I OZ 496/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Łukaszewska - Macioch po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 35/11 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. C. na decyzję Ministra Edukacji Narodowej z dnia (...) czerwca 2010 r. nr (...) w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 24 maja 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 35/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. C. na decyzję Ministra Edukacji Narodowej z dnia (...) czerwca 2010 r. nr (...) w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej orzeczenia kwalifikacyjnego do indywidualnego nauczania ucznia. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca podała, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem K. oraz dorosłą córką E.. Oświadczyła, że posiada mieszkanie lokatorskie o powierzchni 64 m2. Nie posiada żadnego innego majątku, nie pracuje, a na dochód rodziny składa się kwota 500 złotych z prac dorywczych podejmowanych przez męża oraz 2000 złotych, które otrzymuje córka z umowy o dzieło. Nadto w piśmie z dnia 17 stycznia 2011 r. oświadczyła, że jej mąż nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest zatrudniony ani zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Podała, że nie posiada rachunku bankowego. Natomiast córka w ostatnich miesiącach miała niższe dochody z uwagi na ferie i święta – około 2000 złotych. Jej saldo w banku za ostatnie trzy miesiące jest ujemne. Skarżąca wskazała również, że brakuje pieniędzy na opłaty za mieszkanie (w tym za energię elektryczną), które wynoszą łącznie około 1000 złotych. W związku z tym nie jest w stanie uiścić wpisu bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Do powyższego pisma skarżąca dołączyła kopie zaświadczeń z urzędu skarbowego, z których wynika, że w 2009 r. nie osiągnęła przychodu, zaś mąż oraz córka osiągnęli przychody w wysokości odpowiednio 3244, 75 zł, oraz 12897,00 zł. Do powyższego pisma dołączona została również kopia ugody z dnia 2 lutego 2010 r. zawartej pomiędzy skarżącą i jej mężem a P. Spółdzielnią Mieszkaniową, z której wynika, że spłata zadłużenia w wysokości 2211,79 złotych nastąpi w ośmiu ratach w wysokości 277 złotych. Skarżąca przedstawiła także kopię jednej strony wyciągu z rachunku bankowego z uwidocznionym okresem operacji od 27 grudnia 2010 r. do 28 grudnia 2010 r. z saldem końcowym -42,33 złotych, kopię rachunku za energię elektryczną za okres dwóch miesięcy na kwotę 189,82 złotych oraz wydruk-zestawienie kosztów czynszu za mieszkanie w wysokości 642 złotych. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 7 lutego 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 35/11 odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy. W dniu 9 marca 2011 r. skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postawienia, do którego załączyła kopię (jednej strony) wyciągu z rachunku bankowego córki E. Celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, pismem z dnia 4 kwietnia 2011 r. Sąd wezwał skarżącą do nadesłania pełnych wyciągów z rachunków bankowych i kont bankowych jej córki z okresu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów wskazujących na wysokość miesięcznych wydatków w prowadzonym gospodarstwie domowym, w tym także dokumentów potwierdzających wysokość zobowiązań pieniężnych oraz terminy i wysokość ich spłaty za okres trzech miesięcy. W dniu 9 maja 2011 r. do Sądu wpłynęły nadesłane przez skarżącą kopie dokumentów: wyciąg z rachunku bankowego córki od 29 grudnia 2010 r. do 28 lutego 2011 r., zaświadczenie z urzędu pracy z dnia 20 marca 2009 r. wskazujące, że skarżąca nie figuruje w rejestrze osób bezrobotnych oraz zestawienie kosztów czynszu za mieszkanie w wysokości 636,62 złotych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie w całości. Oceniając sytuację majątkową skarżącej, Sąd uznał, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty sądowe w sprawie. Z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożonych dokumentów źródłowych wynika, że miesięczny dochód w gospodarstwie domowym skarżącej, obejmującym trzy osoby, wynosi łącznie co najmniej 3000 złotych. Na wymieniony dochód składa się kwota dochodu męża skarżącej oraz stałe dochody jej córki. Z treści złożonego do akt wyciągu z rachunku bankowego wynika, że córka skarżącej – E. C. – osiąga stały dochód z tytułu praktyk nauczycielskich. W miesiącu styczniu 2011 r. dochód ten wyniósł 2252 złotych, a w miesiącu lutym 2011 r. 2966 złotych, przy czym w tym ostatnim miesiącu dochód został uzupełniony o kwotę 824 złotych. Dodatkowo Sąd zaznaczył, że rachunek córki skarżącej jest zasilany wpłatami własnymi w wysokości od 100 do 1000 złotych (operacje z dnia 25, 28, 31 stycznia 2011 r. oraz 2 i 11 lutego 2011 r.). Z kolei, według przedstawionych dokumentów źródłowych oraz oświadczeń skarżącej, miesięczne wydatki w jej gospodarstwie domowym kształtują się na poziomie ok. 1000 złotych. Oceniając tak wykazaną sytuację materialną i możliwości płatnicze skarżącej Sąd stwierdził, że oczywistym jest, że ponoszenie kosztów postępowania powoduje określony uszczerbek utrzymania skarżącej i jej rodziny, ale nie uzasadnia przyznania prawa pomocy chyba, że strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania albo poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego strony i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Jednakże ustalona sytuacja majątkowa skarżącej oraz jej rodziny potwierdza, że skarżąca ma wystarczające środki, aby ponieść pełne koszty postępowania. Sąd zaznaczył, że koszt postępowania na obecnym etapie ogranicza się do obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 200 złotych (§ 2 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.). Tym samym koszt ten w zestawieniu z wysokością dochodów osiąganych w gospodarstwie domowym wnioskodawczyni nie daje podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dodatkowo Sąd zaznaczył, że z nadesłanego wyciągu z rachunku bankowego wynika, że córka skarżącej jest posiadaczem karty kredytowej. Środki pieniężne pochodzące z udzielonego kredytu w ramach tej karty nie stanowią wyłącznie po jej stronie długu. Niewątpliwie kredyt taki w momencie powstania obowiązku jego spłaty stanowi dodatkowe zobowiązanie finansowe, niemniej jednak kredyt taki jest każdorazowo spłacany, a udostępnione z jego tytułu środki zwiększają zarazem możliwości płatnicze trzyosobowego gospodarstwa domowego skarżącej. Z uwagi na wysokość osiąganego dochodu w gospodarstwie domowym, także i dalsze, potencjalne koszty postępowania w niniejszej sprawie nie spowodują uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącej i jej rodziny, a wysokość uzyskiwanych przez skarżącą środków będzie w dalszym ciągu stanowić wielokrotność tych kosztów. Nadto środki, którymi dysponuje wnioskodawczyni i jej rodzina mogą być wykorzystane w sposób dowolny, bowiem z oświadczenia wnioskodawczyni nie wynika, aby podlegały one zajęciu w trybie egzekucji administracyjnej, czy sądowej. W zażaleniu na powyższe postanowienie M. C. wskazała, iż nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny. Na skutek wydania wadliwych decyzji oraz naruszenia prawa w związku z niewydaniem decyzji o skreśleniu z listy uczniów syna, poniosła dotkliwe straty, a dodatkowo została obciążona bezpodstawnymi zarzutami. Jej zdaniem nie sposób oczekiwać czynienia oszczędności od osoby, której dochody wystarczają jedynie na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych. Ponadto jej córka nie jest zobowiązana do partycypowania w kosztach prowadzonych postępowań sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma uzasadnionych podstaw, zatem nie może odnieść zamierzonego skutku. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest zapewnienie realizacji prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji stronie, która ze względu na stan finansowy, majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślenia wymaga jednak, że instytucja ta stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.", zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Przesłankę określoną w tym przepisie należy badać w kontekście art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a. określającego, co obejmuje prawo pomocy w zakresie częściowym. Sąd pierwszej instancji ocenił sytuację skarżącej w kontekście spełnienia przez nią przesłanek zwolnienia od kosztów sądowych. Oparł się przy tym zarówno na oświadczeniu majątkowym, jak i dodatkowych dokumentach przedłożonych w toku niniejszego postępowania wpadkowego. Nie ulega wątpliwości, że okoliczności przedstawione przez M. C. nie dawały podstaw do zwolnienia od kosztów sądowych. Zwolnienie takie byłoby usprawiedliwione w sytuacji, w której strona nie byłaby w stanie ponieść pełnych opłat czy wydatków związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2009, str. 696 i n. i powołane tam orzeczenia). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawie niniejszej taka sytuacja nie ma miejsca. Należy bowiem mieć na uwadze, że łączny dochód gospodarstwa wynosi 3000 złotych, który przy racjonalnym gospodarowaniu pozwala na poniesienie kosztów sądowych. Słusznie również Sąd pierwszej instancji decydując o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym dla wnioskodawczyni nie osiągającej dochodów, wziął pod uwagę nie tylko sytuację majątkową wnioskodawczyni, ale również możliwości finansowe współmałżonka oraz innych osób z rodziny zobowiązanych do alimentacji. Małżonkowie mają obowiązek – wynikający z art. 23 ustawy z dnia z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) – wzajemnej pomocy w ponoszeniu kosztów sądowych, a obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego, bowiem pozostawanie wnioskodawcy we wspólnym gospodarstwie domowym ze współmałżonkiem usprawiedliwia ocenę możliwości płatniczych w odniesieniu do sytuacji majątkowej całej rodziny. Z kolei z art. 87 i 91 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika obowiązek dzieci, zwłaszcza zamieszkujących z rodzicami i uzyskujących własne dochody, w zakresie pomocy rodzicom, w szczególności ponoszenia kosztów związanych ze wspólnym zamieszkiwaniem. Mając na uwadze wszystkie wyżej opisane okoliczności faktyczne i argumenty prawne Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.