I OSK 546/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rajewska Sędziowie sędzia NSA Jan Paweł Tarno sędzia del. WSA Marian Wolanin (spr.) Protokolant asystent sędziego Katarzyna Myślińska po rozpoznaniu w dniu 29 lipca 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 15 grudnia 2010 r. sygn. akt II SA/Gd 595/10 w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 r. sygn. akt II SA/Gd 595/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę M. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] czerwca 2010 r. w przedmiocie zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy. Decyzją z dnia [...] października 2009 r. Wójt Gminy L. orzekł o obowiązku zwrotu przez M. L. należności, wypłaconych w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2009r. w formie świadczenia alimentacyjnego przyznanego na J. P. decyzją z dnia [...] października 2008 r., w kwocie [...] zł wraz z odsetkami do dnia spłaty należności. Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji po rozpatrzeniu odwołania M. L., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku w decyzji z dnia [...] czerwca 2010 r. stwierdziło, że dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej łącznie z ustawowymi odsetkami, które naliczane są od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. Organ właściwy wierzyciela wydaje po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Egzekucja alimentów w rozpatrywanej sprawie była bezskuteczna. W trakcie trwania okresu zasiłkowego komornik nie przekazał żadnych wpłat na poczet spłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Brak jest także zawiadomień o wpłatach przekazywanych przez komornika bezpośrednio wierzycielce. Ani dłużnik ani wierzycielka nie zgłaszali komornikowi wpłat dokonywanych tytułem należności alimentacyjnych. Oddalając skargę M. L. na decyzję organu odwoławczego z dnia [...] czerwca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wskazał, że decyzja o przyznaniu świadczenia alimentacyjnego na J. P. na okres od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. w kwocie po [...] zł miesięcznie została wydana przez organ pierwszej instancji w dniu [...] października 2008 r. Pismem z dnia [...] listopada 2008 r. organ zawiadomił dłużnika o wydaniu decyzji przyznającej świadczenie. W okresie świadczeniowym od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. organ wypłacił osobie uprawnionej łącznie kwotę [...] zł. Decyzja o zwrocie wypłaconego świadczenia stanowi konsekwencję decyzji przyznającej to świadczenie. Kwota podlegająca zwrotowi odpowiada łącznej kwocie wypłaconej osobie uprawnionej w okresie świadczeniowym. Może być ona pomniejszona jedynie o kwoty przekazane w okresie świadczeniowym organowi przez komornika. Stosownie bowiem do art. 27 ust. 9 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W rozpatrywanej sprawie w okresie świadczeniowym nie została wyegzekwowana żadna kwota. Komornik nie przekazał organowi żadnych kwot na poczet wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przed wydaniem decyzji przyznającej świadczenie komornik wystawił zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji w dniu [...] października 2008 r. W okresie świadczeniowym komornik wystawił również zaświadczenie z dnia [...] czerwca 2009 r. o bezskuteczności egzekucji. W tej sytuacji orzeczenie o obowiązku zwrotu przez skarżącego wypłaconego świadczenia w całości, tj. w kwocie [...] zł jest prawidłowe. Z przedłożonego przez skarżącego postanowienia z dnia [...] listopada 2008 r. wynika, że zostało umorzone dochodzenie w sprawie uchylania się przez niego od płacenia rat alimentacyjnych w okresie od marca 2004 r. do września 2008 r. W aktach administracyjnych znajduje się również zaświadczenie komornika z dnia [...] maja 2010 r. o dokonanych wpłatach, z którego wynika, że wpłaty na poczet alimentów miały miejsce jedynie w 2005 i 2006 r. W piśmie tym komornik wskazał, że wystąpił do wierzycielki o udzielenie informacji czy otrzymywała alimenty bezpośrednio od dłużnika, jednakże nie otrzymał od niej odpowiedzi. Otrzymywanie przez wierzyciela alimentów w okresie pobierania świadczenia traktowane jest przez ustawodawcę jako podstawa do stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia. Realizowanie obowiązku alimentacyjnego mogłoby również stanowić podstawę do wznowienia postępowania w sprawie przyznania świadczenia. Dłużnik nie jest co prawda stroną postępowania w sprawie przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jednakże organ w takich sytuacjach może podejmować działania z urzędu. Również prokurator posiada uprawnienia do żądania wszczęcia postępowania czy też wniesienia sprzeciwu od decyzji ostatecznej. W aktach administracyjnych brak jest dowodów potwierdzających dokonywanie przez skarżącego wpłat tytułem alimentów. Organ właściwy wierzyciela dokonuje ustaleń odnośnie bezskuteczności egzekucji, jako przesłanki przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w oparciu o zaświadczenie komornika. Komornik jest przy tym związany wnioskiem wierzyciela i nie jest uprawniony do badania ani zasadności, ani też wymagalności obowiązku objętego tytułem egzekucyjnym. Dłużnik ma możliwość wytoczenia powództwa przeciwegzekucyjnego. Dopóki więc w obrocie prawnym pozostaje decyzja o przyznaniu świadczenia i nie orzeczono w odpowiednim postępowaniu o zwrocie przez osobę uprawnioną nienależnie wypłaconego świadczenia, to wypłacone kwoty stanowią świadczenie podlegające zwrotowi stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy, a osobą zobowiązaną jest dłużnik. W skardze kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 15 grudnia 2010 r. M. L. zarzucił naruszenie: - przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy zaskarżona decyzja winna zostać uchylona jako wydana z naruszeniem art. 7 w zw. z art. 77 §1 kpa, a nadto naruszenie art. 141 §4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez błędne i niepełne uzasadnienie skarżonego wyroku, - przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 27 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 11 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. Nr 192, poz. 1378, ze zm.). W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Sąd bez względu na treść zarzutów skarżącego winien był zbadać czy skarżona decyzja została wydana po przeprowadzeniu postępowania, w ramach, którego w sposób dostateczny został ustalony i wyjaśniony stan faktyczny sprawy. W niniejszej sprawie zasadniczą, sporną kwestią było to, czy skarżący dokonał zapłaty obciążających go alimentów na rzecz syna J. P. w okresie od 1 października 2008 r. do 31 września 2009 r. Skarżący konsekwentnie wskazywał, że takowe wpłaty dokonywał - tyle tylko, że poza postępowaniem egzekucyjnym przekazami pocztowymi na adres syna reprezentowanego przez matkę, jako przedstawiciela ustawowego. Skarżący przekazywał do akt sprawy prowadzonej przez organy administracyjne obu instancji potwierdzenia wpłat. Organ odwoławczy nie wskazał, dlaczego wierzyciel pobierający należności w formie świadczeń alimentacyjnych nie złożył odpowiedzi na zapytanie organu egzekucyjnego, czy skarżący w badanym okresie wpłacał ustalone świadczenia alimentacyjne poza postępowaniem egzekucyjnym. Organ odwoławczy poprzestał na ustaleniu, że wierzyciel w ogóle nie udzielił jakiejkolwiek odpowiedzi na tak zadane zapytanie - co winno budzić uzasadnione wątpliwości i implikować kierunek postępowania dowodowego w zakresie wyjaśnienia tej kwestii. Skoro przedmiotowego uchybienia w postępowaniu dowodowym — kluczowego dla meritum sporu - Sąd nie wziął pod uwagę - tym samym zasadnym jest wskazanie, że naruszony został art. 145 §1 pkt 1 lit. c, który obligował uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w sytuacji zaistniałego naruszenia powołanych wyżej przepisów postępowania. Uzasadnienie skarżonego wyroku nie zawiera w ogóle oceny faktycznej i prawnej odnośnie ww. wskazanych zarzutów skarżącego, a tym samym uniemożliwia przeprowadzenie pełnej kontroli kasacyjnej wydanego rozstrzygnięcia. Skoro w niniejszej sprawie w ogóle nie można stwierdzić, by syn skarżącego był osobą uprawnioną w rozumieniu ww. ustawy - dowody wskazują na to, że nie można było uznać egzekucji wobec skarżącego za egzekucję bezskuteczną, albowiem skarżący płacił alimenty. Samo zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji nie stanowi dowodu, którego nie można obalić - w niniejszej sprawie zostało ono wystawione jedynie wobec zamierzonej bezczynności przedstawiciela ustawowego syna skarżącego, a zatem potwierdzało stan niezgody z rzeczywistością. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dokonał prawidłowej wykładni art. 27 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 11 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, albowiem powołane normy prawne stanowią, iż należy odnieść do bezspornego i obiektywnego stanu bezskuteczności egzekucji i bezspornego posiadania przez osobę uprawnioną do alimentów przymiotu osoby uprawnionej w rozumieniu tej ustawy. Wykładnia przeciwna byłaby nieracjonalna - nawet w sytuacji oczywistego pobierania przez daną osobę alimentów z funduszu alimentacyjnego i od osoby zobowiązanej w danym okresie czasu - to ta ostatnia osoba ponosiłaby negatywne konsekwencje tego, że zobowiązanie swoje dobrowolnie wykonuje. W konsekwencji niewłaściwej wykładni powołanych przepisów zostały one bezzasadnie zastosowane w niniejszej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje bowiem sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) – dalej ppsa, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu pierwszej instancji w ramach zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał te zarzuty za niezasadne. Zgodnie z art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami, i w tym celu organ właściwy wierzyciela wydaje, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Cytowany przepis – wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej – zobowiązuje organ wierzyciela do wydania wobec dłużnika alimentacyjnego decyzji o zwrocie wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, jeżeli wypłata tych świadczeń nastąpiła na podstawie uprzedniej decyzji o przyznaniu takiej pomocy osobie uprawnionej. Dopóki bowiem decyzja o przyznaniu pomocy w tym zakresie nie zostanie wzruszona, bądź też wypłata świadczeń nie zostanie we właściwym do tego postępowaniu oceniona, jako wypłata nienależnego świadczenia, to na organie wierzyciela spoczywa obowiązek wydania decyzji o zwrocie przez dłużnika wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Z cytowanego art. 27 ust. 1 wynika bowiem obowiązek dłużnika zwrotu tych świadczeń alimentacyjnych, które zostały wypłacone osobie uprawnionej z funduszu alimentacyjnego. Natomiast w cytowanym art. 27 ust. 2 określono jedynie termin i tryb zrealizowania przez dłużnika ustawowego obowiązku zwrotu wypłaconego świadczenia, poprzez wydanie przez właściwy organ decyzji konkretyzującej ten obowiązek po ustaleniu zaistnienia okoliczności określonych w art. 27 ust. 1 i 2. Sąd pierwszej instancji prawidłowo zatem ocenił zaskarżone decyzje organów orzekających w zakresie zastosowania powołanego art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zarzuty kasacji wywodzone są z okoliczności podważających dopuszczalność ustalenia i wypłaty świadczeń alimentacyjnych osobie uprawnionej, nie należą one jednak do okoliczności ocenianych w postępowaniu o wydanie decyzji na podstawie powołanego art. 27 ust. 1 i 2. Wbrew ocenie Sądu pierwszej instancji – która nie ma jednak wpływu na wynik prawy – skarżący kasacyjnie może okoliczności podważające prawidłowość przyznania świadczenia alimentacyjnego zgłosić w stosownym postępowaniu wobec decyzji o ustaleniu tego świadczenia. Skarżący legitymuje się bowiem interesem prawnym w ustaleniu prawidłowości przyznania świadczenia alimentacyjnego osobie uprawnionej, skoro z okoliczności istnienia takiej decyzji oraz wypłaty na jej podstawie świadczenia alimentacyjnego wynika dla skarżącego obowiązek zwrotu tego świadczenia. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.