IV SA/Wa 1831/09

Dnia 13 stycznia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Aneta Dąbrowska, Sędzia WSA Teresa Zyglewska, Protokolant Marek Bereziński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2010 roku sprawy ze skargi F. P. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z [...] lipca 2009 r. nr [...]; II. zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz skarżącego F. P. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wnioskiem z dnia 3 marca 2009 r. F. P., działając przez pełnomocnika, wystąpił do Ministra Gospodarki o stwierdzenie nieważności orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1962 r. znak: [...] w sprawie przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa: M. Decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. znak: [...] Minister Gospodarki, działając na podstawie art. 157 § 3 w zw. z art. 107 § 1 k.p.a., odmówił wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności. Pismem z dnia 27 lipca 2009 r. F. P. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powołaną decyją Ministra Gospodarki z dnia [...] lipca 2009 r. Minister Gospodarki, decyzją z dnia [...] września 2009 r. znak: [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2009 r. znak: [...]. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie Minister przychylił się do wcześniej zajętego stanowiska, że wnioskodawca nie wykazał w sposób pełny i właściwy swojego interesu prawnego do występowania z wnioskiem o stwierdzenie nieważności powoływanego wyżej orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1962 r., w tym zwłaszcza następstwa prawnego po swoich poprzednikach prawnych oraz legitymacji prawnej potwierdzającej ich prawa własności do opisanego wyżej, znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Organ administracji powtórzył zaprezentowane w decyzji z dnia [...] lipca 2009 r. stanowisko, że legitymacja prawna wnioskującego o stwierdzenie nieważności orzeczenia nie wynika wyłącznie z faktu bycia spadkobiercą wskazanego w nim jako współwłaściciela znacjonalizowanego przedsiębiorstwa W. P. Minister zakwestionował także stanowisko F. P., łączące legitymację prawną do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] marca 1962 r. z potwierdzonym właściwymi dokumentami prawem własności nieruchomości, na której zorganizowane było przedmiotowe przedsiębiorstwo na dzień jego nacjonalizacji. Organ administracji stwierdził, że wnioskujący o stwierdzenie nieważności nie wykonał należycie wezwań do przedłożenia dokumentów jednoznacznie wskazujących, iż jest on następcą prawnym wskazanych w kwestionowanym orzeczeniu właścicieli znacjonalizowanej wraz z przedmiotowym przedsiębiorstwem nieruchomości, a także dokumentów potwierdzających ich prawo do samego przedsiębiorstwa w okresie bezpośrednio poprzedzającym wydanie kwestionowanej decyzji nacjonalizacyjnej. Minister zauważył, że F. P. wykazał jedynie fakt następstwa prawnego po W. P., Z. S., F. J. i H. P. oraz okoliczność, iż wymienione osoby były właścicielami znacjonalizowanej wraz przedmiotowym przedsiębiorstwem nieruchomości. Nie wykazał natomiast tytułu prawnego poprzedników prawnych do znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, co musiało skutkować wydaniem decyzji o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. Odnosząc się do argumentacji wnoszącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, że złożone wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy dokumenty (w szczególności: odpis aktu notarialnego umowy sprzedaży z dnia [...] kwietnia 1947 r. nr rep. [...], akt notarialny umowy sprzedaży z dnia [...] stycznia 1948 r. nr rep. [...], wypis aktu notarialnego umowy sprzedaży z dnia [...] listopada 1954 r. nr rep. [...], akt notarialny umowy sprzedaży z dnia [...] czerwca 1948 r. nr rep. [...], akt notarialny umowy sprzedaży z dnia [...] kwietnia 1948 r. nr rep. [...], akt notarialny umowy sprzedaży z dnia [...] listopada 1954 r. nr rep. [...]) potwierdzają tytuł własności poprzedników prawnych do znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, Minister stwierdził, że z treści wskazanych aktów notarialnych wynika, że odnoszą się do sprzedaży oraz kupna udziałów w spadku, w szczególności wymieniając prawa do nieruchomości oraz ruchomości, jako składniki praw będących przedmiotem obrotu prawnego, nie dowodzą jednak praw własności do samego przedsiębiorstwa, które na tej nieruchomości było prowadzone. W ocenie organu administracji, wskazane dokumenty stanowią jedynie o prawie własności do nieruchomości, na której prowadzone było przedsiębiorstwo, a nie o prawie własności samego, znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Jak wskazał Minister, samo udokumentowanie ujawnienia nieruchomości, gdzie prowadzone było przedsiębiorstwo, w księgach wieczystych, nie stanowi wystarczającej podstawy do uznania, wskazanych poprzedników prawnych wnioskodawcy, za mających przymiot strony w sprawie dotyczącej tego przedsiębiorstwa, bowiem zakres znaczenia określenia "przedsiębiorstwo" jest inny niż "nieruchomość". Własność nieruchomości może stanowić przykładowo składnik majątku przedsiębiorstwa. Parcela może być także wykorzystywana przez przedsiębiorstwo na podstawie innego tytułu niż prawo własności. Ponownie rozpatrujący sprawę organ administracji nie podzielił też stanowiska strony postępowania, że samo kwestionowane orzeczenie nacjonalizacyjne stanowi potwierdzenie prawa własności znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Wskazał, iż w świetle art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11 poz. 37) orzeczenie ministra stwierdzające przejście przedsiębiorstwa na własność Państwa stanowiło jedynie podstawę do ujawnienia w księgach wieczystych, rejestrach handlowych i innych rejestrach publicznych przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa oraz praw rzeczowych stanowiących składniki majątkowe przejętego przedsiębiorstwa. Nie może być ono zatem urzędowym dokumentem potwierdzającym, kto i w jakiej formie prowadził to przedsiębiorstwo w chwili ustanowienia nad nim przymusowego zarządu państwowego. Minister podkreślił, że dokumentami potwierdzającymi prawo własności do znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, mogą być wyłącznie: odpis z rejestru handlowego, karty rejestracyjne lub zgłoszenia przemysłu, zaświadczenia właściwych organów państwowych, umowy sprzedaży, czy dzierżawy przedsiębiorstwa. F. P., działając przez pełnomocnika, zaskarżył decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2009 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc następujące zarzuty: 1. obrazę prawa procesowego art. 80 k.p.a. w zw. z art. 76 § 1 k.p.a. poprzez ich błędną wykładnię i wadliwe zastosowanie w sprawie, które przejawia się przede wszystkim w dokonaniu niewłaściwej oceny dokumentów załączonych do akt przedmiotowego postępowania, odmowie uznania za wiarygodne niebudzących wątpliwości aktów notarialnych, decyzji administracyjnych i protokołów przejęcia, które zostały załączone do wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, 2. obrazę przepisów postępowania w zakresie określonym normami zawartymi w art. 7, 8 i 77 k.p.a., które mogły mieć wpływ na treść zaskarżonej decyzji, poprzez niedopełnienie przez Ministra Gospodarki obowiązku pełnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, a szczególnie sposobu stwierdzenia przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa: M. oraz całkowicie dowolną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w przedmiotowej sprawie. Podnosząc powyższe zarzuty, skarżący wniósł o: 1. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, 2. zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego i to w dacie jego wydania. Sąd administracyjny kontroluje zatem legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 157 § 3 w zw. z art. 28 k.p.a. Zgodnie z art.157 § 3 k.p.a. odmowa wszczęcia postępowania w sprawie nieważności decyzji administracyjnej następuje w drodze decyzji. Wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności wymaga uprzedniej kontroli ze strony organu administracji, czy zachodzą przesłanki formalnoprawne warunkujące jego dopuszczalność. Odmowa wszczęcia postępowania na podstawie art. 157 § 3 k.p.a. następuje, jeżeli wystąpi niedopuszczalność wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności z przyczyn podmiotowych bądź z przyczyn przedmiotowych. Do przyczyn podmiotowych należy w szczególności złożenie podania przez podmiot niebędący stroną w sprawie. Zatem, brak przymiotu strony u osób występujących z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia w przedmiocie ustanowienia przymusowego zarządu skutkuje koniecznością odmowy wszczęcia postępowania w tym przedmiocie na podstawie art. 157 § 3 k.p.a. Zgodnie z art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Przepis art. 28 k.p.a. nie stanowi samoistnej normy prawnej, a to z tego względu, że ustalenie interesu prawnego lub obowiązku prawnego może nastąpić tylko w związku z normą prawa materialnego. Pojęcie "interes prawny", na którym oparta jest legitymacja procesowa strony w postępowaniu administracyjnym, należy ustalać według norm prawa materialnego, a mieć interes prawny znaczy to samo, co ustalić przepis prawa powszechnie obowiązującego, na którego podstawie można skutecznie żądać czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś potrzeby, albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu sprzecznych z potrzebami danej osoby (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 lipca 2007 r. sygn. akt I OSK 1559/06). W sprawach dotyczących orzeczeń, mocą, których orzekano w kwestiach majątkowych przedsiębiorstw (objęcie w zarząd, nacjonalizacja), status strony (art. 28 k.p.a.) przysługuje osobom fizycznym (ich spadkobiercom), o ile przedsiębiorstwo stanowiło własność tych osób lub spółkom prawa handlowego (ewentualnie podmiotom, na które z mocy określonych przepisów nastąpiła sukcesja praw majątkowych tych spółek). W przedmiotowej sprawie nie jest sporne, że skarżący należycie udokumentował fakt następstwa prawnego po W. P., Z. S., F. J. oraz H. P. W ocenie organu administracji, F. P. nie wykazał natomiast, że wymienieni powyżej poprzednicy prawni byli właścicielami przedsiębiorstwa: M. w czasie dokonania jego nacjonalizacji. Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. W toku postępowania administracyjnego, działający przez pełnomocnika skarżący, złożył do akt sprawy zaświadczenia Sądu Rejonowego w I. Wydziału Ksiąg Wieczystych z dnia [...] kwietnia 1994 r. i z dnia [...] czerwca 2009 r. Z zaświadczeń tych, wydanych w oparciu o prowadzoną przez wskazany Sąd księgę wieczystą o numerze [...] wynika, że przed przejściem na własność Skarbu Państwa nieruchomości, na której działał przedmiotowy młyn elektryczny, jej właścicielami byli poprzednicy prawni F. P. Okoliczność ta nie jest kwestionowana przez Ministra Gospodarki. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. skarżący powołał się na dokumenty, które w jego ocenie potwierdzać mają, że własnością poprzedników prawnych skarżącego była nie tylko opisana wyżej nieruchomość ale również działające na niej przedsiębiorstwo pn. M. W ocenie Sądu, wskazane przez F. P. dokumenty, a także inne, znajdujące się w aktach sprawy dowody, w istocie dowodzą, że przedmiotowe przedsiębiorstwo do czasu jego znacjonalizowania było własnością W. P., Z. S., F. J. i H. P. W orzeczeniu Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1962 r., którego stwierdzenia nieważności domaga się skarżący wskazano, jako właścicieli przedmiotowego przedsiębiorstwa, wymienione wyżej osoby. Stwierdzono także, że w szczególności - jako składnik majątkowy przedsiębiorstwa - na własność Państwa przeszła działka o powierzchni 364 m2 wraz ze znajdującymi się na niej budynkami, wchodząca w skład nieruchomości położonej w I., ul. [...], objętej księgą wieczystą nr [...], stanowiąca uprzednio własność W. P., Z. S. i F. J. W protokole zdawczo-odbiorczym z dnia [...] stycznia 1955 r. sporządzonym na okoliczność przekazania zakładu przemysłowego "M", W. P. wskazano jako zdającego i prawomocnego właściciela przekazywanego przedsiębiorstwa. Z kolei, w protokole z dnia [...] marca 1955 r. z przebiegu czynności związanych z wprowadzeniem zarządcy państwowego wskazano, że w dniu sporządzenia protokołu wskazane w nim osoby udały się do młyna elektrycznego położonego w I. ul. [...] pow. [...] woj. [...] zarejestrowanego w Sądzie Powiatowym w I., Księdze Wieczystej nr [...], tom I - własność wspólna W. P., Z. S., F. J. i H. P. Również w załącznikach nr 1 i 2 do wskazanego protokołu z dnia [...] marca 1955 r., w których opisano młyn i związane z nim gospodarczo nieruchomości oraz aktywa i pasywa, W. P. został wskazany jako właściciel przedmiotowego przedsiębiorstwa. W sporządzonej przez zaprzysiężonego rzeczoznawcę przy Izbie Przemysłowo-Handlowej w B. ekspertyzie szacunkowej z dnia [...] stycznia 1955 r., w której opisano budynki, maszyny i urządzenia przedmiotowego przedsiębiorstwa według stanu na dzień 5 stycznia 1955 r., także wskazano W. P., jako właściciela młyna. Również w zgłoszeniu z dnia [...] grudnia 1961 r., którym Rejonowe Przedsiębiorstwo Młynów Gospodarczych w M. wniosło o wydanie orzeczenia o przejęciu przedmiotowego przedsiębiorstwa na rzecz Skarbu Państwa wraz z obejmującą 364 m2 częścią nieruchomości położonej w I., dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw. nr [...], jednoznacznie wskazano poprzedników prawnych F. P., jako właścicieli przedmiotowego młyna. Zdaniem Sądu, powołane wyżej dokumenty potwierdzają, że wykazani w toku postępowania zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji poprzednicy prawni F. P. byli właścicielami przedsiębiorstwa pod nazwą M., w tym części, wchodzącej w skład tego przedsiębiorstwa nieruchomości, dla której przez Sąd Rejonowy w Inowrocławiu prowadzona jest księga wieczysta Kw. nr [...]. Trzeba wszak mieć na uwadze, że przedsiębiorstwo w tzw. znaczeniu obiektywnym jest ogółem urządzeń, mających służyć trwałemu oddawaniu się pewnym czynnościom, a więc ogółem przedmiotów, pozostających ze sobą w łączności i zorganizowanych w celu prowadzenia czynności, w szczególności zarobkowych. Przedsiębiorstwo jest zatem rzeczą zbiorową, złożoną z ruchomości, nieruchomości i praw, a zarazem obowiązków i jako takie stanowi przedmiot prawa, a zatem jako całość jest przedmiotem obrotu (M. Allerhand. Kodeks handlowy. Księga pierwsza. Komentarz. Warszawa 1991 r., str. 6). Zaprezentowane rozumienie pojęcia przedsiębiorstwa koresponduje z treścią obowiązującego, zarówno w czasie ustanowienia przymusowego zarządu nad przedmiotowym młynem elektrycznym, jak i w czasie przejścia jego własności na Skarb Państwa, art. 40 § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 502 ze zm.), zgodnie z którym zbycie przedsiębiorstwa obejmowało wszystko, co wchodziło w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, w szczególności: 1. firmę, znaki towarowe i inne oznaczenia, indywidualizujące przedsiębiorstwo, 2. księgi handlowe, 3. nieruchomości i ruchomości, należące do przedsiębiorstwa, nie wyłączając towarów, 4. patenty, wzory użytkowe i zdobnicze, 5. wierzytelności, powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa, 6. prawa, wynikające z najmu i dzierżawy lokali, zajmowanych przez przedsiębiorstwo. Nie można podzielić stanowiska Ministra Gospodarki, że dokumentami potwierdzającymi prawo własności do znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, mogą być wyłącznie: odpis z rejestru handlowego, karty rejestracyjne lub zgłoszenia przemysłu, zaświadczenia właściwych organów państwowych, umowy sprzedaży, czy też dzierżawy przedsiębiorstwa. Zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. w postępowaniu administracyjnym, jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Z kolei art. 80 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Treść powołanych przepisów jednoznacznie przesądza o wadliwości powołanego wyżej stanowiska organu administracji. Stoi ono bowiem w sprzeczności z wynikającą z nich zasadą swobodnej oceny dowodów, przyznając prymat formalnej (legalnej) teorii dowodów, zgodnie z którą organ administracji publicznej jest związany przepisami prawa co do przyjęcia za miarodajne lub odrzucenia niektórych dowodów oraz przyznania pewnym dowodom wyższej mocy dowodowej przed innymi. Biorąc zatem pod uwagę opisaną wyżej dokumentację, która znajduje się w aktach sprawy oraz mając na względzie poczynione uwagi odnośnie do rozumienia pojęcia przedsiębiorstwa i możliwości jego zbycia należy stwierdzić, że F. P. wykazał, iż ma interes prawny w żądaniu stwierdzenia nieważności orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] marca 1962 r. w sprawie stwierdzenia przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa: M. Tym samym skarżący wykazał, że przysługuje mu przymiot strony w postępowaniu wszczętym wnioskiem o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia. Po zwrocie akt sprawy do Ministra Gospodarki winien on przeprowadzić postępowanie służące ocenie, czy w stosunku do kwestionowanego przez F. P. orzeczenia zachodzą przesłanki stwierdzenia nieważności. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c", art. 200 i art. 205 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.