I OZ 965/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Leszek Leszczyński po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 15 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Op 416/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi S. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego na zakup żywności postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 15 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Op 416/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi S. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego na zakup żywności. W uzasadnieniu wskazano, iż w niniejszym postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu na S.H. nie ciąży obowiązek poniesienia jakichkolwiek kosztów sądowych. Dalej Sąd I instancji podał, że w rozpoznawanej sprawie referendarz uznał - mając na względzie zasadę ekonomii procesowej oraz szybkości postępowania i posiadając wiedzę na temat treści składanych przez skarżącą oświadczeń w innych formularzach wniosków o przyznanie prawa pomocy, w sprawach toczących się przed WSA w Opolu (np. II SA/Op II 312/10, II SA/Op II 334/10, II SA/Op II 336/10, II SA/Op II 338/10), a także kierując się informacjami wynikającymi z akt administracyjnych - że dane ujawnione w formularzach wniosków są niewystarczające do oceny żądania S.H., pod kątem spełnienia kryteriów określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W związku z powyższym wraz z przesłanym formularzem wniosku o przyznanie prawa pomocy wezwano skarżącą do nadesłania stosownych dokumentów i złożenia dodatkowych wyjaśnień, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej analizy jej sytuacji materialnej. Wobec powyższego Sąd I instancji ocenił, że S.H. – nie stosując się do wezwania Sądu - nie wykazała, iż spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Nie przedstawiła żądanych dokumentów, a tym samym nie potwierdziła złej sytuacji materialnej, na którą się powołuje. Przede wszystkim nie przedstawiła żadnych dokumentów, ani też nie łożyła bliższych wyjaśnień dotyczących sprzedaży przez jej męża nieruchomości rolnej za cenę [...] zł oraz rozdysponowania tej kwoty. Wskazano w tym miejscu, że Sąd nie kwestionuje podawanej przez skarżącą okoliczności, iż przedmiotowa nieruchomość stanowi majątek odrębny jej męża. Zdaniem WSA wyjaśnienia wymagała natomiast kwesta związana z rozdysponowaniem tak znacznej kwoty ze sprzedaży tej nieruchomości, bowiem miało to istotne znaczenie dla oceny sytuacji materialnej wnioskodawczyni w szczególności w kontekście niewystępowania przez skarżącą o podwyższenie alimentów od męża z uwagi na jego niskie dochody (obecnie alimenty na dzieci wynoszą łącznie [...] zł). Równie istotne znaczenie, w ocenie Sądu Wojewódzkiego miało wyjaśnienie w niniejszej sprawie wątpliwości związanych z powoływaną przez skarżącą okolicznością, iż nie prowadzi ze swoim mężem wspólnego gospodarstwa domowego. Powyższa okoliczność nie znalazła bowiem potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy. Z kolei, ustalenie rzeczywistego składu osób pozostających we wspólnym gospodarstwie ma bezpośrednie przełożenie na ustalenie sytuacji materialnej bliskich wnioskodawczyni. Wskazano również, że skarżąca nie wyjaśniła też innych wątpliwości, np. w jaki sposób ponosząc koszty utrzymania lokalu mieszkalnego w kwocie [...] zł, przekraczającej przecież wielkość uzyskiwanych w gospodarstwie domowym dochodów w wysokości [...] zł, jest w stanie utrzymać swoją rodzinę. Zdaniem WSA oznaczać to może, że skarżąca lub członkowie jej gospodarstwa domowego posiadają inne źródła dochodu, bądź korzystają z pomocy osób trzecich. Powyższego jednak skarżąca nie udokumentowała. Brak danych w tym zakresie natomiast nie pozwala na ustalenie rzeczywistych środków jakimi dysponuje. Podano też, że wnioskodawczyni nie przedstawiła dokumentów potwierdzających kontynuację nauki przez syna P., jak również żadnych dowodów potwierdzających leczenie męża oraz wysokości wydatków z tym związanych, a tym samym uniemożliwiła Sądowi dokonanie oceny, w jakim zakresie powyższe wpływa na sytuację materialną rodziny, tzn. jakie są z tego tytułu obciążenia finansowe. Sąd I instancji stwierdził, że nie można uznać, że wezwanie do przedłożenia zaświadczenia o kontynuacji nauki syna czy też przedstawienie jakichkolwiek dokumentów potwierdzających leczenie męża - w tym przykładowo dokumentacji medycznej, która jest dla pacjenta dostępna - nie jest możliwe do spełnienia. Sąd stwierdził, że bierność skarżącej w zakresie wyjaśnienia powstałych w rozpoznawanej sprawie wątpliwości spowodowała brak możliwości pełnej i rzetelnej oceny sytuacji majątkowej jej rodziny. Dodano, iż wnioskodawczyni, w złożonym do niniejszej sprawy wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczyła, że jest właścicielką mieszkania oraz że posiada nieruchomości, które pozostają w dzierżawie. Zdaniem WSA, niewystąpienie przez skarżącą do męża o podwyższenie zasądzonych po [...] zł na każde dziecko alimentów, stanowi również niewykorzystanie możliwości zarobkowych skarżącej. Sąd wskazał w tym miejscu też, iż dwoje z trojga dzieci skarżącej pozostaje dorosłe i może tak jak i skarżąca, która pozostaje w wieku produkcyjnym, nie jest niepełnosprawna i nie choruje na przewlekłe choroby, podjąć pracę. Tymczasem z akt administracyjnych wynika, iż nie wykazuje ona aktywności w zatrudnieniu. Wobec powyższego a także biorąc pod uwagę ustalone w toku postępowania wyjaśniającego i potwierdzone przez skarżącą w odpowiedzi na wezwania, składniki majątku skarżącej, jak nieruchomości w R., czy należący do jej męża samochód [...], Sąd I instancji ocenił, że rodzina skarżącej nie kwalifikuje się od osób ubogich, a do takich właśnie skierowane ma być prawo pomocy. Wskazano też, że w każdym postępowaniu z udziałem tego samego wnioskodawcy możliwość przyznania tego prawa jest odrębnie badana. WSA nie podzielił twierdzeń skarżącej, iż wobec braku pracy, pobierania zasiłku rodzinnego i korzystania do roku 2008 ze wszystkich świadczeń pomocy społecznej spełnia ona przesłanki ubóstwa, co tym samym uprawnia ją do przyznania jej pomocy. Podano też, że przed WSA w Opolu toczy się obecnie kilkadziesiąt spraw skarżącej, a ich liczba stale wzrasta. We wszystkich sprawach wszelkie pisma i odpowiedzi wnioskodawczyni zostały sporządzone samodzielnie, są one logiczne, jasne, nie budzą wątpliwości w przysługujących jej prawach, nie miała ona również problemów ze zrozumieniem treści kierowanych do niej pism składając w zakreślonym przez Sąd terminie wyjaśnienia i wnioski, posługuje się poprawnym językiem polskim. W zażaleniu skarżąca wskazała, że jest osobą ubogą, od 1991 r. nie ma pracy, nie posiada innego regularnego wynagrodzenia, pobiera zasiłek rodzinny w kwocie [...] zł, jak również, że korzystała ze ,,świadczeń zasiłków" do roku 2008 oraz że później otrzymywała decyzje odmowne. Ponadto podała, że aktualnie wychowuje trojkę dzieci a zaświadczenie dla ,,ucznia dorosłego" składała w innych sprawach. Jak stwierdziła, nie jest w stanie sfinansować kosztów pomocy prawnej bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i dzieci. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od Sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania pomocy prawnej. Użyte w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 określenie "gdy osoba wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jej dochody i sytuacja życiowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek czy choćby pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazać należy przy tym, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wyłącznie w stosunku do osób na tyle ubogich, iż ich rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie z art. 255 P.p.s.a., w każdym przypadku gdy sąd uzna, że oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, powinien wezwać stronę do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedstawienia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wobec powyższego podzielić należy pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego który przyjął, że skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania oraz że tym samym brak było podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Zasadnie wskazał Sąd I instancji, że S.H. nie wyjaśniła i nie udokumentowała wielu istotnych okoliczności, które mogą kształtować jej sytuację finansową: np. w odpowiedzi na wezwanie Sądu nie przedstawiła żadnych dokumentów, ani też nie złożyła bliższych wyjaśnień dotyczących sprzedaży przez jej męża nieruchomości rolnej za cenę [...] zł oraz rozdysponowania tej kwoty w szczególności w kontekście niewystępowania przez skarżącą o podwyższenie alimentów od męża z uwagi na jego niskie dochody. Wskazać należy, że w sytuacji, gdy strona powołuje się na brak możliwości samodzielnego poniesienia kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. post. NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, Lex nr 552223). Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Nieujawnienie sytuacji majątkowej współmałżonka nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Na mocy bowiem art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z powyższych przyczyn równie istotne znaczenie miało wyjaśnienie w niniejszej sprawie wątpliwości związanych z powoływaną przez skarżącą okolicznością, iż nie prowadzi ze swym mężem wspólnego gospodarstwa domowego. Powyższa okoliczność nie znalazła bowiem potwierdzenia w materiale dokumentacyjnym sprawy. Jak wynika ze złożonego przez P.H. pod rygorem odpowiedzialności karnej do akt administracyjnych sprawy oświadczenia z dnia 30 września 2009 r. - zamieszkuje i jest zameldowany, jak też stale przebywa w miejscu zamieszkania żony, o czym świadczy m.in. fakt wielokrotnego przez niego odbioru pism kierowanych z WSA w Opolu do skarżącej (m.in. przy sprawie 333/10 K-50, 337/10 K. 51). Również wzmianka o wspólnym zamieszkiwaniu skarżącej z jej mężem, zawarta w aktach notarialnych Rep [...] oraz Rep [...], sporządzonych przy okazji sprzedaży nieruchomości położonych w K., poddaje w wątpliwość Sądu złożone przez skarżącą oświadczenie o osobach pozostających razem ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym. W ślad za Sądem I instancji wskazać również należy na, złożone w/w aktach notarialnych, oświadczenie skarżącej, występującej w imieniu męża jako sprzedająca, o niezawieraniu przez męża żadnych umów majątkowych małżeńskich. Także z przedłożonego zaświadczenia z Urzędu Skarbowego o wysokości jej dochodu za 2008 r. i 2009 r. wynika, że skarżąca rozlicza się z podatku wspólnie z małżonkiem P.H.. Również posiadana przez skarżącą wiedza na temat choroby męża, podziału majątku oraz fakt zameldowania P.H. pod tym samym adresem co wnioskodawczyni i odbieranie przez męża korespondencji do niej kierowanej, wskazują na łączące ich relację o charakterze wspólnego gospodarstwa. Zaznaczyć w tym miejscu należy, iż prawidłowo wskazał Sąd Wojewódzki, że ustalenie rzeczywistego składu osób pozostających we wspólnym gospodarstwie ma bezpośrednie przełożenie na ustalenie sytuacji materialnej bliskich wnioskodawczyni. Skarżąca nie wyjaśniła też innych wątpliwości, np. w jaki sposób ponosząc koszty utrzymania lokalu mieszkalnego w kwocie [...] zł, przekraczającej przecież wielkość uzyskiwanych w gospodarstwie domowym dochodów w wysokości [...] zł, jest w stanie utrzymać swoją rodzinę. Należy podzielić pogląd WSA, że okoliczność ta może oznaczać, że skarżąca lub członkowie jej gospodarstwa domowego posiadają inne źródła dochodu, bądź korzystają z pomocy osób trzecich. Skarżąca nie udokumentowała jednakże ani rodzaju tej pomocy, ani podmiotów jej udzielających oświadczając. W piśmie z dnia [...] września 2010 r. wskazała zaś, iż nie ma ona obowiązku przedkładać umów kredytowych. Brak danych w tym zakresie natomiast nie pozwala na ustalenie rzeczywistych środków jakimi dysponuje. Wskazać w tym miejscu także trzeba, że stosownie do § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia mogą być w szczególności:1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpis aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Wnioskodawczyni nie przedstawiła też dokumentów potwierdzających kontynuację nauki przez syna P., jak również żadnych dowodów potwierdzających leczenie męża oraz wysokości wydatków z tym związanych, a tym samym uniemożliwiła Sądowi dokonanie oceny, w jakim zakresie powyższe wpływa na sytuację materialną rodziny, tzn. jakie są z tego tytułu obciążenia finansowe. Prawidłowo w tym zakresie oceniono w postanowieniu pierwszoinstatncyjnym, iż nie można uznać, że wezwanie do przedłożenia zaświadczenia o kontynuacji nauki syna czy też przedstawienie jakichkolwiek dokumentów potwierdzających leczenie męża - w tym przykładowo dokumentacji medycznej, która jest dla pacjenta dostępna - nie jest możliwe do spełnienia. Niewystąpienie natomiast przez skarżącą o podwyższenie zasądzonych od męża po [...] zł na każde dziecko alimentów, stanowi również niewykorzystanie możliwości zarobkowych skarżącej oraz stanowi dość nietypową sytuację oraz również czyni oświadczenia skarżącej mniej wiarygodnymi. Wskazać przy tym trzeba, tak jak to uczynił wcześniej Sąd I instancji, iż dwoje z trojga dzieci skarżącej pozostaje dorosłe i może tak jak i skarżąca, która pozostaje w wieku produkcyjnym, nie jest niepełnosprawna i nie choruje na przewlekłe choroby, podjąć pracę. Tymczasem z akt administracyjnych wynika, iż nie wykazuje ona aktywności w zatrudnieniu ani pozyskiwaniu prawa do świadczeń socjalnych. Podsumowując podać należy, iż powyższe postępowanie wnioskodawczyni, polegające na wybiórczym podawaniu informacji, skutkuje brakiem możliwości wyjaśnienia istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Zasadnie wskazał też Sąd I instancji, że rolą sądu nie jest prowadzenie dochodzeń w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń w tym przedmiocie. Prawidłowo stwierdził też Sąd Wojewódzki, że w każdym postępowaniu z udziałem tego samego wnioskodawcy możliwość przyznania tego prawa jest badana odrębnie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji na podstawie art. 184 w zw. 197 § 2 p.p.s.a.