II GSK 921/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia NSA Maria Myślińska (spr.) Sędzia del. WSA Wojciech Kręcisz Protokolant Karolina Mamcarz po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2012 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej S. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2010 r. sygn. akt VI SA/Wa 1299/10 w sprawie ze skargi S. L. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego od S. L. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 2 grudnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 1299/10 oddalił skargę [...] na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości z [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego, z następującym uzasadnieniem. Komisja Egzaminacyjna do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w P. uchwałą z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...] stwierdziła, że [...] – dalej: skarżący - uzyskał negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. Skarżący złożył odwołanie od powyższej uchwały i wniósł o jej uchylenie – na podstawie art. 138 § 1 ust 2 k.p.a. i przyznanie oceny dobrej za pracę pisemną z zakresu prawa cywilnego sporządzoną w ramach trzeciej części egzaminu radcowskiego. Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego – działając na podstawie art. 368 ust. 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65; dalej: ustawa o radcach prawnych) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej: k.p.a.) - utrzymała w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z dnia [...] grudnia 2009 r. W uzasadnieniu uchwały podano, że skarżący z części pierwszej stanowiącej zestaw pytań testowych otrzymał 68 punktów, co stanowi ocenę dostateczną z drugiej, trzeciej, czwartej oraz piątej części egzaminu radcowskiego uzyskał również oceny dostateczne. Natomiast z trzeciej części egzaminu polegającego na sporządzeniu projektu pozwu w sprawie cywilnej - ocenę niedostateczną – wystawioną, przez dwóch niezaleznych egzaminatorów. Zgodnie z art. 36 ust 1 ustawy o radcach prawnych pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej jego części otrzymał co najmniej ocenę dostateczną. Z uzasadnienia oceny cząstkowej wystawionej przez egzaminatora [...] wynikało, iż skarżący w sposób wadliwy określił żądanie, którego domaga się powódka, w załącznikach brak było dowodu uiszczenia opłaty od pozwu oraz wadliwie jako podstawę roszczeń skarżący wskazał art. 444 § 1 k.c., z pominięciem art. 444 § 2 k.c. oraz 4461 k.c. Przy tym skarżący nietrafnie przypisał powódce prawo dochodzenia roszczeń za szkodę małoletniego syna oraz pominął art. 445 k.c. W pracy jedynie żądania dotyczące szkody poniesionej przez powódkę uzyskały ochronę prawą, gdyż nie wniósł pozwu w imieniu jej małoletniego syna. Drugi egzaminator radca prawny [...] w uzasadnieniu oceny cząstkowej stwierdziła, iż skarżący wadliwie określił żądania powódki, nie dołączył dowodu opłaty od pozwu, wadliwie zastosował przepisy prawa (brak zastosowania art. 444 § 2 k.c. oraz 4461 k.c.) zaś roszczenie małoletniego syna przypisał powódce. Nie wniósł też pozwu w imieniu małoletniego. Organ II instancji podzielił stanowisko egzaminatorów i stwierdził, że wymienione przez nich wady i uchybienia w pracy skarżącego są na tyle istotne, że dyskwalifikują ocenianą pracę, co w konsekwencji skutkuje wystawieniem skarżącemu oceny niedostatecznej w tej części, a ostatecznie z egzaminu radcowskiego. Niekompletne wskazanie w petitum pozwu wszystkich powodów, braki pozwu, nie zgłoszenie wszystkich uzasadnionych żądań (zwłaszcza w zakresie zadośćuczynienia i renty uzupełniającej oraz tzw. szkody prenatalnej) i niekompletne podstawy materialne pozwu uznano za poważne uchybienia, zwłaszcza dokonując oceny przez pryzmat fachowości i profesjonalizmu pełnomocnika procesowego. Profesjonalny pełnomocnik winien dołożyć wszelkich starań aby pozew spełniał wszelkie wymogi określone w przepisach prawa materialnego i procesowego m.in. poprzez prawidłowe określenie stron. Sugerowana przez skarżącego możliwość zastosowania przez Sąd art. 66 k.p.a., art. 68 k.p.a, art. 195 § 1 i 2 k.p.a. lub art. 196 § 1 i 2 k.p.c., jako droga do "poprawienia" uchybienia podważa profesjonalizm autora pracy pisemnej z zakresu prawa cywilnego. Ponadto chaotyczność i brak staranności wymaganej od fachowego pełnomocnika przemawiał za utrzymaniem negatywnej oceny z tej części egzaminu radcowskiego Na powyższa uchwałę [...] wniósł skargę do WSA w Warszawie domagając się jej uchylenia oraz uchwały z [...] grudnia 2009 r. i uznanie, że ze sporządzonego pozwu skarżący powinien otrzymać ocenę dobrą. Zarzuty skargi są zbieżne z zarzutami podniesionymi w skardze kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargę podkreślił, że podstawą dla której praca skarżącego polegająca na sporządzeniu pozwu w sprawie cywilnej została oceniona negatywnie, było w szczególności pominięcie jako powoda – małoletniego syna powódki Krystyny Łęckiej posiadającego własne, samodzielne roszczenie o naprawienie szkody. Ponadto egzaminatorzy uznali jako błąd w postaci braku w pozwie wyraźnego powołania na art. 4461 k.c. (szkody prenatalne) oraz nie wyczerpania wszystkich możliwych roszczeń powodów. Zauważony również został brak pozwu w postaci nieopłacenia wpisu sądowego. Niewystarczające w tym zakresie jest twierdzenie skarżącego o błędnym pominięciu przez egzaminatorów, jak również Komisję treści pkt 5 załączników do pozwu, w którym wymieniono: "rachunki, faktury i dowody wpłat". Wymienione w tym punkcie dokumenty odnoszą się do merytorycznej treści pozwu, a skarżący w żadnym jego fragmencie nie wykazał, aby opłata sądowa była – w formie możliwej do skontrolowania w ramach pracy egzaminacyjnej – uiszczona. W ocenie Sądu, wady pozwu zasadnie uznane zostały jako dyskwalifikujące pracę [...] z trzeciej części egzaminu radcowskiego. Twierdzenie skarżącego, że uchybienie w postaci m.in. braku wskazania po stronie powodowej małoletniego, to przejaw "oczywistej niedokładności", czy "jednego uchybienia formalnego", które nie może dyskwalifikować całej pracy gdyż możliwe byłoby ich naprawienie w trakcie postępowania przed sądem - świadczy o niezrozumieniu celu egzaminu zawodowego, jakim jest zweryfikowanie rzeczywistej wiedzy kandydata w kontekście realiów zawodu, którego wykonywania w efekcie egzaminu miałby się podjąć. W ocenie WSA w Warszawie, nie zasługują na aprobatę argumenty skarżącego o wypłaceniu przez ubezpieczyciela odszkodowania w wystarczającej wysokości, co świadczyć ma o bezzasadności zgłoszenia w pozwie roszczeń z tytułu zadośćuczynienia i renty w pozwie. Działając jako profesjonalny pełnomocnik, zgodnie z postanowionym zadaniem egzaminacyjnym, skarżący winien być wyczerpać wszelkie dopuszczalne prawem możliwości w celu dochodzenia praw klientów. Usprawiedliwiając swoje zaniechanie, ocenione negatywnie przez egzaminatorów, zaprezentował stanowisko sprzeczne z interesem osób, które miał za zadanie reprezentować. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 10 § 1 i 2 k.p.a. i art. 81 k.p.a. Sąd I instancji podkreślił, że w sytuacji, w której [...] dysponował uzasadnieniem wystawionych przez egzaminatorów ocen, w oparciu o które sporządził odwołanie, nie mogło dojść do naruszenia art. 10 § 1 i § 2 oraz art. 81 k.p.a., w sposób mający istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Za bezzasadny uznał Sąd I instancji zarzut naruszenia art. 24 § 1 k.p.a. z uwagi na to, że nie został uprawdopodobniona możliwość wystąpienia wątpliwości co do bezstronności pracownika ustawowej przesłanki Zdaniem Sądu Komisje Egzaminacyjne obydwu stopni dokonały prawidłowej oceny pracy egzaminacyjnej skarżącego, zaś podnoszone przez niego zarzuty jako bezzasadnenie mogły więc skutkować uchyleniem uchwał w przedmiocie negatywnej oceny, jaką uzyskał z egzaminu radcowskiego. [...] wniósł skargę kasacyjna od powyższego wyroku domagając się na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. oraz art. 188 p.p.s.a. jego uchylenia i rozpoznania skargi. Wniósł o uchylenie uchwały Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia z [...] kwietnia 2010 r., oraz uchwały Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego nr [...] , o uznanie uprawnienia skarżącego do otrzymania oceny dobrej za trzecią część egzaminu radcowskiego z zakresu prawa cywilnego oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 1. rażące naruszenie przepisu art. 65 ust. 1 Konstytucji RP polegające na pozbawieniu skarżącego wolności wyboru i wykonywania zawodu radcy prawnego poprzez niewłaściwą, zbyt surową i rygorystyczną oraz sprzeczną z przepisami ustawy o radcach prawnych ocenę pracy pisemnej z zakresu prawa cywilnego; 2. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 364 ust. 1 ustawy o radcach prawnych poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niesłusznym, błędnym i sprzecznym z przepisami prawa cywilnego przyjęciu, iż skarżący nie jest przygotowany do samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego, podczas gdy poziom i sposób sporządzenia pracy pisemnej z zakresu prawa cywilnego oraz wyniki egzaminu prokuratorskiego z października 2008 r., a w szczególności ocena z egzaminu pisemnego i ustnego z prawa cywilnego jednoznacznie wskazują na to, że skarżący posiada odpowiednie przygotowanie prawnicze, wiedzę z zakresu prawa i umiejętność jego praktycznego zastosowania potrzebną do samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego; 3. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego i procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 365 ust. 2 oraz art. 364 ust. 10 ustawy o radcach prawnych w związku z art. 130 § 1, § 3 k.p.c, art. 126 § 1, § 2, § 3 k.p.c, art. 1261 § 1 k.p.c, art. 128 k.p.c, art. 187 § 1 § 2 kpc, art 98 § 1 k.r.o., art. 4461 k.c, art. 65 § 1 k.p.c. w związku z art. 66 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niesłusznej, zbyt surowej i rygorystycznej oraz sprzecznej z przepisami prawa cywilnego ocenie pracy pisemnej z zakresu prawa cywilnego, podczas gdy poprawna i rzetelna ocena tej pracy uwzględniająca spełnienie przez nią wszystkich wymogów formalnych, prawidłowość zastosowanych przepisów prawa i ich poprawną interpretacje, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą reprezentuje oraz język prawniczy, styl i należyta staranność tej pracy jednoznacznie wskazuje na to, że sporządzona przez zdającego praca pisemna zasługuje na ocenę dobrą; 4. rażące naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 10 § 1, § 2 k.p.a., art. 81 k.p.a., polegające na pozbawieniu skarżącego prawa do wypowiedzenia się w postępowaniu odwoławczym co do zebranych w sprawie dowodów, materiałów i zgłoszonych żądań , podczas gdy zgodnie z art. 10 § 1 § 2 k.p.a. Komisja Egzaminacyjna II Stopnia przed wydaniem uchwały w niniejszej sprawie miała obowiązek umożliwić skarżącemu wypowiedzenie się co do ww. kwestii; 5. rażące naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, tj. art. 24 § 3 k.p.a. art. 27 § 1 k.p.a. polegające na niewyłączeniu z postępowania odwoławczego przewodniczącego Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia SSA [...] , podczas gdy zgodnie z art. 24 § 3 k.p.a., art. 27 § 1 k.p.a. wyłączenie SSA [...] z postępowania odwoławczego było w niniejszej sprawie obowiązkowe. Autor skargi kasacyjnej wniósł o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu prawa cywilnego w przedmiocie zasadności oceny przyznanej za sporządzony pozew. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że ocena za zadanie z zakresu prawa cywilnego tj. z trzeciej części egzaminu radcowskiego jest nietrafna. Ocena ta jest rażąco niesłuszna, niewłaściwa zbyt surowa i rygorystyczna naruszająca art. 365 ust 2 ustawy o radcach prawnych oraz art. 364 ust 10 cyt. ustawy. Egzaminatorzy w sporządzonych uzasadnieniach oceny cząstkowej w ogóle nie uwzględnili tego, iż sporządzony przez skarżącego pozew spełnia wszystkie wymogi formalne przewidziane dla tego rodzaju pism procesowych zawarte w przepisach art. 126 § 1, § 2 i § 3 k.p.c, art. 128 k.p.c. oraz w art. 187 § 1 i §2 k.p.c. Egzaminatorzy w uzasadnieniu swych ocen wskazują jedno uchybienie, które w każdym punkcie starają się opisać w inny sposób, rożnymi słowami i pojęciami. W ten sposób egzaminatorzy celowo, złośliwie i wbrew faktom starają się sztucznie zwiększyć liczbę błędów popełnionych przez skarżącego poprzez potrójne opisywanie na różny sposób tego samego uchybienia w trzech kolejnych punktach uzasadnienia oceny cząstkowej. Zdaniem skarżącego oba uzasadnienia oceny pracy pisemnej z zakresu prawa cywilnego zostały sporządzone przez egzaminatorów w sposób całkowicie jednostronny, nieobiektywny i nieuczciwy, a niektóre twierdzenia podniesione przez egzaminatorów są całkowicie niezgodne z prawdą (dotyczące rzekomych skreśleń w pozwie jego rzekomej niestaranności oraz wątpliwości co do treści uzasadnienia pozwu lub zarzut niezastosowania art. 4461 k.c. Okoliczności powyższe świadczą zarówno o złej woli i złośliwości egzaminatorów, jak i o braku merytorycznych kompetencji do sprawdzania tego rodzaju pism procesowych oraz do zasiadania w komisji egzaminacyjnej. Egzaminatorzy nie chcą zauważyć i nie biorą pod uwagę wszystkich poprawnych i prawidłowych elementów pozwu, trafnych ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie, właściwych argumentów prawnych przedstawionych w uzasadnieniu pozwu oraz poprawnych obliczeń wysokości wyrządzonych szkód, a także innych właściwych rozstrzygnięć dokonanych przez skarżącego. Skarżący zwrócił uwagę, że oba uzasadnienia ocen cząstkowych z zakresu prawa cywilnego sporządzone przez egzaminatorów [...] i [...] charakteryzują się daleko idącym podobieństwem. Dowodem na to jest fakt, iż oboje egzaminatorów aż w 9 punktach używają dokładnie tych samych pojęć i twierdzeń, tych samych zdań, słów i sformułowań. Powyższe świadczy o tym, iż egzaminatorzy sporządzali te uzasadnienia wspólnie i w porozumieniu celem dyskwalifikacji pracy pisemnej skarżącego. Oba uzasadnienia oceny pracy skarżącego są niemalże identyczne, co w żadnym razie nie może być uznane za zwykły przypadek lub zbieg okoliczności. Kolejnym dowodem na to jest fakt, iż pozostałe sześć uzasadnień ocen cząstkowych sporządzonych przez sześciu niezależnych egzaminatorów znacznie różni się między sobą, zawierają odmienne słowa, wyrazy i sformułowania, a nawet czasem zawierają odmienne oceny, twierdzenia i wnioski. W ocenie autora skargi kasacyjnej egzaminatorzy w protokołach ocen wskazali również na to, że wadliwie określono żądanie, którego domaga się powódka, gdyż z uzasadnienia pozwu wynika, że jest to suma roszczeń odszkodowawczych powódki i jej syna. Prawdą jest, iż skarżący nie wskazał, że pozew zostaje wniesiony przez powódkę K. Łęcką również w imieniu jej małoletniego syna M. Łęckiego. Jednakże jedno uchybienie formalne tego rodzaju nie może być podstawą do całkowitej dyskwalifikacji pisma procesowego i do wystawienia oceny niedostatecznej. Tego rodzaju uchybienie nie powodowałoby zwrotu pisma, nie stanowiłoby przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym. Uchybienie tego rodzaju nie może być podstawą do całkowitej dyskwalifikacji sporządzonego przez zdającego pisma procesowego i do przyznania oceny niedostatecznej. Jest to pewnego rodzaju błąd formalny, który może być podstawą do obniżenia oceny o jeden punkt. W żadnym jednak razie nie może to skutkować obniżeniem oceny aż o 4 punkty z oceny celującej (6) do oceny niedostatecznej. Skarżący podkreślił, że jego praca z zakresu prawa cywilnego winna otrzymać ocenę dobrą. Praca ta spełnia wszystkie wymogi formalne przewidziane dla tego rodzaju pism procesowych oraz wymogi pozwu. W sporządzonym pozwie skarżący zastosował właściwe przepisy prawne, tj. art. 444 § 1 k.c, art. 4461 k.c, a także dokonał ich właściwej i prawidłowej interpretacji. Zaproponował poprawny sposób rozstrzygnięcia przedstawionego problemu oraz w sposób właściwy uwzględnił interesy strony, którą reprezentował. Ponadto sporządzony pozew został zredagowany w poprawnym języku prawniczym z wykorzystaniem prawidłowej terminologii prawniczej. Praca pisemna skarżącego została sporządzona w sposób staranny, przejrzysty i czytelny. W ocenie autora skargi kasacyjnej bezzasadny jest zarzut braku wyszczegółowienia w załącznikach do pozwu dowody uiszczenia opłaty od pozwu, bowiem opłata ta zawarta jest w zapisie "dowody wpłat". Kasator zwrócił uwagę, że Przewodniczącym Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia, która rozpatrywała odwołania od wyników egzaminu radcowskiego był SSA [...], który obecnie pełni funkcję prezesa Sądu Okręgowego w Poznaniu. Natomiast w niniejszej sprawie jedno z dwóch uzasadnień ocen cząstkowych za zadanie z prawa cywilnego zostało sporządzone przez SSO [...], który obecnie pełni funkcję wiceprezesa tego samego Sądu Okręgowego. Ponadto egzaminator [...]pełnił również funkcję zastępcy przewodniczącego komisji egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w P. Tak wiec w tej konkretnej sprawie, ocena i uzasadnienie oceny cząstkowej zostały sporządzone przez egzaminatora [...], natomiast odwołanie od tej oceny i uzasadnienia zostało rozpatrzone m.in. przez jego bezpośredniego zwierzchnika służbowego SSA [...]. Egzaminatorzy [...] pracują obecnie w tym samym Sądzie Okręgowym w P. [...] jako prezes tego sądu jest bezpośrednim przełożonym [...] . Egzaminatorzy znają się osobiście, pracują od wielu lat w tym samym sądzie i niewątpliwie z racji pełnionych funkcji łączą ich stosunki służbowe. Zdaniem skarżącego, okoliczność ta, zgodnie z art. 24 § 3 k.p.a., może wywoływać uzasadnione wątpliwości co do bezstronności w tej sprawie SSA [...]. Zdaniem skarżącego, zgodnie z art. 27 § 1 k.p.a., przewodniczący organu wyższego stopnia lub Minister Sprawiedliwości z urzędu lub na wniosek SSA [...]powinien był wyłączyć tego egzaminatora od udziału w postępowaniu odwoławczym w niniejszej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych wymienionych w art. 174 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej: p.p.s.a.). W pierwszym rzędzie należy rozważyć zarzuty procesowe, bowiem dopiero przesądzenie o prawidłowości ustaleń faktycznych pozwala na ocenę subsumpcji tegoż stanu faktycznego pod znajdujące w sprawie zastosowanie przepisy materialnoprawne (por. wyrok NSA z 9 marca 2005 r. sygn. akt FSK 618/04, ONSAiWSA 2005 nr 6, poz. 120). Przytoczenie podstaw kasacyjnych rozumiane jako wskazanie przepisów, które – zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną – zostały naruszone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 p.p.s.a. obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych (uchwała pełnego składu sędziów NSA z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09, publ: ONSAiWSA z 2010 r. nr 1, poz.1). Jednak aby NSA mógł sprostać temu obowiązkowi, autor skargi kasacyjnej musi poprawnie sformułować zarzuty skargi kasacyjnej. Uregulowanie w art. 174 p.p.s.a. odrębnych podstaw kasacyjnych oznacza, że nie można ich utożsamiać, czy stosować zamiennie, albowiem dotyczą one różnych instytucji prawa podlegających różnym kryteriom ich oceny. Należy przy tym podkreślić, że stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej poza nieważnością postępowania, którą bierze pod rozwagę z urzędu (art. 183 § 2 p.p.s.a.), a która w niniejszej sprawie nie wystąpiła. Zakres kontroli kasacyjnej wyznacza strona poprzez sposób sformułowania podstaw kasacyjnych. Najdalej idącym zarzutem kasacyjnym jest zarzut wskazany w pkt 5 skargi kasacyjnej. Sprowadza się on – w ocenie skarżącego – do rażącego naruszenia art. 24 § 3 k.p.a. i art. 27 k.p.a. dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego ponieważ z postępowania odwoławczego nie wyłączono przewodniczącego Komisji Egzaminacyjnej II stopnia SSA [...], podczas gdy zgodnie z cyt. przepisem było to obowiązkowe. Z przyczyn podanych w skardze kasacyjnej poglądu tego Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela bowiem wskazywany przez skarżącego fakt pracy w jednym sądzie egzaminatora – wiceprezesa SO w P. s[...] oraz przewodniczącego Komisji II stopnia s. [...]– prezesa SO w P. nie stanowi wystarczającej okoliczności uzasadniającej możliwość wywołania wątpliwości co do bezstronności sędziego SA, a jednocześnie prezesa Sądu Okręgowego w P. i Przewodniczącego Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości (art. 24 § 3 k.p.a.). W oparciu o delegację ustawową Minister Sprawiedliwości wydał rozporządzenie z dnia 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (Dz. U. Nr 164, poz. 1314). Z przepisu § 5 ust. 2 pkt 1 powołanego rozporządzenia wynika, że przewodniczący komisji odwoławczej wskazuje osobę odpowiedzialną za sporządzenie opinii dotyczącej zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, mając na uwadze zakres odwołania i wiedzę członków komisji z zakresu prawa objętego odwołaniem. W myśl z kolei § 5 ust. 4 rozporządzenia komisja głosuje nad ostateczną oceną z tej części egzaminu, która została zakwestionowana w odwołaniu, a następnie w sprawie uchwały o wyniku egzaminu radcowskiego – jest to więc rozstrzygnięcie kolegialne. Należy również zauważyć, że zaskarżona uchwała została podjęta w składzie 7-osobowym. Dlatego też powyższy zarzut jest bezzasadny. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 10 § 1, § 2 k.p.a., art. 81 k.p.a., polegające na pozbawieniu skarżącego prawa do wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji co do zebranych w sprawie dowodów, materiałów i zgłoszonych żądań należy podkreślić, że zasada czynnego udziału strony w postępowaniu nakłada na organ obowiązek zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania co wiąże się z obowiązkiem i umożliwieniem stronie wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.) Odstępstwo od tej zasady określa art. 10 § 2 k.p.a., jednak okoliczności określone w tym przepisie nie zostały przez organ udokumentowane podobnie jak przyczyny odstąpienia od zasady określonej w § 1 art. 10 § 3 k.p.a.). W aktach administracyjnych (k. [...]) znajduje się wniosek skarżącego z [...] grudnia 2009 r., w sprawie udostępnienie wszystkich uzasadnień ocen cząstkowych wystawionych za prace pisemne za część druga, trzecią, czwartą i piątą. Powyższe było konieczne celem sporządzenia przez skarżącego odwołania, w którym nie zgłaszał żadnych wniosków dowodowych. Autor skargi kasacyjnej nie wykazał jednak aby uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Argumentacja, iż skarżący chciał przedstawić przed Komisją Egzaminacyjną II stopnia "nowe wnioski dowodowe i nowe argumenty i dokonać nowych czynnościprocesowych i zaprezentować orzecznictwo sądowe" jest na tyle ogólna, iż nie pozwala na podważenie stanowiska Sądu I instancji. Iż uchybienie to pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Tym samym również ten zarzut natury procesowej jest chybiony. Uznanie jako nieusprawiedliwionej podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku. Na wstępie tej części rozważań wskazać należy, że nie jest zasady podniesiony w skardze kasacyjnej (pkt 1 skargi kasacyjnej) zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 65 ust 1 Konstytucji RP, polegający na pozbawieniu skarżącego wolności wyboru i wykonywania zawodu radcy prawnego poprzez niewłaściwą, zbyt surową i rygorystyczną oraz sprzeczną z przepisami ustawy o radcach prawnych ocenę pracy pisemnej z zakresu prawa cywilnego. Przepis art. 65 ust 1 Konstytucji RP stanowi, że każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa. Przepis ten zapewnia wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, przy czym nie powinno budzić wątpliwości, że nie może być on traktowany – jak to upatruje skarżący – jako gwarantujący prawo do pracy. Przepis ten zawiera swojego rodzaju postulat prowadzenia polityki zmierzającej do pełnego i produktywnego zatrudnienia (szerzej zob. B. Cudowski, Dodatkowe zatrudnienie, Warszawa 2007 ., s 17 i n.). Z zasady wyrażonej w cyt. przepisie nie wynikają ani roszczenia danej osoby do konkretnego pracodawcy o nawiązanie stosunku pracy, jak i szczegółowe ograniczenie w dopuszczalności rozwiązania przez pracodawców stosunków pracy. Wolność wyboru i wykonywania zawodu nie jest zasadą bezwzględną. Konstytucja RP wprowadza w tym zakresie ograniczenia, które wynikać mogą z określonych przepisów prawna i wynikają właśnie z ustawy o radcach prawnych. Możliwość wykonywania zawodu radcy prawnego również obarczona jest ograniczeniami, a jednym z nich jest uzyskanie wyniku pozytywnego z egzaminu zawodowego. Dlatego też powyższy zarzut należało uznać za nieusprawiedliwiony. Dokonując oceny kolejnych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego (wskazanych w pkt 2 i 3 skargi kasacyjnej) podkreślić należy, iż wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej, która ma na celu ochronę prawną interesów podmiotów, na których rzecz jest wykonywana (art. 4 ust.1 w związku z art. 2 ustawy o radcach prawnych). Ustaleniu odpowiedniego przygotowania do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego – a więc świadczeniu pomocy prawnej, mającej na celu ochronę prawną podmiotu, na rzecz którego jest wykonywana- służy egzamin radcowski. Zgodnie, z art. 364 ust.1 ustawy o radcach prawnych egzamin radcowski polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z określonych w tym przepisie dziedzin prawa i umiejętności jego praktycznego zastosowania oraz warunków wykonywania zawody radcy prawnego i etyki tego zawodu. Egzamin radcowski składa się z pięciu części, obejmujących test (pierwsza część egzaminu) oraz rozwiązywania zadań z: zakresu prawa karnego (druga część egzaminu), prawa cywilnego (trzecia część egzaminu), prawa gospodarczego ( czwarta część egzaminu) i prawa administracyjnego (piąta część egzaminu). Pierwsza część egzaminu – test – oceniana jest w zależności od ilości uzyskanych punktów z testu składającego się z zestawu 100 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Przy takiej konstrukcji części pierwszej egzaminu radcowskiego nie może budzić wątpliwości to, że prawidłowość wybranych odpowiedzi oceniana jest według ustalonego dla danego zestawu wzorca – klucza prawidłowych odpowiedzi. Przy teście jednokrotnego wyboru, w którym tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa, ocena pierwszej części egzaminu polega w istocie na porównaniu zakreślonych przez zdającego odpowiedzi z ustalonym wzorcem prawidłowych odpowiedzi. Dlatego też ustawodawca wprowadził kryteria jedynie dla oceny prac pisemnych z części drugiej do piątej egzaminu. Wskazał w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, że przy ocenie każdego z zadań z części drugiej do piątej oceniający biorą pod uwagę w szczególności zachowania wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego określone w przytoczonym przepisie kryteria muszą być spełnione łącznie, bo tylko wtedy uprawniona jest ocena, że zdający jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Podkreślić bowiem raz jeszcze należy, że egzamin radcowski służy sprawdzeniu przygotowania do samodzielnego i należytego świadczenia pomocy prawnej w celu ochrony prawnej interesów podmiotów, na rzecz, których jest wykonywana. Nie wymaga zatem głębszego wywodu teza, że gdy zaproponowane rozwiązanie nie spełnia kryterium poprawności formalnej i czy materialnoprawnej nie uwzględnia interesu strony, która reprezentuje, świadczy o braku przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego. Wprowadzając omówione kryteria oceny prac pisemnych z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego ustawodawca nakazał stosować skalę ocen określoną w art. 364 ust. 10 ustawy o radcach prawnych. Nie powinno budzić wątpliwości, że ocenę pozytywną może uzyskać tylko takie rozwiązanie zadania, które jest poprawne pod względem formalnym, materialnoprawnym i uwzględnia interes reprezentowanej przez zdającego strony. Zróżnicowanie ocen pozytywnych (od dostatecznej do celującej) nie oznacza, że błędy popełnione w rozwiązaniu zadania, świadczące o niespełnieniu podstawowych kryteriów określonych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych mogą być kwalifikowane w ramach stopniowalności oceny pozytywnej. Z cyt. przepisów ustawy wynika wprost, że oceny rozwiązania każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna Rozwiązania każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzamin, jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Krajową Radę Radców Prawnych. Każdy e egzaminatorów wystawia ocenę cząstkową, których średni składa się na ocenę ostateczną biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Z uwagi na potencjalną możliwość różnego aczkolwiek prawidłowego rozwiązania tych samych zadań prac pisemnych z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego ustawodawca nie wprowadził w tym zakresie wzorca ocen takiego jak przy ocenie pierwszej części egzaminu obejmującej test (art. 364 ust. 3 ustawy). Przy ocenie prac pisemnych obejmujących części drugą do piątej egzaminu, ustawodawca wprowadził więc jedynie kryteria oceny tych prac, które zostały określone w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Egzaminatorzy dokonując oceny pracy z poszczególnych części od drugiej do piątej egzaminu powinni kierować się wskazówkami w tym przepisie zawartymi, odnosząc je indywidualnie do każdej pracy. Przenosząc te uwagi natury ogólnej na grunt niniejszej sprawy zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji trafnie podkreślił, iż praca skarżącego polegająca na sporządzeniu pozwu w sprawie cywilnej zasadnie została oceniona negatywnie (niedostatecznie), głównie dlatego, że pominięto jako powoda – małoletniego syna powódki posiadającego własne, samodzielne roszczenie o naprawienie szkody. Pozostałe istotne uchybienia to brak w pozwie wyraźnego powołania na art. 4461 k.c. (szkody prenatalne) oraz nie wskazanie wszystkich możliwych roszczeń jakie należało zgłosić w odniesieniu do powódki i jej dziecka. Zauważono również brak pozwu w postaci nieopłacenia wpisu sądowego. Trafnie WSA wskazał, że wymienione w pkt 5 załączników do pozwu (pracy skarżącego z zakresu prawa cywilnego) "rachunki, faktury i dowody wpłat" odnoszą się do merytorycznej treści pozwu, zaś skarżący w żadnym jego fragmencie swej pracy nie wykazał, aby opłata sądowa była – w formie możliwej do skontrolowania w ramach pracy egzaminacyjnej – uiszczona. Dopuszczalność przekształceń podmiotowych w toku postępowania cywilnego przed sądem w trybie art. 195 § 1 i 2 k.p.c., art. 196 § 1 i 2 k.p.c., co szczególnie podkreśla autor skargi kasacyjnej jako możliwość "naprawienia" uchybień pozwu, należy traktować jako potwierdzenie stwierdzonych nieprawidłowości. Waga tych nieprawidłowości dowodzi, że zdający o nie jest aktualnie przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Nie ma znaczenia dla tej oceny wynik egzaminu prokuratorskiego. Odnosząc się do wniosku skarżącego o przeprowadzenie dowodu z pisemnej opinii biegłego z zakresu prawa cywilnego w przedmiocie zasadności oceny przyznanej za pozew sporządzony w ramach egzaminu radcowskiego, zauważyć wypada, że ustalenie stanu faktycznego w drodze zebrania i oceny materiału dowodowego jest funkcją postępowania administracyjnego, natomiast sąd administracyjny kontroluje (na podstawie art. 134 p.p.s.a.) wyłącznie, czy proces ten odbył się zgodnie z prawem. Co do zasady nie jest zatem możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym. Wyjątek od tej zasady przewidziany został w art. 106 § 3 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Zarówno Sąd I instancji, jak i Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do dopuszczenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym – w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a. - dowodu z opinii biegłego, gdyż nie stanowi on dowodu z dokumentu, w rozumieniu przytoczonego wyżej przepisu. Dowód z opinii biegłego, jako środek dowodowy o charakterze odmiennym od dowodu z dokumentu, jest wymagany dla zdobycia wiadomości specjalnych i jako taki powinien być w razie takiej potrzeby przeprowadzony na etapie postępowania administracyjnego. Z tych powodów, w toku postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie jest możliwe dopuszczenie dowodu ze wskazanej w skardze kasacyjnej opinii biegłego. Z tych względów wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalono skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje uzasadnienie w treści art. 207 § 2 p.p.s.a.