I OSK 292/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Lech (spr.) Sędziowie sędzia NSA Irena Kamińska sędzia del. NSA Tomasz Zbrojewski Protokolant asystent sędziego Małgorzata Penda po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej V. H. N. - przedstawiciela ustawowego małoletniej S. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 1047/10 w sprawie ze skargi V. H. N. - przedstawiciela ustawowego małoletniej S. N. na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 5 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1047/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę V. H. N. – przedstawiciela ustawowego małoletniej S. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał na następujący stan faktyczny sprawy: V.H. N. – przedstawiciel ustawowy małoletniej S. N., w dniu 21 grudnia 2009 r. złożył do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce dziecka. Decyzją z dnia [...] marca 2010 r., nr [...], Prezes ZUS, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] Prezes ZUS utrzymał w mocy powyższą decyzję. Organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wymienione w tym przepisie przesłanki są spełnione łącznie, co oznacza, iż brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Zdaniem Prezesa ZUS w niniejszej sprawie nie doszło do zaistnienia przesłanki barku niezbędnych środków utrzymania. Dla porównania organ wskazał, że minimalna emerytura od 1 marca 2010 r. wynosi 706,29 zł brutto. Tym samym Sąd uznał, że porównanie kwoty przeznaczonej na osobę w rodzinie V. H. N. (795,04 zł) z kwotą najniższej emerytury wyklucza możliwość uznania, iż brak jest niezbędnych środków utrzymania. Na tę decyzję V. H. N. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc, że jego miesięczny przychód wynosi faktycznie 510,08 zł, który musi wystarczyć na opłacenie niezbędnych opłat związanych z prowadzoną działalnością i na życie. Wskazał, że kwota, którą otrzymuje nie stanowi niezbędnych środków utrzymania i nie pozwala na stworzenie dogodnych warunków na edukację córki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wyrokiem z dnia 5 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1047/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę V. H. N. – przedstawiciela ustawowego małoletniej S. N. – na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2010 r., zgodził się z organem, że małoletnia posiada niezbędne środki utrzymania. Sąd podkreślił, przy tym, że art. 83 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Sąd zgodził się z Prezesem ZUS, że skoro brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach, dlatego też w celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącego środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która w dacie orzekania (od 1 marca 2010 r.) wynosi 706,29 zł brutto. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, organ trafnie dokonał oceny sytuacji materialnej małoletniej z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania. Sąd przyznał, że wykazane środki utrzymania w kwocie 795,04 zł miesięcznie na członka rodziny może w istocie nie są wystarczające, lecz trudno uznać, że suma ta nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych. Sąd zaznaczył przy tym, że przy ustalaniu wysokości przychodu rodziny organ nie może kierować się kryterium wydatków przez nią ponoszonych. Kryteriami bowiem, którymi organ kieruje się przy ustalaniu wysokości przychodu jest porównanie przychodu w rodzinie z kwotą najniższej emerytury, a ten w niniejszej sprawie przekracza tę ostatnią. W związku z tym Sąd uznał, że niespełnienie warunku braku niezbędnych środków utrzymania jest wystarczającą podstawą do odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Od wyroku Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną złożył V. H. N., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie o zmianę wskazanego orzeczenia i uwzględnienie w całej rozciągłości wniosku skarżącego o przyznanie renty rodzinnej dla małoletniej S. N. w drodze wyjątku po zmarłej matce tegoż dziecka. Wniesiono także o zwrot kosztów postępowania (w tym zastępstwa adwokackiego) na rzecz skarżącego za wszystkie instancje sądowoadministracyjne według norm prawem przewidzianych (wraz z opłatą skarbową 17 zł od pełnomocnictwa). Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez wadliwą odmowę jego zastosowania do sytuacji skarżącego i jego małoletniej córki, którzy w rzeczywistości nie mają niezbędnych środków utrzymania, a przyjęty przez Sąd przychód (nie dochód) z działalności skarżącego, to jest kwota 1.590,09 zł nie pozwala na odmienne wnioski (jak brak dochodu na życie 2-ki osób, to jest skarżącego i małoletniej S. N.; brak rozróżnienia przez Sąd przychodu z dochodem, pominięcie rzeczywistego miesięcznego dochodu skarżącego na dwie osoby, który wynosi 510,08 zł; przekroczenie granic uznania administracyjnego). W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że po stronie skarżącego zachodzą łącznie wszystkie przesłanki, o których jest mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazano, że otrzymywana przez skarżącego kwota co najwyżej 1.590,09 zł miesięcznie jest kwotą przychodu, a nie dochodu skarżącego. Po odjęciu trzech składek ZUS po 800,00 zł, miesięcznie zostaje skarżącemu na życie co najwyżej 790,09 zł miesięcznie. Jest to kwota poniżej minimalnego obecnie wynagrodzenia w Rzeczypospolitej Polskiej, przy czym skarżący podkreślił, iż musi ona wystarczyć na utrzymanie dwóch osób, to jest jego i małoletniej córki. Ponadto skarżący konsekwentnie podtrzymał, że jego miesięczny przychód wynosi faktycznie po 510,08 zł, i musi on wystarczyć na opłacenie niezbędnych opłat związanych z prowadzoną działalnością i na życie jego i jego córki. Autor skargi kasacyjnej zaznaczył, że zarówno kwota 790,09 zł, jak też i kwota 510,08 zł miesięcznie na utrzymanie dwójki osób, nie są kwotami na godne życie ludzi w Rzeczypospolitej Polskiej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 wskazanej wyżej ustawy, zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. W niniejszej sprawie podstawą skargi kasacyjnej jest naruszenie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy stanowi, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać świadczenie w drodze wyjątku, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; 2) nie spełnia warunków ustawowych określonych w tym przepisie wskutek szczególnych okoliczności; 3) nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy w związku ze złym stanem zdrowia lub wiek; 4) nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić należy, że wymienione warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Zasadnym jest wskazanie, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w trybie art. 83 ust 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest oparte na konstrukcji roszczenia, a dokonuje się w ramach decyzji uznaniowej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli zajdą przesłanki wymienione w tym przepisie. Jego brzmienie oznacza zatem, iż jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję kierując się uznaniem administracyjnym. W niniejszej sprawie organ, a za nim Sąd pierwszej instancji uznał, że wnioskodawca nie spełnia warunku braku niezbędnych środków utrzymania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za zasadną należy uznać ocenę dokonaną w niniejszej sprawie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, iż nie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż skarżący nie spełnił warunku braku niezbędnych środków utrzymania. Zasadnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie można uznać, iż wykazane środki utrzymania w kwocie 795,04 zł (w skardze kasacyjnej skarżący podał, że jest to kwota 790,09 zł) miesięcznie na członka rodziny nie pozwalają zaspokoić niezbędnych potrzeb. Należy zgodzić się ze skarżącym kasacyjnie, że wskazana kwota w istocie może nie być wystarczająca do pokrycia wszystkich potrzeb, ale z całą pewnością wystarczy na porycie potrzeb niezbędnych. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jego przyznanie uwarunkowane jest łącznym spełnieniem przesłanek określonych w art. 83 powołanej ustawy, o czym już była mowa powyżej. W przeciwnym razie świadczenie to utraciłoby swój wyjątkowy charakter. W niniejszej sprawie zaś nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co wyklucza przyznanie takiego świadczenia. Jeżeli natomiast skarżący kasacyjnie uważa, że jego sytuacja materialna jest niewystarczająca do zaspokojenia potrzeb bytowych, może złożyć do właściwego miejscowo ośrodka pomocy społecznej wniosek o przyznanie takiej pomocy. Decyzja wydawana w tym przedmiocie przez właściwy organ opiera się również na uznaniu administracyjnym, ale przesłanki, które należy spełnić, aby otrzymać taką pomoc (określone w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728)), są ujęte znacznie szerzej, niż w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast nie posiadanie wystarczających środków na utrzymanie jest zjawiskiem dość częstym społecznie, nie nosi zatem cech wyjątkowości. Wobec tego uznać należy, że zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu w zaskarżonym wyroku art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest nieuzasadniony. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji