II SA/Wa 1371/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.) Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras Sędzia WSA Sławomir Antoniuk Protokolant ref.staż. Eliza Kusy po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 listopada 2010 r. sprawy ze skargi A.C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2010 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.); zwanej dalej k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku A.C. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] maja 2010 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na mocy art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W toku postępowania organ ustalił, że A.C. na przestrzeni 61 lat życia posiada udowodniony łączny okres składkowy wynoszący 19 lat, 7 miesięcy i 4 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy na wymagane 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udowodnił jedynie 1 rok, 7 miesięcy i 7 dni. Ponadto w okresie od ustania ostatniego okresu składkowego, tj. pobierania zasiłku dla bezrobotnych, co nastąpiło [...] marca 1994 r. do ustalenia przez lekarza orzecznika ZUS w dniu [...] kwietnia 2010 r. całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji od dnia [...] marca 2009 r., a zatem przez łączny okres wynoszący ponad 14 lat nie został udekumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podkreślił, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. W tej sytuacji niespełnienie przez wnioskodawcę warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w tych okresach nie była wobec ubezpieczonego ustalona przez lekarza orzecznika całkowita niezdolność do pracy. Organ uznał, iż nie istniały obiektywne przeszkody, uniemożliwiające kontynuowanie przez A.C. zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ustalona zaś orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2008 r. częściowa niezdolność do pracy od dnia [...] maja 2002 r. do dnia [...] sierpnia 2009 r. nie wykluczała możliwości podjęcia zatrudnienia, a jedynie ją ograniczała. Zdaniem organu, fakt wykonywania prac dorywczych oraz na umowę zlecenia bez opłacania składek nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Także okres pozostawania bez pracy, potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy nie może zostać uwzględniony, bowiem nie jest ani okresem składkowym ani nieskładkowym oraz nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności bezrobotnego w poszukiwaniu pracy. Ponadto Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uznał, że kwestia trudnych warunków materialnych, jaka występuje w przedmiotowej sprawie, nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której A.C. zakwestionował zaskarżoną decyzję uznając ją za krzywdzącą. Wnoszący skargę wskazał, iż w 2002 r. po [...], choć lekarz orzecznik ZUS stwierdził u niego jedynie częściową niezdolność do pracy, był w stanie wykluczającym aktywność zawodową, na co nie miał żadnego wpływu. Problemy z poruszaniem się i wykonywaniem czynności lewą ręką uniemożliwiały mu podjęcie pracy. Ponadto podał, że mimo stwierdzonych przez organ w latach 1976-1977 oraz 1990-1992 przerw w zatrudnieniu, pracował, jednak nieuczciwy pracodawca nie odprowadzał składek na ubezpieczenie, o czym nie miał świadomości. Pomimo usilnych starań nie udało mu się odnaleźć świadectw pracy. Jednocześnie podkreślił, że okresie od 1994 r. do 2002 r. był zarejestrowany w urzędzie pracy w charakterze bezrobotnego oraz w tym okresie wykonywał prace dorywcze, by przeżyć. Obecnie otrzymuje zasiłek stały w wysokości 330 zł miesięcznie, który jest niewystarczający na pokrycie kosztów związanych z wyżywieniem i zakupem lekarstw oraz korzysta z pomocy osoby trzeciej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że nie ma żadnych wątpliwości, iż skarżący jest obecnie osobą całkowicie niezdolną do pracy. Fakt ten nie stanowi jednak okoliczności szczególnej, bowiem trudno uznać, by niezdolność do pracy powstała w 2009 r. miała jakikolwiek wpływ na zdolność strony do pracy od początku lat 90-tych. Ponadto w żadnym razie niezdolność ta nie przerwała mu wypracowania prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, gdyż w momencie jej wystąpienia skarżący od 15 lat w żadnym ubezpieczeniu nie pozostawał. Nawet gdyby uznać, że przerwa w latach 1990-1992 spowodowana winą pracodawcy była usprawiedliwiona to żadne wyjaśnienia nie obejmują już przerwy od 1994 r., która spowodowała brak uprawnień rentowych. Ponadto podkreślił, iż rejestracja w charakterze bezrobotnego nie stanowi okoliczności szczególnej. Jeśli natomiast jest on w posiadaniu dokumentacji potwierdzającej jego aktywne poszukiwanie pracy to w toku postępowania ich nie przedstawił. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Obowiązkiem osoby ubezpieczonej jest w ciągu swojego dorosłego życia przepracować wymagany okres w celu nabycia uprawnień emerytalno-rentowych, a tylko szczególne okoliczności, które uniemożliwiają jej zatrudnienie przez odpowiedni okres czasu, usprawiedliwiają niewykonanie tego obowiązku. Okolicznością szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach – na potrzeby stosowania powołanego powyżej przepisu – należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, LEX nr 537884). Z akt postępowania administracyjnego wynika, że A.C. legitymuje się krótkim stażem ubezpieczeniowym, bowiem na 61 lat życia pozostawał w ubezpieczeniu jedynie 19 lat, 7 miesięcy i 4 dni. W ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, zamiast wymaganych pięciu lat ubezpieczenia, udowodnił tylko 1 rok, 7 miesięcy i 7 dni. W latach 1976-1977 oraz 1990-1992 wystąpiły przerwy, a od dnia [...] marca 1994 r. (ostatnio udowodniony okres ubezpieczenia, jakim było pobieranie zasiłku dla bezrobotnych) do dnia ustalenia całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, tj. od dnia [...] marca 2009 r., a więc przez ponad 14 lat nie wykonywał żadnej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Zdaniem Sądu, w przedmiotowej sprawie A.C. nie wykazał, iż to szczególne okoliczności usprawiedliwiają krótki okres zatrudnienia i przerwy w ubezpieczeniu w ciągu kilkunastu lat aktywności zawodowej. W okresach przerw w ubezpieczeniu skarżący nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy, a zatem nie istniały niezależne od skarżącego przeszkody uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Stwierdzenie zaś przez lekarza orzecznika ZUS, że od dnia [...] maja 2002 r. był on częściowo niezdolny do pracy co do zasady nie stanowi okoliczności szczególnej. Słusznie zatem organ wskazał, iż częściowa niezdolność do pracy nie uzasadnia niepodejmowania pracy w ogóle, a jedynie potwierdza, iż zdolność osoby w tym zakresie jest ograniczona. Wykonywanie zaś przez skarżącego prac dorywczych także nie może być potraktowane jako okoliczność szczególna, która uniemożliwiła mu spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten bowiem skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać więc uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 18/07, LEX nr 318189). Zgodzić się także również ze stanowiskiem organu, że sama rejestracja w charakterze bezrobotnego nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności strony w poszukiwaniu pracy i nie stanowi okoliczności szczególnej. Formalna rejestracja w urzędzie pracy w momencie pojawienia się problemów zdrowotnych (częściowej, a później całkowitej niezdolności do pracy) nie może stanowić podstawy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Biorąc pod uwagę trudną sytuację na rynku pracy, a co za tym idzie fakt, że wiele osób jest zarejestrowanych jako osoby poszukujące pracy, uznając argumenty skarżącego, należałoby przyjąć, iż wszystkim im powinno być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Wówczas jednak świadczenie, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, nie stanowiłoby świadczenia przyznawanego w trybie szczególnym. Świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane jedynie w sytuacji łącznego spełnienia obligatoryjnych przesłanek określonych w art. 83 powołanej ustawy. Z uwagi na to, iż A.C. nie wykazał istnienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie spełnił wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym, brak było podstaw do przyznania mu przedmiotowego świadczenia. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.