II FZ 398/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf- Kalamala, , , po rozpoznaniu w dniu 5 sierpnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 maja 2011 r. sygn. akt I SA/Kr 206/11 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 2 grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie i przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od połowy wpisu sądowego od skargi; 2. oddalić wniosek w pozostałym zakresie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 maja 2011 r., sygn. akt I SA/Kr 206/11, mocą którego oddalono wniosek W. K. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, złożony w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 2 grudnia 2010 r. w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej z tytułu zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych. Sąd wskazał, że Skarżący oświadczył, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Zatrudniony jest w E. Sp. z o.o. w K. na stanowisku elektromontera. Z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 3300 zł brutto, z czego "50% pobiera Urząd Skarbowy". W 2010 r. osiągnął dochód z tytułu zatrudnienia w ww. firmie w wysokości 39940,54 zł. Wnioskodawca ma konto bankowe w Banku PEKAO S.A., posiada też kartę kredytową VISA Castorama przyznaną przez Lukas Bank S.A., na której rachunku, na dzień 21 stycznia 2011 r. dostępne były środki w wysokości 2 792 zł. Z kolei na rachunku karty kredytowej Maxima Plus na dzień 2 stycznia 2011 r. limit do dyspozycji wynosił 1 845 zł. Przedstawiając spis miesięcznych wydatków związanych z bieżącymi potrzebami wnioskodawca wskazał, że obejmują one: koszty wyżywienia – 300 zł, opłaty za prąd – 193 zł, za gaz – 382 zł, za wodę – 40 zł, za wywóz nieczystości – 40 zł, za wywóz śmieci – 15 zł, opłatę za telefon – 100 zł, abonament TV – 38 zł. Przeznacza on również 280 zł na dojazdy do pracy (bus), 250 zł na "karty kredytowe", 1061,50 zł na spłatę pożyczek i 500 zł na spłatę zobowiązań wynikających z podziału majątku dorobkowego. Skarżący łączne miesięczne wydatki szacuje na kwotę 2 614,50 zł i zaznacza, iż nadwyżkę wydatków nad dochodami finansuje z zaciągniętych pożyczek i kart kredytowych. Podał również, że w miarę możliwości otrzymuje środki finansowe od swoich synów w wysokości 200 zł. Jest właścicielem domu o pow. 85 m2, mieszkania o pow. 40 m2, nieruchomości rolnej o pow. 30 arów. Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Z akt sprawy wynika także, że jest właścicielem samochodu osobowego Renault Laguna rok prod. 1996 oraz jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki Saab rok prod. 1999. Wojewódzki Sąd Administracyjny na wstępie wskazał na treść art. 245 § 1 P.p.s.a. i podkreślił, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a także że przyznanie stronie prawa pomocy jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Sąd wskazał następnie, że Skarżący posiada stałe zatrudnienie, uzyskując z tego tytułu miesięcznie wynagrodzenie w wysokości około 1800 zł (netto). Jak wynika z zaświadczenia o dochodach z dnia 15 lutego 2011 r., wynagrodzenie miesięczne brutto skarżącego wynosi 3 309,71 zł. Z zaświadczenia tego wynika także, że oprócz potrąceń z wynagrodzenia kwot związanych z egzekucją należności niealimentacyjnych oraz egzekucją zaległości podatkowych, pracodawca potrąca miesięczne kwotę 105 zł, z tytułu spłaty pożyczki udzielonej pracownikowi przez pracodawcę "w dniu 15 października 2011 r." w kwocie 3 tys. zł. Miesięcznie Skarżący ponosi wydatki w kwocie około 2 614 zł, w tym na spłatę pożyczek przeznacza kwotę 1061,50 zł, na spłatę natomiast kart kredytowych kwotę 250 zł. Podaje, że nadwyżkę wydatków nad dochodami finansuje z zaciągniętych pożyczek i z kart kredytowych. Sąd zauważył, że spłata zobowiązań cywilnoprawnych czy nawet publicznoprawnych nie może być traktowana z pierwszeństwem przed kosztami zainicjowanego postępowania sądowego. Ustawodawca formułując w art. 246 P.p.s.a. przesłanki udzielenia prawa pomocy założył, że obciążenie związane z postępowaniem sądowym nie może wpływać na zaspokojenie podstawowych i niezbędnych potrzeb życiowych, za które należy uznać wyłącznie koszty zamieszkania, wyżywienia czy lekarstw, a nie wydatki związane ze spłatą zobowiązań. Skoro Skarżący jest w stanie wygospodarować miesięcznie środki na spłatę kredytów w kwocie 1061,50 zł, decyduje się na zawarcie umowy pożyczki z pracodawcą, co łączy się z potrąceniem z wynagrodzenia miesięcznie kwoty 105 zł, to nie można go zaliczyć do osób ubogich. Również posiadany majątek nieruchomy, w postaci domu, mieszkania oraz nieruchomości rolnej nie pozwalają na zaliczenie Skarżącego do takich osób. Trudno przy tym przyjąć, że zarówno mieszkanie, jak i dom służą jednocześnie zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych Skarżącego. Sąd zwrócił także uwagę na niekonsekwencję Skarżącego, który z jednej strony podaje, że nie może wyzbyć się posiadanego przez niego samochodu, gdyż dojeżdża nim do pracy, a zatem oznaczałoby to pozbawienie go możliwości zarobkowych, z drugiej strony natomiast - przedstawiając spis miesięcznych wydatków - wskazuje, że do pracy dojeżdża busem i z tego tytułu ponosi miesięcznie koszty w wysokości 280 zł. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu Skarżący wskazał, że konieczność spłaty rat pożyczek i kredytów wynika z wplątania go w spiralę zadłużenia, którą opisuje w toku postępowania w prawie umorzenia zaległości podatkowych. Podkreślił, że stwierdzenie in abstracto Sądu o tym, iż spłata należności prywatnych, a nawet publicznych, nie może mieć pierwszeństwa przed kosztami sądowymi, nie zwalnia Sądu z obowiązku dokonania oceny rzeczywistej sytuacji Strony. Podkreślił, że rezygnacja ze spłaty rat doprowadzi w konsekwencji do pozbawienia środków niezbędnych do egzystencji, przez egzekucję z potrzebnych do życia codziennego przedmiotów majątkowych. Zdaniem Strony, Sąd bezpodstawnie doszukiwał się niekonsekwencji w jego oświadczeniu w zakresie sposobu dojeżdżania do pracy: generalnie korzysta on bowiem ze środków komunikacji publicznej, jednak gdy musi dojechać do miejsc trudno osiągalnych, musi skorzystać z samochodu (Skarżący jest elektrykiem). W zakresie posiadanych nieruchomości Skarżący wyjaśnił, że nie posiada mieszkania, a w formularzu podał dodatkowo powierzchnię mieszkalną swojego domu. Skarżący podkreślił, że Sąd nie zbadał, jakie są potencjalne koszty wszczętego przez niego postępowania, według jego oceny jest to co najmniej 1000 zł (500 zł wpis oraz 500 zł pełnomocnik). W jego ocenie nie jest on w stanie wygospodarować takiej kwoty; co więcej, byłoby to trudne dla osoby nieobciążonej tyloma zobowiązaniami. Ponadto Skarżący przechodzi na emeryturę, co oznacza, że nie będzie uzyskiwać nawet dwukrotności kwoty 1000 zł. Skarżący wyraził także pogląd, że uzależnianie sądowej kontroli decyzji w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowej, stanowiącej pomoc dla osób niemogących uiścić należnego podatku, od tak wysokiego wpisu sądowego godzi w cel tej instytucji. Strona wskazała tu na treść uchwały NSA z dnia 26 października 2010 r., sygn. akt II FPS 2/09. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne, ponieważ w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Skarżący spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w części. Jak stanowi art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W orzecznictwie i literaturze podkreśla się, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno następować w wyjątkowych przypadkach, gdy ubiegający się o pomoc wykaże, że jego sytuacja życiowa nosi cechy ubóstwa. Chodzi tu więc o osoby praktycznie pozbawione środków do życia, których sytuacja materialna utrudnia godną egzystencję. Nie budzi wątpliwości tutejszego Sądu, że Skarżący do takich osób nie należy. Uzyskuje on stałe wynagrodzenie za pracę, jest także właścicielem domu i nieruchomości rolnej, może liczyć na pomoc od synów, choć określa ją jako skromną. Nie zmienia to jednak oceny, że powyższe okoliczności nie pozwalają zaliczyć Skarżącego do osób ubogich, o zagrożonej egzystencji. To zaś prowadzi do wniosku, że nie spełnia on przesłanek przyznania prawa pomocy w całości. Naczelny Sąd Administracyjny oceniając sytuację materialną Skarżącego uznał jednak, że wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w tej sprawie bez uszczerbku utrzymania dlań koniecznego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie rozpoznając wniosek Skarżącego uwypuklił fakt posiadania przez Skarżącego domu i mieszkania. Należy zaznaczyć, że nieporozumienie to wynikało z wadliwego wypełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez Skarżącego. Błąd ten doprowadził do zafałszowania obrazu sytuacji materialnej Strony, co w konsekwencji wpłynęło na rozstrzygnięcie Sądu w przedmiocie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela wątpliwości Sądu pierwszej instancji co do okoliczności związanych z dojazdami Skarżącego do pracy. Argumentacja przedstawiona w tym zakresie w zażaleniu jest przekonująca, co oznacza, że ponoszenie kosztów na dojazdy busem oraz konieczność posiadania samochodu nie mogą być uznane za okoliczność działającą na niekorzyść Strony. Podkreślenia wymaga natomiast, że wynagrodzenie Skarżącego jest obciążone egzekucyjnie zarówno z tytułu należności publicznoprawnych, jak i cywilnoprawnych na rzecz byłej żony, z których to faktów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie nie wyciągnął żadnych wniosków. Oczywiście można stwierdzić, że Skarżący winien był rozważniej podejmować decyzje finansowe zarówno związane z podziałem majątku po rozwodzie jak i ze sprzedażą mieszkania: wyrażając zgodę na przyjęty sposób podziału musiał być świadomy konsekwencji takiej decyzji, zarówno wobec byłej żony, jak i skarbu państwa. Nie zmienia to jednak faktu, że obecnie wynagrodzenie Skarżącego jest przymusowo obciążone i nie ma on wpływu na fakt prowadzenia egzekucji. Innymi słowy, nie może dysponować zajętą częścią wynagrodzenia, a część, która mu pozostaje, pozwala przyjąć, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów niniejszego postępowania. W tym świetle argument Sądu o uprzywilejowaniu niektórych należności przed kosztami sądowymi jawi się być, jak słusznie wskazał Skarżący, abstrakcyjnym ogólnikiem, abstrahującym od rzeczywistych możliwości finansowych Skarżącego. Gdyby nawet nie ponosił on kosztów związanych z pożyczkami czy kartami kredytowymi, uiszczenie kwoty wpisu w niniejszym postępowaniu w całości stanowiłoby dla niego w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zbyt duże obciążenie. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela natomiast stanowiska Skarżącego w zakresie interpretacji przywołanej uchwały NSA z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt II FPS 2/09. Nie jest prawdziwe twierdzenie, że Sąd ten uznał wpis stały w sprawach skarg od decyzji odmawiających umorzenie zaległości podatkowej za zbyt wysoki, ani też że "wyraźnie" nakazał możliwie szeroko stosować instytucję prawa pomocy. Sąd stwierdził jedynie, że w przypadku umorzenia niskich kwot zaległości podatkowej wpis ten przewyższa wpis stosunkowy, jednak umorzenie kwot niskich ma o wiele mniejsze znaczenie dla bytu ekonomicznego danego podmiotu, a ponadto strona, która nie jest w stanie uiścić takiego wpisu, "może ubiegać się o prawo pomocy". Z całą pewnością z powyższego zdania nie można wysnuć wniosków, do których doszedł Skarżący. Argumenty Sądu o zbyt wysokim wpisie odnosiły się natomiast do stanowiska, że w sprawach tego typu należy pobierać wpis stosunkowy, co w świetle wniosków o umorzenie znacznych zaległości prowadziłoby do uzależnienia kontroli sądowej od wpisów zbyt wygórowanych dla podmiotów borykających się z problemami finansowymi. Innymi słowy argument ten służył wsparciu stanowiska o konieczności pobierania w takich sprawach właśnie wpisu stałego, w kwocie 500 zł. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając w oparciu o art. 188 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.