienie innych dowodów mających potwierdzić słuszność jej żądań zawartych we wniosku. Na podstawie takiego wniosku i dołączonych dokumentów organ będzie mógł ukierunkować postępowanie dowodowe celem ustalenia, czy powołane przez wnioskodawcę okoliczności rzeczywiście miały miejsce. Rygorystyczne rozumienie omawianego przepisu, w sposób sprzeczny z regulacjami zawartymi w Kodeksie postępowania administracyjnego, powodowałoby niedopuszczalne przerzucenie ciężaru dowodu na stronę postępowania administracyjnego, podczas gdy to powinnością organu jest podjęcie wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem nie tylko interesu społecznego, ale i słusznego interesu obywateli. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie organ celem ustalenia istotnych okoliczności dot. obozu, zaniechał przeprowadzenia dowodu z zeznań osób, które wspólnie ze skarżącym zostały osadzone. Dane tych osób, ich adresy wynikają z dokumentacji dostarczonej przez skarżącego. Przy czym organ winien mieć na względzie, że walor dowodu, podlegającego ocenie ma jedynie przesłuchanie tych osób w charakterze świadków w trybie art. 83 § 3 kpa. W przedmiotowej sprawie organ ograniczył ocenę do wyjaśnień skarżącego, zawartych w złożonych przez niego pismach. Tymczasem walor dowodu, podlegającego ocenie, służącego ustaleniu faktów istotnych ma przesłuchanie w charakterze strony, które winno poprzedzać pouczenie o odpowiedzialności karnej. Przeprowadzając taki dowód należało rozpytać skarżącego szczegółowo co do wszystkich okoliczności związanych z odosobnieniem, tak aby ponad wszelką wątpliwość wyjaśnić miejsce położenia obozu, warunki pobytu w świetle wskazanych norm. Wyjaśnienia zdaniem Sądu wymagała również treść pisma Instytutu Zachodniego co do istnienia do 1945 r. obozu przesiedleńczego Poznań Główna, na które powołuje się skarżący we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Wprawdzie pisma tego skarżący do akt nie złożył jednakże nie zwalniało to organu od wyczerpującego poinformowania go o wpływie zaniechania na ustalenie żądanych uprawnień. W ocenie Sądu Kierownik dopuścił się również naruszenia przepisu art. 10 § 1 kpa, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przypomnieć należy, iż zgodnie z powołanym przepisem organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Bezsporne jest, że przepis ten znajduje zastosowanie tak przed wydaniem decyzji przez organ w pierwszej jak i drugiej instancji. Zważyć tymczasem należy, że Kierownik ograniczył się jedynie do skierowania zawiadomienia skarżącej w trybie art. 10 § 1 kpa przed wydaniem decyzji z [...] 2010 r., choć w aktach sprawy brak dowodu jego doręczenia skarżącemu. Ponadto, nawet gdyby przyjąć, że powołane zawiadomienie zostało skutecznie doręczone, to było ono o tyle wadliwe, że po tej czynności organ przeprowadził kluczowy dla sprawy dowód z opinii Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu z dnia [...] 2005 r. Zatem pozbawienie skarżącego możliwości zapoznania się z tym materiałem i wypowiedzenia się co do jego treści oraz ewentualnego złożenia nowych wniosków dowodowych mogło niewątpliwie mieć wpływ na wynik sprawy. Mając na względzie wykazane powyżej naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w punkcie I wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych winien mając na względzie treść przepisu art. 153 powołanej w zdaniu poprzednim ustawy zastosować się do oceny prawnej i wytycznych wyrażonych w niniejszym uzasadnieniu wyroku. O zwrocie kosztów sądowych (punkt II wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zaś o wykonalności zaskarżonej decyzji (punkt II wyroku) w oparciu o przepis art. 152 tejże ustawy. /-/ A.Łaskarzewska /-/ W.Batorowicz /-/ B.Drzazga MK