II FZ 154/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Tomasz Zborzyński po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M.D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 grudnia 2010 r. sygn. akt III SA/Wa 1847/10 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi M.D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 27 maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia zobowiązania podatkowego w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów za 2003 r. postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M.D. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 27 maja 2010 r. w przedmiocie ustalenia zobowiązania podatkowego w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych za 2003 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że nie posiada żadnego majątku, który pozwalałby na uiszczenie należnego wpisu sądowego, gdyż "całość jego aktywów została zabezpieczona przez prokuraturę oraz przez władze skarbowe". Przedstawiając własny stan majątkowy oraz stan majątkowy osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (żona oraz dwie niepełnoletnie córki) skarżący podał, że w skład majątku wchodzi dom jednorodzinny w T. o powierzchni użytkowej 250 m2. Posiadane zasoby pieniężne ograniczają się do papierów wartościowych o wartości 3 mln złotych, zgromadzonych na rachunku prowadzonym przez D. , "zabezpieczonym przez komornika na zlecenie UKS oraz przez Prokuraturę Apelacyjną w Katowicach do postępowania [...]". Zgodnie z oświadczeniem skarżący nie posiada innych wartościowych przedmiotów (o wartości powyżej 3000 Euro). Przedstawiając majątek żony, skarżący podał, że jest ona właścicielką samochodu osobowego Audi S3 (rocznik 2008 r.). Skarżący oraz jego żona nie uzyskują żadnych dochodów. "Środki umożliwiające funkcjonowanie rodziny pochodzą z pożyczek uzyskiwanych od przyjaciół". W piśmie z dnia 27 września 2010 r. skarżący stwierdził, że "oprócz akcji na zajętym rachunku w D. skarżący posiada: 9.700 udziałów o wartości nominalnej 4.850.000 PLN w L. Sp. z o.o. (KRS [...]); 79.001 udziałów o wartości nominalnej 7.900.100 PLN w T. Sp. z o.o. (KRS [...]); 50 udziałów o wartości nominalnej 25.000 PLN w E. Sp z o.o. (KRS [...]).". Skarżący oświadczył, że spółki te nie posiadają żadnego majątku, a ich wartość rynkowa jest równa zeru. Wydatki na utrzymanie rodziny ponosi żona skarżącego. Składają się na nie: czynsz wynajmu domu przy ul. [...]w W. – 2000 USD (kwartalnie), opłaty za telefony – 1000 PLN, wydatki na jedzenie oraz wydatki na środki higieniczne – 3500 PLN, wydatki na ogrzewanie i energię elektryczną – 3000 PLN. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego, małżonka skarżącego otrzymała w latach 2007 – 2009 pożyczki w łącznej kwocie 193.600,- USD. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 12 października 2010 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący wniósł na powyższe rozstrzygnięcie sprzeciw, w którym podał, ze "nie posiada obecnie żadnego majątku, którym może swobodnie dysponować". Jak podano w uzasadnieniu sprzeciwu całość aktywów skarżącego została zajęta egzekucyjnie albo zabezpieczona. "Łączna kwota zajęć na rachunkach bankowych oraz na rachunku papierów wartościowych przekracza 30 mln PLN". W sprzeciwie skarżący podał, że "nie może prowadzić żadnej działalności zarobkowej, ponieważ cały majątek związany z taką działalnością zostałby natychmiast zajęty przez władze skarbowe.". Nie ma również możliwości uzyskania środków pieniężnych z pożyczek. Dom jednorodzinny w T. jest wyłączną własnością małżonki. W następstwie wniesienia sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego, sprawę rozpoznawał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, który postanowieniem z dnia 30 grudnia 2010 r. odmówił M.D. przyznania prawa pomocy. Sąd wskazał, że oświadczenia przedstawione przez skarżącego "nie wskazują na to, iż nie jest on w stanie pokryć całości kosztów sądowych w trzech wszczętych postępowaniach sądowoadministracyjnych, w tym w niniejszej sprawie.". W ocenie Sądu, żona skarżącego dysponuje wolnymi środkami, pochodzącymi z uzyskanych pożyczek, które mogą być wykorzystane do pokrycia wpisu w niniejszej sprawie. Sąd wskazał również, że skarżący ma możliwość podjęcia działalności zarobkowej. Ponadto za oddaleniem wniosku przemawiają również wysokie koszty utrzymania rodziny skarżącego, które należy wziąć pod uwagę przy przyznawaniu prawa pomocy, które powinno być stosowane wyłącznie do osób ubogich. Od powyższego postanowienia skarżący wywiódł zażalenie, w którym zakwestionował stanowisko Sądu, zgodnie z którym majątek i zdolności płatnicze małżonki skarżącego stanowią podstawę do badania zasadności przyznania skarżącemu prawa pomocy. Zdaniem skarżącego przepisy procedury sądowoadministracyjnej jako jedyną przesłankę przyznania prawa pomocy wymieniają możliwość ponoszenia przez skarżącego kosztów postępowania. "Nie istnieje żaden przepis pozwalający Sądowi pierwszej instancji na przypozwanie żony do ponoszenia kosztów sądowych w sprawach męża, jeżeli istnieje między nimi rozdzielność majątkowa.". Skarżący podał, że żona ponosi koszty jego reprezentacji przez profesjonalnych pełnomocników w postępowaniach sądowych. "Posiadany przez nią dom i samochód to ostatnie wartościowe składniki majątku, które mogą stanowić podstawę do uzyskania pożyczek na bieżące utrzymanie rodziny lub na rozpoczęcie nowej działalności zarobkowej.". Skarżący powołał się na przepis art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który, w ocenie skarżącego, stanowi, że obowiązek alimentacyjny małżonka ogranicza się jedynie do dostarczania środków utrzymania i nie może być rozciągany na partycypację w kosztach sądowych w sprawach drugiego z małżonków. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Przystępując do rozpoznania sprawy, należy zacząć od wskazania na kasacyjny charakter postępowania zażaleniowego. Przedmiotem kontroli instancyjnej dokonywanej w postępowaniu zażaleniowym przez Naczelny Sąd Administracyjny jest zgodność z prawem orzeczeń wydawanych przez wojewódzkie sądy administracyjne. Co do zasady NSA nie rozpoznaje ponownie sprawy merytorycznie, a jedynie bada czy przy wydaniu zaskarżonego orzeczenia nie doszło do naruszenia przepisów obowiązującego prawa. Przedmiotem rozstrzygnięcia NSA w postępowaniu zażaleniowym nie jest więc istota sprawy wpadkowej, a jedynie ocena legalności postępowania przed sądem pierwszej instancji. Punktem odniesienia oceny postępowania pierwszoinstancyjnego, dokonywanej przez NSA w niniejszym postępowaniu jest ustawowa regulacja instytucji prawa pomocy. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. z 2002 r. Nr 153 Poz. 1270 ze zm., dalej: P.p.s.a.) przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy mieć na względzie fakt, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu osobom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Hanna Knysiak - Molczyk, (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s.628). Podkreślić należy, że oceniając możliwości strony w powyższym zakresie sąd administracyjny bierze pod uwagę także majątek i możliwości zarobkowe osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym. W świetle powyższych uwag należy stwierdzić, że zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że fakt pozostawania przez skarżącego i jego małżonkę w rozdzielności majątkowej nie ma wpływu na ocenę jego zdolności ponoszenia kosztów sądowych. Z punktu widzenia oceny zasadności przyznania prawa pomocy, istotne są natomiast prowadzenie przez skarżącego i jego małżonkę wspólnego gospodarstwa domowego oraz obowiązek wzajemnej pomocy ciążący na małżonkach z mocy ustawy, niezależnie od istniejącego między nimi ustroju majątkowego. Słusznie uznał Sąd pierwszej instancji, że majątek oraz dochody małżonka, pozostającego z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, pozwalają na pokrycie wpisu sądowego w niniejszej sprawie. Stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. Nr 9 poz. 59 ze zm., dalej: k.r.o.) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem z Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FSK 216/09) obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Jak zaznaczono w powołanym wyżej orzeczeniu "rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami.". Nie można zatem przyjąć, że ze względu na istniejącą między małżonkami rozdzielność majątkową, żona skarżącego zwolniona jest z obowiązków określonych w art. 23 oraz 27 k.r.o. Na niezrozumieniu instytucji prawa pomocy opiera się stawiany w zażaleniu zarzut, zgodnie z którym odmowa zwolnienia z kosztów sądowych skarżącego stanowi przypozwanie żony do ponoszenia kosztów sądowych w sprawach męża. Nieporozumieniem jest również powoływanie się przez skarżącego na art. 128 k.r.o., gdyż przepis ten dotyczy jedynie obowiązku alimentacyjnego między krewnymi w linii prostej oraz rodzeństwem. W żadnym razie nie odnosi się on do obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny przez małżonków oraz obowiązku wzajemnej pomocy między małżonkami. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 29 października 2009 r. (sygn. akt II OZ 935/09) obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. W świetle powyższego należy zaaprobować stanowisko WSA w Warszawie, który stwierdził że skarżący ma aktualnie możliwość podjęcia działalności zarobkowej. Powołując się na nieopłacalność pracy zarobkowej z uwagi na możliwość prowadzenia z majątku skarżącego egzekucji komorniczej i administracyjnej, skarżący pomija fakt, że również w takim wypadku część uzyskanych dochodów pozostałaby w jego dyspozycji. W tej sytuacji nie znajduje uzasadnienia obciążanie Skarbu Państwa (pośrednio więc pozostałych podatników). kosztami postępowania, w którym stroną jest skarżący. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 P.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a.