I FZ 117/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I. Sp. z o.o. w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 11 marca 2011 r., sygn. akt I SA/Ke 9/11, w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi I. Sp. z o.o. w K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 29 października 2010 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik 2005 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie drugim i sprawę w tym zakresie przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach. Postanowieniem z dnia 11 marca 2011 r., sygn. akt I SA/Ke 9/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, w punkcie pierwszym sentencji postanowienia przyznał I. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. (dalej jako: Spółka, Strona lub Skarżąca) prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, zaś w punkcie drugim orzeczenia oddalił wniosek Skarżącej o ustanowienie doradcy podatkowego. Z uzasadnienia przedmiotowego postanowienia wynika, iż w złożonym wniosku, występując o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego Spółka wskazała, iż nie prowadzi działalności gospodarczej od przełomu lat 2007 i 2008, kiedy to utraciła płynność finansową. O utracie płynności jednak przekonała się zbyt późno, by złożyć skuteczny wniosek o ogłoszenie upadłości. Ponadto Skarżąca wykazała wysokość kapitał zakładowego, majątku lub środków finansowych na kwotę 81 471,29 zł, oraz środki trwałe według bilansu za ostatni rok w wysokości 46 849,29 zł. Podała również, że nie posiada środków finansowych na rachunkach bankowych. Do złożonego wniosku Spółka dołączyła bilans za 2009 i 2010 r. Dokonując merytorycznego rozpoznania wniosku Skarżącej Sąd pierwszej instancji stwierdził, że zasługiwał on na uwzględnienie jedynie w zakresie zwolnienia Strony od ponoszenia kosztów sądowych. Odnosząc się natomiast do kwestii ustanowienia doradcy podatkowego Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż okoliczności sprawy nie pozwalają na wyciągnięcie wniosku, że Skarżąca z przyczyn od siebie niezależnych nie mogła pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego. Mając m.in. na względzie okoliczność, że Spółka w skutek działań i zaniedbań jej prezesa w osobie P. J. nie zdążyła złożyć skutecznego wniosku o ogłoszenie upadłości, Sąd stwierdził, że nie powinna ona przerzucać wszystkich kosztów postępowania sądowego na budżet Państwa. Zdaniem Sądu pierwszej instancji Spółka jako podmiot posiadający osobowość prawną i prowadzący działalność gospodarczą, powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnego postępowania i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. W konsekwencji według WSA przyznanie Spółce prawa pomocy w zakresie całkowitym spowodowałoby finansowanie ze środków publicznych działalności podmiotu gospodarczego, który z zasady powinien prowadzić działalność na bazie własnego majątku. Końcowo, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zauważył, że reprezentacja Strony przez profesjonalnego pełnomocnika w przeciwieństwie do opłacenia kosztów sądowych, nie jest warunkiem koniecznym do prowadzenia postępowania sądowego, dlatego też odmowa ustanowienia takiego pełnomocnika nie narusza prawa do Sądu Skarżącej. Zażalenie na powyższe postanowienie, pismem z dnia 30 marca 2011 r., wniósł prezes Spółki P. J. Wnosząc o przyznanie doradcy podatkowego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w punkcie 2 i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania podniósł, że Skarżąca nie posiada żadnych środków pozwalających na zapłatę kosztów procesu. Jego zdaniem toczące się wobec Spółki postępowania egzekucyjne wyłączyły możliwość tworzenia jakichkolwiek rezerw finansowych, gdyż godziłoby to w interes wierzycieli. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie okazało się zasadne. Jak wynika z art. 194 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) zażalenie nie jest środkiem zaskarżenia równie sformalizowanym jak skarga kasacyjna, lecz pełni podobną funkcję, ponieważ ma na celu wzruszenie orzeczenia, które – w ocenie Skarżącego – narusza jego prawnie chroniony interes. Badając prawidłowość działania Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zatem, czy sąd ten nie naruszył prawa wydając zaskarżone postanowienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta lub jednostka wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak z powyższego wynika z woli ustawodawcy jedynym kryterium warunkującym przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest sytuacja materialna Strony wnoszącej o przyznanie takiego prawa. W szczególności sąd rozpoznając wniosek strony o ustanowienie adwokata, radcy prawnego, czy też doradcy podatkowego nie jest uprawniony do oceny zasadności i celowości udziału pełnomocnika z urzędu w tym konkretnym postępowaniu. W procedurze obowiązującej przed sądami administracyjnymi brak jest bowiem odpowiednika art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 226 ze zm.) Przepis ten stanowi, że sąd uwzględni wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Orzecznictwo sądów administracyjnych w zdecydowanie przeważającej części jest zgodne co do tego, że brak celowości zastępowania przez profesjonalnego pełnomocnika strony, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nie jest przesłanką uzasadniającą odmowę ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. m.in. postanowienia NSA: z 20 listopada 2008 r., sygn. I FZ 433/08, LEX nr 565708; z 6 października 2008 r., sygn. I FZ 371/08, LEX nr 527662; z 1 kwietnia 2008 r., sygn. II OZ 274/08, LEX nr 479138; z 29 października 2009 r., sygn. II FZ 429/09, LEX nr 573506). Tymczasem w zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach odmawiając Skarżącej przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika stwierdził, że reprezentacja Strony przez doradcę podatkowego nie jest warunkiem koniecznym do przeprowadzenia postępowania sądowego, zwłaszcza w świetle gwarancji procesowych sformułowanych w art. 6 p.p.s.a., wedle których na sądzie ciąży obowiązek udzielania stronie koniecznych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Z powyższego wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku Skarżącej, o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, Wojewódzki Sąd Administracyjny wziął pod uwagę, zamiast kryterium materialnego jakim jest brak środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, kryteria nie wymienione w ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj.: gwarancje procesowe z art. 6 oraz brak w postępowaniu przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi przymusu adwokackiego. Działanie takie narusza art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. Podzielając argumentację zawartą w rozpoznawanym zażaleniu, krytycznie należy również ocenić wywód Sądu na temat obowiązku zabezpieczania środków finansowych na potencjalne spory sądowe, niedopuszczalne jest bowiem wskazywanie, że Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna planować wydatki związane z postępowaniem sądowoadministracyjnym przed wszczęciem tego postępowania (por. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 27). Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd pierwszej instancji dokona merytorycznej oceny wniosku, odnośnie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jedynie w aspekcie przesłanek z wyżej wskazanego przepisu art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.