I FZ 1/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 listopada 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 1267/10, w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi R. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 4 marca 2010 r., nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za grudzień 2003 r. i za poszczególne miesiące 2004 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie drugim i sprawę w tym zakresie przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Postanowieniem z dnia 30 listopada 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 1267/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w punkcie pierwszym przyznał R. M. (dalej jako Skarżący lub Strona) prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, zaś w punkcie drugim orzeczenia odmówił ustanowienia adwokata. Z uzasadnienia wynika, iż rozpoznając wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, WSA w Warszawie zaznaczył, że instytucja "prawa pomocy" stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.) zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Jej celem jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Konkretyzację powołanej wyżej zasady stanowi art. 214 § 1 P.p.s.a. zgodnie, z którym każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia kosztów sądowych. W konsekwencji przyznanie prawa pomocy może mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych kiedy to spełnione zostaną przesłanki określone w art. 246 P.p.s.a., zgodnie z którymi prawo pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym może być przyznane, gdy wnioskodawca wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak zauważył Sąd pierwszej instancji na dzień rozpoznania wniosku, do kosztów sądowych należało zaliczyć wpis od skargi w wysokości 376 zł. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie okoliczności przedstawione przez Skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wynikające z akt sprawy pozwalają uznać, że sytuacja Skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie, ale uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym i z tego względu Sąd postanowił o zwolnieniu od kosztów sądowych. Skarżący wykazał bowiem, iż uzyskiwane przez niego dochody w kwocie 4.004,25 zł brutto (jak wynika z przedstawionego druku PIT-36 za 2009 r.) muszą pokryć koszty utrzymania całej rodziny tj. Skarżącego, jego niepracującej żony oraz trójki małoletnich dzieci. Sąd pierwszej instancji zauważył następnie, że występowanie w sprawie profesjonalnego pełnomocnika, w przeciwieństwie do uiszczenia kosztów sądowych, nie jest warunkiem koniecznym do jej rozpoznania, bowiem przepisy regulujące postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie przewidują przymusu adwokackiego. Ponadto WSA wskazał, że Skarżący ma ustawowo zapewnione prawo do informacji, którego wyrazem jest sformułowana w art. 6 P.p.s.a. zasada udzielania pomocy stronom. Istotną gwarancją procesową, zdaniem Sądu, jest również to, iż stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd oceniając wydane w sprawie rozstrzygnięcie lub czynność organu administracji, rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przepis ten daje podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego strona nie podnosi zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego aktu lub czynności. Oznacza to, że Sąd zbada zasadność skargi niezależnie od obecności na rozprawie pełnomocnika, czy też Skarżącego. Podsumowując, WSA stwierdził, że względu na okoliczność, iż przed Sądem pierwszej instancji nie istnieje tzw. przymus adwokacki, a Skarżący posiada miesięczne dochody, nie zostały wyczerpane przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. R. M. złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na powyższe postanowienie. Powołując się na swoją trudną sytuację finansową wskazał, że nie stać go na adwokata, bez fachowej pomocy nie ma szans na pozytywne rozpatrzenie sprawy. W uzupełnieniu zażalenia z dnia 12 grudnia 2010 r., Skarżący dodatkowo podniósł, że otrzymał 4 kolejne decyzje o naliczeniu zobowiązania w podatku VAT za lata 2005 – 2008, w kwocie 34.656 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, jednak z innych względów niż podniesione przez Skarżącego. Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje bądź w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; bądź też w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem z woli ustawodawcy jedynym kryterium warunkującym przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jest sytuacja materialna Skarżącego. W szczególności Sąd rozpoznając wniosek strony o ustanowienie adwokata, radcy prawnego, czy też doradcy podatkowego nie jest uprawniony do oceny zasadności i celowości udziału pełnomocnika z urzędu w tym konkretnym postępowaniu. W procedurze obowiązującej przed sądami administracyjnymi brak jest bowiem odpowiednika art. 117 § 4 kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że sąd uwzględni wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. W zaskarżonym postanowieniu, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że "okoliczności przedstawione przez Skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wynikające z akt sprawy pozwalają uznać, że sytuacja Skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie, ale uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (...)". Odnosząc się następnie szczegółowo do okoliczności uzasadniających ustanowienie adwokata, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w świetle gwarancji procesowych sformułowanych w art. 6 P.p.s.a. i art. 134 § 1 P.p.s.a. oraz braku w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym przymusu adwokackiego, jak też posiadania przez Skarżącego miesięcznych dochodów, nie zostały wyczerpane przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z powyższego wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku Skarżącego, o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, Wojewódzki Sąd Administracyjny wziął pod uwagę, oprócz kryterium materialnego jakim jest brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, kryteria nie wymienione w ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj.: gwarancje procesowe z art. 6 i 134 § 1 P.p.s.a. oraz brak w postępowaniu przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi przymusu adwokackiego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, takie postępowanie Sądu pierwszej instancji należy ocenić krytycznie (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt . OZ 1516/04; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 274/08, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2008 r., II GZ 79/08). Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny dokona merytorycznej oceny wniosku jedynie w aspekcie przesłanek z wyżej wskazanego przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.