I SA/Ke 719/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska,, Sędzia WSA Danuta Kuchta (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Michał Gajda, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 20 stycznia 2011r. sprawy ze skargi A.D. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia należności składkowych 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia 30 kwietnia 2010r. 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości; 3. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach na rzecz adwokata M. S. kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) złote tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej ustanowionej z urzędu w tym kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złote tytułem podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...]. nr [...]Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]. o odmowie umorzenia A. D. całości zadłużenia za okres od IV kwartału 1998r. do II kwartału 2009r. w kwocie 33 029,50 zł, w skład którego wchodzą: należności składkowe, koszty upomnienia odsetki za zwłokę. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zobowiązany umotywował trudną sytuację finansową, rodzinną i zdrowotną. Ponownie analizując sytuację finansową i zdrowotną zobowiązanego, ustalono że zadłużenie powstało w wyniku nie wywiązania się zobowiązanego z obowiązku opłacenia składek oraz braku spłaty zaległości w zaproponowanej przez organ formie ulgi, tj. dwóch dogodnych układach ratalnych, które z powodu braku wpłat zostały zerwane. Zaległości za okres od I kwartału 1993r. do III kwartału 1998r. w kwocie 11 593,40 zł. w dniu 2 listopada 1998r. zabezpieczono przez dokonanie wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej gospodarstwa zobowiązanego. Z uwagi na brak dalszych wpłat wystawiono tytuł wykonawczy na zaległości składkowe za okres od IV kwartału 1998r. do III kwartału 1999r., który obecnie jest realizowany. Organ wskazał, że z gospodarstwa rolnego zobowiązanego o powierzchni 4,48 ha fizycznych, (1,57 ha przel.), można uzyskiwać szacunkowe dochody w kwocie 268,99 zł miesięcznie (na podstawie obwieszczenia Prezesa GUS z dnia 23 września 2009r., w którym przyjęto, iż z 1 ha przeliczeniowego w 2008r. uzyskano roczny dochód w kwocie 2 056 zł). Ponadto na dofinansowanie i rozwój gospodarstwa zobowiązany pobiera dopłaty unijne, które w 2009r. wynosiły około 7 100 zł. Dodatkowo od dnia 12 kwietnia 2010r. zobowiązany uzyskuje dochody w wysokości minimalnego wynagrodzenia z tytułu prac interwencyjnych zleconych przez Urząd Gminy O.. W ocenie organu przeprowadzona analiza finansowa dochodów i wydatków wykazała możliwość spłaty zadłużenia np. w ratach dostosowanych do możliwości płatniczych zobowiązanego Organ wskazał, że wprawdzie zobowiązany wraz z żoną ma problemy zdrowotne, jednakże z tego tytułu mogą korzystać z bezpłatnej opieki zdrowotnej oraz ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych rolników, z czego skorzystała żona zobowiązanego (w latach 2002 - 2009 uzyskała prawo do zasiłków chorobowych łącznie za 543 dni w kwocie 5 306,53 zł). Organ wyjaśnił, że decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników są rozpatrywane stosownie do postanowień: art. 41 a ust. 1 pkt. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. W celu ustalenia czy w świetle ww. przepisów zachodzą wszelkie przesłanki warunkujące umorzenie, przeprowadza się postępowanie ustalające, czy zachodzą okoliczności z art. 41a ust. 2 ustawy, pozwalające orzec o całkowitej nieściągalności zadłużenia i dające podstawę do umorzenia wnioskowanej przez dłużnika należności. W przypadku zobowiązanego okoliczności te nie zaszły. Wdrożone postępowanie egzekucyjne w celu dochodzenia zaległych należności jest w trakcie realizacji przez Urząd Skarbowy, szacunkowa wartość gruntów na hipotece, których zabezpieczono zaległości, kształtuje się na poziomie około 28 156,80 zł, (według danych GUS, średnia cena gruntów w województwie, na terenie którego znajduje się gospodarstwo zobowiązanego wynosi 6 285 zł za 1 ha), co oznacza, że gospodarstwo rolne zobowiązanego stanowi majątek, z którego można dochodzić w przyszłości zaspokojenia zaległych należności Kasy (w tym wierzytelności zabezpieczonych na hipotece gospodarstwa). Organ wskazał, że zobowiązany nie przedstawił także żadnych nadzwyczajnych okoliczności mających charakter przejściowy, niezależnych od postępowania zobowiązanego, które utrudniałyby spłatę zadłużenia. Organ podniósł, że przy rozpatrywaniu wniosków o umorzenia i ulgi w spłacie zobowiązań składkowych zobligowany jest stosować przepisy prawa unijnego dotyczące pomocy publicznej, której zasady reguluje m.in. rozporządzenie Komisji WE Nr 1535/2007 z dnia 20 grudnia 2007r. w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy de minimis w sektorze produkcji rolnej. Powyższe przepisy stanowią, że: udzielanie korzyści finansowych w formie ulg w spłacie należności z tytułu składek, umorzeń oprocentowania od nieopłaconych składek stanowią incydentalną pomoc w ustabilizowaniu przejściowo trudnej sytuacji ekonomicznej płatnika spowodowanej okolicznościami nadzwyczajnymi, noszącymi cechy czynników niezależnych od beneficjenta. W ocenie organu wniosek zobowiązanego nie spełnia kryteriów do umorzenia zadłużenia w oparciu o ww. rozporządzenie Komisji. Na powyższą decyzję A. D. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wnosząc o jej uchylenie. Zdaniem skarżącego jego trudna sytuacja finansowa, zdrowotna i rodzinna może stanowić podstawę do umorzenia całości zadłużenia. Podniósł, że umorzenie w całości długu umożliwiłoby regularne i terminowe opłacanie bieżących składek. Sprawa zadłużenia byłaby tylko sprawą incydentalną, która więcej nie miałaby miejsca ponieważ wszystkie składki bieżące byłyby regulowane w terminie. Ponadto w uzupełnieniu skargi z dnia 14 sierpnia 2010r. skarżący zarzucił naruszenie przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz przepisów art. 87 i 88 rozporządzenia Komisji WE nr 1535/2007r. wskazanych w uzasadnieniu. Skarżący podniósł, że rozważał możliwość sprzedania ziemi i zapłacenia należności KRUS, jednak z uwagi na jej obciążenie hipoteką przymusową, nikt nie chce jej kupić. Z gospodarstwa można uzyskać teoretycznie 268, 99 zł, co nie starcza na życie, nie mówiąc już o wykupieniu leków, opału, zapłacenia podatku, rachunków za prąd i wodę. Ponadto na polu nic nie urośnie bo jest to V i VI klasa i wszystko usycha. Dotacja unijna nie wystarcza na pokrycie kosztów uprawy ziemi: nawozy, materiał siewny, opryski, paliwo i usługi. Skarżący podniósł, że jego sytuacja ekonomiczna ustabilizowałaby się gdyby KRUS zastosował ulgę w spłacie należności. Wskazał, że wystąpiły nadzwyczajne okoliczności niezależne od niego: choroby oraz duże nakłady na kształcenie dzieci, w związku z czym prawo unijne powinno być w jego przypadku zastosowane. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), określanej dalej jako ustawa p.p.s.a., Sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem i nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników stanowi art. 41a ust.1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008r., nr 50, poz.291 ze zm.), określanej dalej jako u.u.s.r. Przepis ten stanowi, że organ rentowy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno – rentowego i składkowego może w całości lub w części umorzyć należności z tytułu składek. Ponadto możliwość umorzenia przedmiotowych składek istnieje w przypadku wystąpienia przesłanki ich całkowitej nieściągalności. Oznacza to, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia, ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Zaznaczyć jednak trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a. Należy podnieść, że w przypadku decyzji uznaniowych uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia. Szczególnie negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności powinno być przekonywująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Sądowej kontroli legalności decyzji podlega natomiast prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalnej prawidłowości decyzji, nie zaś jej celowości. Kwestią pierwszorzędną dla uruchomienia postępowania w sprawie umorzenia zaległości jest ustalenie czy w konkretnej sprawie występują przesłanki, określone dyspozycją art. 41a ust 1 pkt 1 i ust. 2 u.u.s.r., którymi są ważny interes zainteresowanego i całkowita nieściągalność należności. Pierwsza z ww. przesłanek powinna być wyjaśniona przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest, zatem wyjaśnienie jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. Następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem KRUS. W przeciwnym razie decyzja negatywna dla wnioskodawcy staje się nieuzasadnioną i dowolną a powody odmowy organu orzekającego nieznane dla strony. Skarżący wnioskując o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników powoływał się na trudną sytuację finansową, rodzinną i zdrowotną. Sytuacja materialna rolnika, jego stan zdrowia i wynikająca z tego niemożność opłacania składek może, zdaniem Sądu, uzasadniać istnienie przesłanki ważnego interesu ubezpieczonego. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną skarżącego istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Zatem, obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a. było wyjaśnienie sytuacji materialnej i życiowej skarżącego. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego nie wystarczy jednak wskazanie wysokości dochodów, jak uczynił to organ w przedmiotowej sprawie. Konieczne jest bowiem ustalenie także wysokości wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Takie ustalenia w przedmiotowej sprawie nie zostały dokonane, a przede wszystkim nie zostały przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ w ogóle nie wskazał na stan rodzinny zobowiązanego oraz nie uwzględnił faktu, że skarżący ponosi wydatki na utrzymanie własne i rodziny. Organ nie wywiązał się z powyższego obowiązku pomimo tego, że w aktach sprawy znajdują się dowody wskazujące na możliwość ustalenia powyższego. Na stan rodzinny zobowiązanego (żona i 9 letni syn) wskazują bowiem informacje zawarte w protokole z przeprowadzonej wizytacji w gospodarstwie zobowiązanego z dnia 2 marca 2010r. oraz w protokole z przeprowadzonej rozmowy ze zobowiązanym w dniu 14 czerwca 2010r. w Placówce Terenowej KRUS w J.. Z ostatniego z ww. dowodów wynika również rodzaj i wysokość wydatków ponoszonych przez zobowiązanego i jego rodzinę. Organ natomiast nie odniósł się w ogóle do wysokości ponoszonych wydatków i ewentualnego ich wpływu na możliwości płatnicze zobowiązanego. Znamiennym jest, że organ w pisemnym uzasadnieniu wniosku o negatywne rozstrzygnięcie sprawy z dnia 17 czerwca 2010r. fakt ten opisał, natomiast pominą tę istotną kwestię, mimo obowiązku wynikającego z przepisu art. 107 § 3 k.p.a., w uzasadnieniu decyzji i nie omówił jej w aspekcie wpływu na wynik sprawy. Ponadto organ nie przeanalizował sytuacji zdrowotnej zobowiązanego i jego żony. Wprawdzie organ stwierdził, że zobowiązany i jego żona mają kłopoty zdrowotne, ale nie ocenił tego faktu w aspekcie wpływu na ich możliwości płatnicze. Swoim wątpliwościom, odnośnie kwestii wpływu schorzeń rolnika na świadczenie zawodowych usług murarskich, organ dał wyraz w ww. wniosku z 17 czerwca 2010r., natomiast mimo końcowego wniosku o możliwości oceny stanu zdrowia zobowiązanych przez orzecznika KRUS, nie skorzystał z przeprowadzenia tego dowodu, w związku z czym powyższe wątpliwości nie zostały rozstrzygnięte. Ustalając przesłankę ważnego interesu zobowiązanego organ, obok możliwości płatniczych rolnika, powinien wziąć pod uwagę również stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. W przedmiotowej sprawie kwestia ta nie tyko nie została przeanalizowana przez organ, ale zupełnie pominięta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Należy przy tym wyjaśnić, że jej uzasadnienie nie może ograniczyć się tylko do zacytowania przepisu, lecz winno wyjaśnić jak, w ocenie organu, stan finansów funduszu wpływa na rozpoznanie wniosku konkretnego zobowiązanego o umorzenie należności. Sąd zauważył także, że organ prawidłowo w aspekcie przepisów unijnych, do stosowania których jest zobowiązany, tj. rozporządzenia Komisji WE Nr 1535/2007 z dnia 20 grudnia 2007r. (Dz. Urz. UE L 337 z dnia 21 grudnia 2007r.) w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy de minimis w sektorze produkcji rolnej, ustalił, że w sprawie nie miały miejsca żadne nadzwyczajne okoliczności. Należy jednak podnieść, że przesłanki ważnego interesu zobowiązanego nie uzasadniają jedynie zdarzenia losowe, niezależne od woli zobowiązanego. Jak już wyżej wskazano, mając na uwadze dotychczasowe orzecznictwo sądów administracyjnych (por. wyrok z dnia 4 czerwca 2009r. sygn. akt I SA/Ke 158/09, z dnia 21 stycznia 2009r. sygn. akt III SA/GL 1245/08, z dnia 15 lutego 2008r. sygn. akt V SA/Wa 2395/07; dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl) ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną ubezpieczonego, istnieje przede wszystkim wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami egzystencyjnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych. Reasumując niewyjaśnienie przez organ kwestii sytuacji rodzinnej, zdrowotnej zobowiązanego, rodzaju i wysokości wydatków ponoszonych przez niego i jego rodzinę nie pozwoliło organowi ustalić możliwości płatniczych zobowiązanego, a tym samym istnienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego. Z treści decyzji wynika, że organ skoncentrował się jedynie na badaniu przesłanki całkowitej nieściągalności zadłużenia i występowaniu nadzwyczajnych okoliczności w aspekcie przepisów unijnych. Wskazane na wstępie przepisy u.u.s.r. zobowiązują natomiast organ do ustalenia istnienia wszystkich wskazanych w nich przesłanek umorzeniowych. Powyższe wskazuje na naruszenie przez organ zasady prawdy obiektywnej (materialnej) polegającej na obowiązku podjęcia wszelkich kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 k.p.a.), jak również art. 77 § 1 k.p.a., którego treść obliguje organy administracji publicznej nie tylko do zebrania w sposób wyczerpujący ale również rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Jednocześnie organ odwoławczy naruszył art. 80 k.p.a. stanowiący, że ocena czy dana okoliczność została udowodniona powinna nastąpić na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Przepisy procedury administracyjnej wymagają by uzasadnienie faktyczne decyzji zawierało w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 3 k.p.a.). Organ nie wskazał istotnych w sprawie faktów i dowodów uzasadniających brak po stronie skarżącej ważnego interesu dającego podstawę do umorzenia składek w oparciu o art. 41 a ust. 1 u.u.s.r., czym naruszył omówiony art. 107 § 3 k.p.a. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jak i decyzji ją poprzedzającej ustaleń oraz rozważenia wszystkich okoliczności związanych z sytuacją materialną zobowiązanej stanowi naruszenie powyższych przepisów w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając ponownie sprawę organ, uwzględniając powyższe uwagi, dokona ustaleń w zakresie wysokości dochodów i wysokości wydatków skarżącego z uwzględnieniem sytuacji rodzinnej i zdrowotnej, rozważy wszechstronnie zebrany materiał i dokona oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych skarżącego przy uwzględnieniu stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Z tych względów należało stwierdzić, że podejmując zaskarżoną decyzję organ naruszył przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art.107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. "c" oraz art. 152 ustawy p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku. Wynagrodzenie i zwrot niezbędnych wydatków pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu Sąd przyznał na podstawie art. 250 ustawy p.p.s.a oraz § 18 ust 1 pkt. 1 lit c, § 19 oraz § 2 ust 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).