I FZ 85/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Wasilewska po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 lutego 2011 r. sygn. akt I SA/Ol 58/11 w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmowy ustanowienia doradcy podatkowego w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 23 listopada 2010 r. w przedmiocie określenia zobowiązań w podatku od towarów i usług za miesiące od kwietnia do grudnia 2004 r. postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w zakresie odmowy ustanowienia doradcy podatkowego (pkt 2 postanowienia), 2. przyznać K. B. prawo pomocy przez ustanowienie doradcy podatkowego, 3. oddalić zażalenie w części dotyczącej wskazania osoby doradcy podatkowego. Postanowieniem z 23 lutego 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przyznał K. B. prawo pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił ustanowienia dla niej doradcy podatkowego. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał na art. 244 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Na podstawie złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Sąd pierwszej instancji ustalił, iż prowadzi ona działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód średnio w wysokości 2.100 zł. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z dwojgiem dzieci w wieku 19 i 15 lat: uczniami szkół technikum i gimnazjum, które otrzymują rentę rodzinną w łącznej kwocie 677,36 zł miesięcznie. Jest współwłaścicielką (wraz z dziećmi) domu o powierzchni 160 m2, działki rolnej o powierzchni 2,4 ha oraz działki zabudowanej o powierzchni 1,616 ha, na której prowadzi działalność gospodarczą. Na nieruchomościach tych Urząd Skarbowy oraz Izba Celna w O. dokonały wpisu hipoteki przymusowej oraz zabezpieczeń na wyposażeniu i urządzeniach budynków. Ponadto zablokowano konto bankowe, co praktycznie uniemożliwia prowadzenie działalności, uzyskanie jakiegokolwiek kredytu na wsparcie płynności finansowej firmy, dokonywanie zakupów czy remontów. Sąd podał również, że skarżąca nie posiada żadnych oszczędności ani jakichkolwiek przedmiotów wartościowych. Spłaca dwa kredyty zaciągnięte na rozwój firmy, jeszcze przed kontrolą. Z tego tytułu wydatkuje 1.500zł. miesięcznie. Ponosi stałe wydatki niezbędne w działalności tj. kredyt w rachunku bieżącym – 30.000 zł, kredyt pomostowy - 8.000zł., podatek od nieruchomości-9.000zł. Koszty utrzymanie rodziny to: energia elektryczna ok. 200zł., ogrzewanie ok. 400zł., woda ok.90zł., gaz ok. 45zł.,telefon ok. 120zł.,środki czystości ok. 150-200zł., dojazdy do szkoły ok. 120zł., wyżywienie ok. 900zł.,. Do tych kosztów dochodzą sezonowe wydatki na leki, przybory szkolne, książki. Odzież i obuwie kupowane są w ostatniej kolejności. W tym zakresie skarżąca często korzysta z pomocy znajomych (z odzieży używanej). Oceniając sytuację finansową skarżącej, na podstawie złożonych przez nią dokumentów i oświadczeń, Sąd doszedł do przekonania, że zasadny jest wniosek odnoszący się do zwolnienia skarżącej z kosztów sądowych, wobec czego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 postanowienia. Sąd nie znalazł natomiast podstaw do uwzględnienia wniosku strony o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie doradcy podatkowego. Podkreślił, że ustanowienie doradcy podatkowego nie mieści się w pojęciu "kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw " w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji. Sąd ten rozstrzyga sprawę na podstawie akt, nie będąc związanym wnioskami i zarzutami skargi ani powołaną podstawą prawną., niezależnie też od stawiennictwa strony czy jej pełnomocnika na rozprawie. Sąd zauważył, że przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie pełnomocnika nie dotyczy postępowania przed organami podatkowymi a przed sądem. Wskazał również, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie prowadzi postępowania dowodowego, zatem nie ma potrzeby pilnowania terminów, formułowania pism procesowych, poza skargą (która już została w sprawie złożona ). Skarżąca zaskarżyła zażaleniem postanowienie Sądu w części dotyczącej odmowy ustanowienia doradcy podatkowego. W uzasadnieniu zaakcentowała, że wskazany przez nią doradca podatkowy zna doskonale przebieg sprawy w związku z czym pomoc prawna doradcy podatkowego ułatwiłaby prowadzenie spraw przed sądem i organami. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zawiera uzasadnione podstawy za wyjątkiem tej jego części, która odnosi się do wskazania osoby ustanawianego przez Sąd doradcy podatkowego. Przede wszystkim wskazać trzeba, że mimo powołania podstawy prawnej z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd oparł się na ustaleniach wskazujących, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania a nie jedynie świadczących o tym, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd ustalił w sposób bezsprzecznych, że miesięczne konieczne wydatki związane z utrzymaniem rodziny znacznie przekraczają osiągane przez skarżącą dochody. Skarżąca nie jest również w stanie wykorzystać nieruchomości do uzyskania dochodów związanych z koniecznością poniesienia kosztów sądowych, gdyż nieruchomości są obciążone hipoteką. Ponadto skarżąca zaciągnęła już kilka kredytów, których spłata dodatkowo obciąża jej budżet. Sąd uznał tym samym, że nie jest ona w stanie ponosić jakichkolwiek kosztów postępowania. Konsekwencją takiego stanowiska powinno być zastosowanie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie doradcy podatkowego. W związku z powyższych przypomnieć należy, że ustawodawca w art. 245 § 1 p.p.s.a. stanowi, że "Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego". Zgodnie zaś z art. 246 § 1 p.p.s.a. "Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że z literalnego brzmienia art. 246 § 1 p.p.s.a. jedyną ustawową przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca nie wprowadził dodatkowych warunków przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym odnoszących się do celowości udziału pełnomocnika w sprawie. Przyjęte w ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozwiązanie jest więc odmienne od tego jakie ustawodawca zastosował w art. 117 § 3 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. nr 43, poz. 296 ze zm.), zgodnie z którym uwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu uzależnione jest od ustalenia, że udział profesjonalnego pełnomocnika w sprawie jest potrzebny. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych odnoszące się do kryterium potrzeby udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie nie jest więc przydatne przy wykładni art. 246 § 1 p.p.s.a. Orzecznictwo sądów administracyjnych w zdecydowanie przeważającej części jest zgodne co do tego, że brak celowości zastępowania przez profesjonalnego pełnomocnika strony, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nie jest przesłanką uzasadniającą odmowę ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. m.in. postanowienia NSA: z 20 listopada 2008 r., sygn. I FZ 433/08, LEX nr 565708; z 6 października 2008 r., sygn. I FZ 371/08, LEX nr 527662; z 1 kwietnia 2008 r., sygn. II OZ 274/08, LEX nr 479138; z 29 października 2009 r., sygn. II FZ 429/09, LEX nr 573506). Skoro Sąd pierwszej instancji w istocie ustalił przesłanki do zastosowania art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., to powinien przyznać skarżącej prawo pomocy w zakresie całkowitym. Na obecnym etapie, w sytuacji gdy skarżąca zaskarżyła postanowienie Sądu pierwszej instancji wyłącznie w zakresie odmowy ustanowienia doradcy podatkowego, koniecznym stało się na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylenie w tym zakresie zaskarżonego orzeczenia i na podstawie art. 243 § 1, art. 244 § 1 , art. 245 § 1 i § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. rozstrzygnięcie zgodnie z wnioskiem skarżącej przez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie obejmującym również ustanowienie doradcy podatkowego. Natomiast zażalenie nie jest zasadne w części dotyczącej imiennego określenia osoby ustanawianego doradcy podatkowego. Zgodnie z art. 253 p.p.s.a. o wyznaczenie doradcy podatkowego sąd zwraca się do Krajowej Rady Doradców Podatkowych. Stosownie zaś do art. 244 § 3 p.p.s.a. jeżeli strona we wniosku wskazała doradcę podatkowego, Krajowa Rada Doradców Podatkowych w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym doradcą podatkowym wyznaczy doradcę podatkowego wskazanego przez stronę. Sądom administracyjnym nie przysługuje więc kompetencja do imiennego wyznaczania doradców podatkowych, którzy będą zastępować strony korzystające z przyznanego prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym ustanowienie doradcy podatkowego. W związku z tym zażalenie w omawianym zakresie podlegało oddaleniu na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.