I OSK 2629/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys Sędziowie: Sędzia NSA Izabella Kulig - Maciszewska Sędzia NSA Joanna Runge - Lissowska (spr.) Protokolant st. inspektor sądowy Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.L. i D.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 1537/10 w sprawie ze skargi A.L. i D.P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz T.L, L.L. i D.P. kwotę 794 (siedemset dziewięćdziesiąt cztery) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrokiem z 16 lutego 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 1537/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. L. i D. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z [...] czerwca 2010 r. nr [...], którą utrzymana została w mocy decyzja Wojewody Małopolskiego z [...] grudnia 2009 r. nr [...]. Decyzjami tymi odmówiono A. L. i D. P. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. K. – ich matkę – nieruchomości we Lwowie. Postępowanie o potwierdzenie prawa zostało wszczęte wnioskami A. L. z 4 kwietnia 2000 r. i D. P. z 29 sierpnia 1989 r., w którym zgromadzone zostały dowody potwierdzające posiadanie przez M. K. mienia we Lwowie, gm. kat. K., zamieszkiwanie przez nią 1 września 1939 r. w tym mieście, posiadanie obywatelstwa polskiego, fakt repatriacji w dniu 12 grudnia 1956 r., prawa wnioskodawców do spadku. Organy obu instancji uznały, iż z dokumentacji sprawy nie wynika, aby repatriacja M. K. była związana z wojną rozpoczętą w 1939 r. ani że miała charakter przymusowy, zatem nie spełniała wymogów art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). W skardze A. L. i D. P. podnosili, że ich matka przekroczyła granicę na podstawie dokumentów repatriacyjnych, w tzw. drugiej fazie repatriacji, kiedy to na podstawie porozumienia polsko-radzieckiego do końca 1956 r. przyjechało do Polski 29 tysięcy Polaków, a które zostało ostatecznie zawarte 25 marca 1957 r., zatem przekroczenie granicy przez M. K. nastąpiło w związku z umową z 1957 r., choć zawarcie jej poprzedziło. Podkreślono też w skardze, iż M. K. w ramach tzw. pierwszej repatriacji wysłała do Polski niepełnoletniego syna – J. P. (jego następcą prawnym jest D. P.), natomiast sama czekała na powrót córki – A. L. z gułagu w Autonomicznej Republice Komi (A. L. po opuszczeniu gułagu repatriowała się w 1948 r.), a nadto opiekowała się chorym na gruźlicę mężem, teściową po pierwszym mężu i teściami po drugim, a kiedy osoby te pochowała to w 1956 r. repatriowała się, obawiała się, że zostanie pozbawiona obywatelstwa polskiego. Okoliczności te, zdaniem skargi, a także to, że w 1943 r. została wraz z rodziną wyrzucona ze swojego mieszkania i przesiedlona do baraków, a już w Związku Radzieckim nigdy do swojego domu wrócić nie mogła, świadczą, iż repatriacja była związana z wojną i była przymusowa. Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd stwierdził: W sprawie istota sporu sprowadzała się do tego, czy M. K. opuściła byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, tj. na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. i czy nastąpiło to pod przymusem. Skarżący mimo wezwań organu odwoławczego nie przedłożyli dowodów świadczących o tym, że M. K. opuściła byłe terytorium RP pod przymusem i że miało to związek z II wojną światową. Z akt sprawy – zaświadczenie o repatriacji, oświadczenie wnioskodawców – wynika, że A. L. powróciła do Polski w 1948 r., natomiast matka – M. K. – po śmierci bliskich, którymi się zajmowała w 1956 r. wróciła do Polski i zamieszkała u córki w Krakowie, gdzie zmarła. Z dokumentacji sprawy wynika też – protokół przesłuchania A. L., że matka cały czas myślała o wyjeździe z ZSRR, ponieważ groziła jej utrata obywatelstwa, że wysłała syna do Polski, wierzyła w szybki powrót córki z zesłania i połączenie się z dziećmi, następnie po śmierci J. Stalina kontakty z dziećmi były listowne, zaś córka z mężem odwiedziła matkę we Lwowie, nadto jako pozbawiona majątku, zabezpieczenia materialnego, samotna w wieku 60 lat została zmuszona do wyjazdu i połączenia się z rodziną. Z tych wyjaśnień wyłaniają się rzeczywiste powody opuszczenia przez M. K. byłego terytorium RP. W ocenie Sądu to powody rodzinne (chęć połączenia się z dziećmi) i materialne (trudne warunki bytowe i sytuacja finansowa), zatem wbrew temu co twierdzą skarżący opuszczenie Lwowa nie miało bezpośredniego związku z wojną, lecz sytuacją ekonomiczną w jakiej znalazła się M. K. jedenaście lat po wojnie. W sprawie konieczne było wykazanie, na podstawie dowodów wymienionych w art. 6 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, przesłanek pozwalających na potwierdzenie prawa do rekompensaty, zaś subiektywna obawa M. K. o utratę obywatelstwa, co nie potwierdza żaden z dowodów wskazanych w tym przepisie, nie może przesądzać o spełnieniu warunków z art. 1 ust. 2 tej ustawy. Nadto przeprowadzenie dowodu z zeznań męża skarżącej, jako osoby bliskiej właściciela, czego domagała się A. L., a którego organ nie przeprowadził, nie mogło być potraktowane jako źródło dowodowe. Decyzje zatem nie naruszały prawa. Reprezentowani przez radcę prawnego, A. L. i D. P. wnieśli skargę kasacyjną od wyroku, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie i zarzucając: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnie art. 6 ust. 1 pkt 1, ust. 4 pkt 2 i 3 i ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) przez przyjęcie, że wymogi co do środków dowodowych zawarte w tych przepisach dotyczą udowodnienia okoliczności pozostawienia mienia z przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 2 tej ustawy, tj. przymusu opuszczenia b. terytorium RP wskutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., 2) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1c ustawy p.p.s.a., przez nie uwzględnienie skargi i nie uchylenie decyzji wskutek zarzutu naruszenia przez decyzję art. 7 i 77 k.p.a., polegającego na nieprzeprowadzeniu dowodu z przesłuchania świadka T. L., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 174 pkt 2 p.p.s.a., a uchybienie to było wynikiem błędnej wykładni art. 6 ust. 1 pkt 1, ust. 4 pkt 2 i 3 i ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), 3) naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) przez przyjęcie, że poprzednik prawny skarżących może realizować swoje prawo do rekompensaty w trybie tego przepisu i niezastosowanie art. 1 ust. 1 tej ustawy w sytuacji gdy poprzednik prawny skarżących był repatriowany w trybie układów w przepisie tym wymienionych (układ z USRR), 4) prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) w zw. z art. 2 pkt 1 tej ustawy przez przyjęcie, że fakt repatriacji nie wypełnia hipotezy tego przepisu w zakresie wymogu opuszczenia b. terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i przymusu opuszczenia, o których to przesłankach mowa w cyt. przepisie. W trakcie postępowania ze skargi kasacyjnej zmarła A. L., a w jej miejsce wstąpili T. L. i L. L.. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. Zasady przyznawania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej określa ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), dalej "ustawa". Przesłanki otrzymania prawa zawarte są w art. 1 i 2 i muszą być spełnione łącznie. Przepisy te wymagają, że aby móc mieć przyznane prawa do rekompensaty należało być 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwać w tym dniu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i opuścić terytorium z przyczyn podanych w art. 1 oraz posiadać obywatelstwo polskie (w dacie ubiegania się o prawo do rekompensaty). W sprawie A. L. i D. P. wystąpili o potwierdzenie prawa do rekompensaty z uwagi na pozostawienie nieruchomości przez ich poprzedniczkę prawną – M. K. w mieście Lwów. Z dokumentacji sprawy wynika, że M. K. 1 września 1939 r. zamieszkiwała we Lwowie, posiadała obywatelstwo polskie, repatriowała się do Polski 12 grudnia 1956 r. i to jest w sprawie bezsporne. Kwestią sporną było czy opuszczenie Lwowa spełniało warunki z art. 1 ust. 2 ustawy, bo ten przepis był podstawą postępowania. Artykuł 1 ust. 2 ustawy stanowi, że przepisy ust. 1 – zasady realizacji prawa do rekompensaty – stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie ust. 1 art. 1 prawo do rekompensaty przysługuje z tytułu pozostawienia nieruchomości w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie układów lub umowy wymienionych w tym przepisie. Ust. 2 przyznaje także prawo z powodu opuszczenia z innych przyczyn, a więc nie wypędzenia lub opuszczenia na podstawie umów, zaś to opuszczenie charakteryzuje jako "zmuszenie", używając sformułowania "zmuszone opuścić". Oba natomiast przepisy, tj. zarówno ust. 1 i ust. 2 art. 1, opuszczenie – wypędzenie, opuszczenie na podstawie umów, opuszczenie z innych przyczyn – wiążą z wojną rozpoczętą w 1939 r. Takie uwarunkowanie zakreślone tymi przepisami, opuszczenia z rożnych przyczyn, byłego terytorium Rzeczypospolitej i zamieszkania w obecnych granicach Polski można rozumieć, że z założenia związane jest z wojną rozpoczętą w 1939 r. Trudno sobie bowiem wyobrazić, aby w normalnych warunkach trzeba było się repatriować z miejsca zamieszkania. Zmiana granic Rzeczypospolitej Polskiej była wynikiem wojny rozpoczętej w 1939 r. i obywatele polscy, którzy chcieli nadal zamieszkiwać w Polsce musieli opuścić jej byłe terytorium. Art. 1 wskazuje przyczyny opuszczenia, które nie wydaje się aby można było tłumaczyć inaczej, aniżeli tylko jako związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. Artykuł 1 ust. 2 ustawy wymaga także wyjaśnienia jak rozumieć zmuszenie do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej z innych przyczyn. Ust. 1 art. 1 wymienia w sposób jasny przyczyny opuszczenia terytorium Polski, mówiąc o wypędzeniach, a więc o zdecydowanym przymusie wyjazdu lub opuszczeniu na podstawie układów, co by można zakwalifikować jako w pewnym sensie dobrowolnym, bowiem wyjeździe nie na skutek wypędzenia. Ust. 2 mówi o okolicznościach innych, ale także takich, które zmuszają do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Te inne okoliczności mogą być różnorakie, byleby tylko zmuszały do opuszczenia byłego terytorium. Przepis nie wymienia nawet przykładowo takich okoliczności. Można do nich zaliczyć zarówno ekonomiczne, rodzinne itp., są to bowiem okoliczności inne aniżeli wskazane w ust. 1. Do takich można zaliczyć niemożność zdobycia środków utrzymania, chęć połączenia z rodziną, która musiała opuścić byłe terytorium Polski, obawa o życie itd. Gdyby przyjąć, że pod pojęciem innych okoliczności zmuszających do opuszczenia, użytym w ust. 1 art. 1, nie można rozumieć wyżej wymienionych, niczym przepis ten nie różniłby się od ust. 1, mówiącego o wypędzeniu. Art. 1 ust. 2 byłby zatem zbędny. W niniejszej prawie wnioskodawcy wskazując, że M. K., opuszczając byłe terytorium Rzeczypospolitej, spełniła przesłanki z art. 1 ust. 2 ustawy dowodzili, że została wypędzona podczas wojny w 1943 r. z własnego domu, że po zakończeniu wojny nie mogła do tego domu powrócić i musiała mieszkać w barakach, że wysłała syna do Polski, zaś została we Lwowie czekając na córkę, zesłaną do Autonomicznej Republiki Komi, a po jej powrocie z zesłania i repatriacji do Polski nie mogła się jeszcze sama repatriować, choć obawiała się o utratę obywatelstwa, gdyż opiekowała się chorym mężem i chorymi, starymi teściami, a dopiero po ich śmierci, będąc sama, w podeszłym wieku, bez środków do życia mogła opuścić Lwów, nie dobrowolnie, tylko na mocy porozumienia między rządami, ostatecznie zawartego 25 marca 1957 r. Takich przyczyn opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej organy ani Wojewódzki Sąd nie zaakceptowały. Wynikały one z wyjaśnień złożonych przez Annę Zgałat-Łozińską do protokołu. Art. 6 ustawy wskazuje w ust. 4 i 5 jakimi dowodami można wykazywać okoliczności, o których mowa w art. 1 ustawy. Jako dowody te przepisy wymieniają dokumenty urzędowe lub zeznania świadków. Jednak nie wyklucza to innych dowodów już chociażby dlatego, że oba przepisy mówią, że dowodami "mogą być", a przede wszystkim, że zastosowanie mają przepisy k.p.a., a te dopuszczają również inne dowody, w tym wyjaśnienia stron, art. 75 § 2 k.p.a. Wszystkie dowody, te wskazane w art. 6 ust. 4 i 5 pokrywające się z wymienionymi w art. 75 § 1 k.p.a., jak i przewidziane w art. 75 § 2 k.p.a. są równorzędne, mają taką samą moc. W sprawie ma to o tyle znaczenie, że jeśli idzie o wykazanie przesłanek z art. 2 ustawy, czy dotyczących posiadanego przez M. K. mienia, to wykazano to dokumentami, o których mowa w jej art. 6 ust. 3 i 4, natomiast co do wymogów z art. 1 ust. 2 są to wyjaśnienia wnioskodawców, przede wszystkim A. L.. Jak powiedziano wyżej, wyjaśnienia te nie zostały zanegowane w postępowaniu administracyjnym i sądowaodministracyjnym, ale to właśnie one posłużyły do uznania, że opuszczenie przez M. K. Lwowa nie spełniało przesłanek art. 1 ust. 2 ustawy. Jednak okoliczności te należy zakwalifikować właśnie jako spełniające wymogi tego przepisu. M.. K. z uwagi na warunki bytowe w jakich się znalazła – wypędzenie z własnego domu i niemożność powrotu do niego, zamieszkiwanie w barakach, podeszły wiek uniemożliwiający zapewnienie środków utrzymania, chęć połączenia z rodziną, to właśnie inne okoliczności zmuszające do opuszczenia byłego terytorium, aniżeli wskazane w ust. 1 art. 1. W tym stanie rzeczy należało uznać, że zarówno zaskarżony wyrok, jak i decyzje organów obu instancji naruszały prawo, tj. wskazany w skardze kasacyjnej art. 1 ust. 2 ustawy. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 188 i art. 203 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270).