II FZ 681/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. S. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 25 października 2010 r. sygn. akt I SA/Sz 209/10 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi S. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 2 lutego 2010 r., nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych postanawia oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 25 października 2010 r., sygn. akt I SA/Sz 209/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił S. S. (dalej: Skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 2 lutego 2010 r., nr [...], wydaną w przedmiocie zryczałtowanego podatku od osób fizycznych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje postanowienie WSA w Szczecinie stwierdził, że Skarżący w związku ze skargą na w.w. decyzję Dyrektora IS z dnia 2 lutego 2010 r. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, który następnie uzupełnił składając urzędowy formularz PPF. 2.2. Z treści zawartej w formularzu PPF wynikało, że Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną K. S., a jedynym źródłem utrzymania rodziny jest emerytura żony Skarżącego w wysokości 1.243,93 zł. Skarżący nie uzyskuje dochodów z zawieszonej do dnia 29 listopada 2010 r. działalności gospodarczej. Skarżący nie wykazał żadnego majątku poza mieszkaniem o powierzchni 78,69 m² i garażem, nie wykazał też zasobów pieniężnych. 2.3. Na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwano Skarżącego do złożenia dodatkowych wyjaśnień i przedłożenia dokumentów dotyczących jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, wysokości dochodów, szczegółowo wymienionych w pismach sądowych z dnia 15 lipca i 18 sierpnia 2010 r. (k. 39 i 55 akt WSA w Szczecinie). 2.4. Skarżący nie wykonał powyższego wezwania w całości, wobec czego postanowieniem z dnia 21 września 2010 r., wydanym przez Referendarza sądowego WSA w Szczecinie, odmówiono mu przyznania prawa pomocy. 2.5. W sprzeciwie od w.w. postanowienia Skarżący, nie zgadzając się z oceną jego sytuacji majątkowej, oświadczył, że nadal jest ona trudna z uwagi na zawieszoną do końca października 2010 r. działalność gospodarczą. 3. Postanowienie WSA w Szczecinie: 3.1. Powołując się na treść art. 246 § 1 pkt 2 i art. 255 p.p.s.a. WSA w Szczecinie stwierdził, że wniosek Skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie wykazał on, iż nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Przedstawione we wniosku dane okazały się być niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony oraz jej możliwości płatniczych. Natomiast strona, będąc dwukrotnie wzywana do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązała się należycie z nałożonego na nią zobowiązania, zaś wnosząc sprzeciw również nie przedłożyła brakujących dokumentów, co sprawia, że jej oświadczenia są w dalszym ciągu niepełne, bądź nie poddają się weryfikacji, a to z kolei uniemożliwia przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. 3.2. Wskazując szczegółowo w.w. braki Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżący nie złożył dokumentów potwierdzających wysokość zajęcia komorniczego emerytury małżonki, wysokości dochodów uwzględniających to potrącenie, ani dokumentów potwierdzających wysokość wydatków na utrzymanie, nie złożył także dokumentów przedstawiających liczbę osób zameldowanych pod jednym adresem, które potwierdzałyby jego stan rodzinny. Powyższe braki uniemożliwiały, w ocenie WSA w Szczecinie, ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego Skarżącego. Natomiast przedstawione we wniosku dane budziły istotne wątpliwości co do kompletności i zgodności z rzeczywistością, wymagały zatem uzupełnienia w zakresie wskazanym w pismach sądowych z 15 lipca i 18 sierpnia 2010 r. (art. 255 p.p.s.a.). 3.3. W ocenie Sądu pierwszej instancji Skarżący dysponował wystarczająco długim terminem, aby uzupełnić swój wniosek o brakujące dokumenty, tj.: (a) wykaz ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie rodziny, (b) zaświadczenia o korzystaniu lub nieskorzystaniu z pomocy społecznej, (c) zaświadczenia w urzędu gminy o liczbie zameldowanych ze Skarżącym osób w mieszkaniu, bądź w jakikolwiek sposób ustosunkować się do żądań. Treść sprzeciwu, w którym podtrzymując swój wniosek powołuje się na trudną sytuację oraz zawieszenie działalności gospodarczej, świadczyły o tym, że Skarżący nie ma zamiaru ujawniać pełnej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Bierna postawa strony spowodowała, że nie może ona oczekiwać pozytywnego załatwienia jej wniosku. 4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Szczecinie, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji i stwierdził, że nie może zgodzić się z jego uzasadnieniem, ponieważ "... argumenty Sądu nietrafnie odzwierciedlają naszą sytuację materialną, która jest nadal trudna, ponieważ Urząd Skarbowy prowadzi wobec nas egzekucję". 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Zasadnie Sąd pierwszej instancji wskazał na brak wypełnienia przez Skarżącego ciążącego na nim na mocy art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. WSA w Szczecinie prawidłowo zwracając uwagę na wątpliwości co do sytuacji materialnej Skarżącego, stwierdził brak podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z w.w. przepisem p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Prawidłowo powyższy pogląd przyjął w rozpoznanej sprawie Sąd pierwszej instancji. 5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie należy mieć na względzie okoliczność, że przed WSA w Szczecinie toczą się cztery postępowania wszczęte na skutek skargi Skarżącego lub jego żony. Ponieważ we wszystkich sprawach Skarżący lub jego żona wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, Sąd pierwszej instancji powinien był się odnieść do łącznej wysokości wpisów sądowych w w.w. sprawach. Oceniając bowiem zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy, udokumentowaną w aktach sprawy w postaci wniosku strony oraz - ewentualnie - dokumentów źródłowych (art. 255 p.p.s.a.), do jednej ze składowych kosztów sądowych, tj. wysokości wpisu sądowego. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skarżący oraz jego żona są zobowiązani do uiszczenia w w.w. sprawach wypisów sądowych w łącznej kwocie 1.000 zł. Rozpoznając zażalenie Skarżącego, należy ocenić, czy Sąd pierwszej instancji prawidłowo przeprowadził analizę sytuacji majątkowej Skarżącego. 5.3.1. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest bardzo lakoniczny. Uzasadniając go, Skarżący stwierdził tylko, że jest w trudnej sytuacji materialnej, ponieważ ma zawieszoną działalność gospodarczą (k. 36 akt WSA w Szczecinie). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zasadnie więc Referendarz sądowy WSA w Szczecinie wezwał Skarżącego do przedłożenia dokumentów źródłowych, gdyż informacje zawarte we wniosku były niewystarczające dla oceny możliwości finansowych Skarżącego. Wykonując wezwanie Referendarza sądowego WSA w Szczecinie z dnia 15 lipca 2010 r. Skarżący nadesłał odpis wspólnego zeznania rocznego jego i małżonki PIT-36 za 2009 r., z którego wynika, że za ubiegły rok podatkowy zadeklarowali przychody z emerytury K. S. w wysokości 13.459,30 zł, przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej Skarżącego w wysokości 0 zł, sumę pobranych zaliczek 823 zł, nadpłatę w kwocie 555 zł. Skarżący przedłożył także: (a) wyciągi bankowe ze wspólnego rachunku bankowego w PKO SA małżonków za okres od 17 kwietnia 2010 r. do 16 lipca 2010 r., którego saldo wynosiło 764,47 zł oraz z rachunku Skarżącego w Banku Nordea za okres od 1 kwietnia 2010 r. do 30 czerwca 2010 r. z saldem końcowym w wysokości 0,00 zł, (b) kserokopię zaświadczenia Prezydenta Miasta S. z dnia 26 listopada 2008 r. o zmianie we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej, z którego wynika, że Skarżący zawiesił działalność gospodarczą od 30 listopada 2008 r. do 29 listopada 2010 r. Odpowiadając na kolejne wezwanie Referendarza sądowego WSA w Szczecinie z dnia 18 sierpnia 2010 r. do nadesłania wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie, zaświadczenia z urzędu gminy o liczbie osób zameldowanych ze Skarżącym w mieszkaniu, które zajmuje; dodatkowego oświadczenia o stanie rodzinnym, tj. czy ze Skarżącym mieszkają inni członkowie rodziny (dzieci, rodzice) lub inne osoby, czy Skarżący uzyskuje od tych osób środki pieniężne, w jakiej wysokości, czy osoby te partycypują w kosztach utrzymania mieszkania, w jakiej wysokości; zaświadczenia z właściwej do spraw opieki społecznej jednostki organizacyjnej gminy, czy Skarżący i żona korzystają z pomocy społecznej i czy ubiegali się o jej przyznanie w latach 2009 i 2010; oświadczenia, czy Skarżący jest zadłużony z tytułu opłat za mieszkanie, Skarżący w dniu 13 września 2010 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) złożył jedynie oświadczenie, że wydatki na utrzymanie wynoszą 400 zł miesięcznie, rodzina nie korzysta z żadnej pomocy, w tym pomocy społecznej, oraz nie zalega z żadnymi opłatami, choć są one płacone z opóźnieniami. 5.3.2. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, badając sytuację majątkową Skarżącego w oparciu o dokumenty zebrane w aktach sprawy, Sąd pierwszej instancji zasadnie stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie szczególnie istotne było (a) udokumentowanie wysokości potrącenia komorniczego z emerytury żony Skarżącego, (b) wysokości otrzymywanych dochodów przez żonę Skarżącego oraz (c) przedłożenie dokumentów dotyczących wydatków na konieczne utrzymanie. Dopiero zestawienia tych wielkości umożliwiłoby bowiem dokonanie oceny możliwości płatniczych Skarżącego. Jest to ocena trafna także na etapie postępowania drugoinstancyjnego, gdyż w zażaleniu Skarżący powołuje się jedynie na okoliczność prowadzenia wobec niego egzekucji administracyjnej przez Urząd Skarbowy. Jednakże nie uprawdopodobnił tej okoliczności żadnym dokumentem źródłowym ani na etapie postępowania przed WSA w Szczecinie (mimo wezwania do tego przez Referendarza sądowego tegoż Sądu z dnia 15 lipca 2010 r.), ani wnosząc zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Tym samym, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zasadnie WSA w Szczecinie stwierdził, że w sprawie Skarżący nie wykazał niemożności partycypowania w kosztach sądowych. Referendarz sądowy WSA w Szczecinie dwukrotnie wzywał Skarżącego do przedłożenia stosownych dokumentów źródłowych. Celem tych czynności było wypełnienie ciążącego na WSA w Szczecinie obowiązku oceny, czy przy uwzględnieniu znanych kosztów postępowania (tj. wpisów sądowych) sytuacja majątkowa Skarżącego uzasadnia zwolnienie go od kosztów sądowych. Brak należytej reakcji po stronie Skarżącego uniemożliwił Sądowi pierwszej instancji dokonanie w.w. oceny, co znalazło odzwierciedlenie w treści zaskarżonego postanowienia. 5.4. Aprobując ocenę Sądu pierwszej instancji, że Skarżący nie wywiązał się z ciążącego na nim na mocy art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.