II SA/Op 436/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Janowska Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz – spr. Sędzia WSA Teresa Cisyk Protokolant Sekretarz sądowy Mariola Górska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 listopada 2010 r. sprawy ze skargi W. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz skarżącego kwotę 121,00 zł (słownie: sto dwadzieścia jeden) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. W.Ł. wnioskiem z dnia 23 marca 2010 r. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie o przyznanie mu świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W uzasadnieniu wskazał, że wraz z rodziną w 1940 r. został wysiedlony przez Niemców z gospodarstwa rolnego stanowiącego ich własność o powierzchni 9 hektarów do majątku rolnego należącego do Z.K. w S. P., zarządzanego przez Niemca o nazwisku B.. W majątku tym pracował bardzo ciężko od października 1940 do stycznia 1945 r., bez wynagrodzenia, przy różnych pracach. Do wniosku dołączył szereg dokumentów w tym: oświadczenia pięciu świadków: M. T., L. S., W. K, J. O. i S. K. na okoliczność wysiedlenia, pismo z dnia 16 lutego 2010 r. Archiwum Państwowegow Płocku Odział w Ł. na okoliczność pobierania podatku gruntowego w latach 1940/1941 z gospodarstwa Z.K. ze wsi S. P. oraz pozytywną opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Zarząd Wojewódzki w O. z dnia 18 marca 2010 r., Nr[...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], Nr [...] powołując się na art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy (...) oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego ustawą uznawszy, że wnioskodawca w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, która nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, bowiem nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. W dniu 17 maja 2010 r. W.Ł. złożył w terminie wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 2 lit "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, decyzją z dnia [...], Nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...], Nr [...]. W uzasadnieniu organ powołując się na przepis art. 2 pkt 2 lit a ustawy oraz orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. wywodził, że represją w rozumieniu wskazanej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W ocenie organu strona wykonywała pracę przymusową w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania, w miejscowości S.P., podczas gdy mieszkała w miejscowości B. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której orzekł Trybunał Konstytucyjny tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Organ wskazał również, iż przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy. Wręcz przeciwnie zawężają krąg podmiotów do takich osób, wobec których stosowano represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Na powyższą decyzję W.Ł. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji, zobowiązanie organu do zawieszenia postępowania administracyjnego w sprawie do czasu znowelizowania przez Sejm RP ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu wskazał, iż składając wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego kierował się wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, który w orzeczeniu z dnia 16 grudnia 2009 r., o sygn. akt K 49/07 uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby świadczące prace w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby wysiedlone z posiadanej własności znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące pracę nawet tego samego rodzaju, lecz w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu. Wskazał, iż rodzina jego została brutalnie wysiedlona i skazana na poniewierkę, a skarżący w wieku dziecięcym musiał pracować, aby żyć, co stanowiło najbardziej okrutny sposób doznanej represji, gdyż pozbawiony został możliwości kształcenia się, a ciężka praca jaką wykonywał odcisnęła piętno na jego życiu. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, przedstawiając argumentacje tożsamej treści co w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Na rozprawie w dniu 16 listopada 2010 r. skarżący podtrzymał skargę i wnioski w niej zawarte, zarzucając organowi brak odniesienia się do faktu deportacji, która w ocenie skarżącego polegała na pozbawieniu prawa do dotychczasowej nieruchomości, niemożności powrotu do niej i skierowanie do pracy w majątku niemieckim. Wskazał, że dotychczasowe gospodarstwo jego rodziców zostało przekazane Niemcom i nie mogli tam powrócić. Pełnomocnik organu wskazał, iż organ nie rozstrzygał kwestii własności, tylko kwestie deportacji zaś w swojej decyzji zastosował przepisy ustawy z uwzględnieniem motywów zawartych w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego dodatkowo podnosząc, że skierowanie do pracy w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania nie uzasadnia uznania za deportację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo. Zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność ich wykładni oraz prawidłowość przyjętej procedury. Ponadto, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., Sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd bierze z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa proceduralnego i materialnego niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przeprowadzona w niniejszej sprawie, z uwzględnieniem powyższych zasad, kontrola legalności wykazała, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem podstawowych zasad postępowania administracyjnego. Na wstępie wskazać należy, iż materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z tym przepisem represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Na wstępie też odnotować należy, że wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu". Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej) (...). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczenia mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego ( i to definiowanego na dwa różne sposoby- w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium III Rzeszy, ZSRR lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia ( cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego". Trybunał Konstytucyjny wskazał również, że sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości, zaś kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował natomiast zasady, wedle której omawiane świadczenia przysługują osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Należy wskazać również, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko zgodnie, z którym dla oceny, czy wobec strony zastosowany był zaostrzony charakter represji, należy przede wszystkim wyjaśnić, nowe warunki egzystencji, czy miała swobodę poruszania się poza wyznaczonym czasem pracy i tym samym np. udania się do miejsca zamieszkiwania, czy utrudniono jej kontakty z bliskimi, bądź pozbawiona była w ogóle możliwości ich utrzymywania. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 września 2010 r., sygn. akt II SA/Łd 516/10, WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 sierpnia 2010 r., sygn. akt II SA/Go 436/10, opubl. CBOiS). Dlatego organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego przewidzianego dla osób deportowanych do pracy przymusowej, ma każdorazowo obowiązek zbadać przedstawione przez stronę okoliczności, by móc stwierdzić czy obowiązek przymusowej pracy przybrał szczególnie dotkliwa formę, czy połączony był z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy stwierdzić należy, że warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego według ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W przedmiotowej sprawie organ nie wyjaśnił, czy w przypadku skarżącego miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o treści nadanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K49/07. Organ przede wszystkim nie poczynił ustaleń pozwalających na ocenę, czy praca przymusowa wykonywana przez skarżącego przybrała szczególnie dotkliwą formę tzn. była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Rozważając powyższe, organ winien mieć na uwadze, że skarżący został wywieziony z miejsca zamieszkania jako 7-letni chłopiec, a zatem należało dokonać oceny charakteru zmiany miejsca pobytu, wykonywanej pracy i warunków, w których musiał funkcjonować jako dziecko, w tym także pod kątem możliwości kontaktowania się z rodziną oraz więzi społecznych z nowym otoczeniem. Zaakcentowania przy tym wymaga, że po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego zapisy art. 2 pkt 2 litera a i b ustawy nie wyłączają możliwości przyjęcia za represję także deportowania do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. do miejsca (miejscowości) położonej na tym terytorium. Przy takiej regulacji straciła na znaczeniu odległość między miejscem skąd i dokąd deportacja następuje. Nawet niewielka odległość wywiezienia do pracy niewolniczej nie jest przesądzającą dla uznania a priori braku podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego z ustawy, gdyż kwestia odległości, jako jeden z czynników wskazujących na zaostrzony charakter represji, podlega każdorazowej ocenie organu, przy uwzględnieniu okoliczności rozpoznawanej sprawy. W konsekwencji wydanie zaskarżonej decyzji bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, co do okoliczności istotnych, pozwalających na stwierdzenie, czy skarżący podlegał represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, uznać należy za naruszające przepisy art. 7 i art. 77 K.p.a. Zaznaczyć trzeba, że z zasady dążenia do prawdy obiektywnej określonej w art. 7 K.p.a., wynika obowiązek organu podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przepisem gwarantującym realizację tej zasady jest przepis art. 77 § 1 K.p.a., który obciąża organ obowiązkiem wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, jak również przepis art. 80 K.p.a. nakazujący organowi dokonywanie oceny w przedmiocie udowodnienia danych okoliczności na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Brak ustaleń poczynionych w administracyjnym toku instancji w wyżej opisanym zakresie czyni niemożliwym dokonanie przez Sąd oceny spełnienia przez skarżącego przesłanek określonych w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Sąd nie jest, bowiem uprawniony do dokonywania we własnym zakresie ustaleń faktycznych, gdyż stosownie do treści art. 133 § 1 P.p.s.a., Sąd orzeka na podstawie akt sprawy, a i stanu faktycznego istniejącego w dacie wydania decyzji. W tym miejscu wskazać należy, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ograniczono się jedynie do zacytowania fragmentów orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i uchwały 7 sędziów NSA w sprawie OPS 5/98. Uchwała ta zapadła jednak w innym stanie faktycznym przymusowego zatrudnienia małoletniego w gospodarstwie niemieckiego osadnika, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania tej osoby. Na tej tylko podstawie organ poczuł się uprawniony do stwierdzenia, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdził wykonywanie przez skarżącego pracy przymusowej w niewielkiej odległości, co ma dowodzić, że nie nastąpiła deportacja w rozumieniu ustawy. Brakuje natomiast uzasadnienia dokonanej przez organ oceny spełnienia bądź niespełnienia przesłanek przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Dlatego należy stwierdzić także naruszenie przez organ art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie ocenił i nie odniósł się do dołączonej przez skarżącego dokumentacji w tym oświadczeń świadków, opinii Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę w Opolu czy pisma z dnia 16 lutego 2010 r. Archiwum Państwowego w Płocku Odział w Ł. z załącznikiem. W konsekwencji przy ocenie przesłanek uprawniających skarżącego do przyznania wnioskowanego świadczenia organ oparł się na niekompletnym oraz nierozpatrzonym wszechstronnie materiale dowodowym. Dlatego postępowanie nosi cechy dowolności, a tym samym przeprowadzone zostało z naruszeniem art. 80 K.p.a. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności ustalając spełnienie przesłanki deportacji, przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Przedstawione powyżej uchybienia, które mogą mieć istotny wpływ na wynik postępowania nakazywały uchylenie na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zaskarżonej decyzji oparto o przepis art. 152 P.p.s.a., natomiast o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. oraz art. 205 § 1 P.p.s.a. Końcowo należy też wskazać, że w granicach kognicji sądu administracyjnego zakreślonych przepisami Prawa o ustroju sądów administracyjnych i Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie mieści się możliwość zawieszenia postępowania administracyjnego, o co wnosił skarżący w skardze. Tymbardziej zatem niemożliwe było uwzględnienie takiego żądania strony "do czasu znowelizowania przez Sejm RP ustawy z dnia 31 maja 1996 r.".