III SA/Po 48/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Koś (spr.) Sędziowie WSA Beata Sokołowska WSA Marzenna Kosewska Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2011 r. przy udziale sprawy ze skargi S. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 12 października 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. na rzecz skarżącego kwotę [...],- złotych ([...]) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia 7 września 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. odmówił S. C. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, kosztów upomnień oraz odsetek za zwłokę za okres od 01/1996 do 09/1998 w łącznej kwocie [...] zł, w tym: - składek na ubezpieczenia społeczne w kwocie [...] zł, - składek na Fundusz Pracy w kwocie [...] zł, - składek na FGŚP w kwocie [...] zł, - kosztów upomnień w kwocie [...] zł, - odsetek za zwłokę naliczonych na dzień złożenia wniosku o umorzenie, tj. 27.07.2004 r. w kwocie [...] zł. Na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia 27 grudnia 2004 r. utrzymał powyższą decyzję w mocy. Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2005 r., sygn. akt III SA/Wa 984/05 stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS z dnia 27 grudnia 2004 r. jako wydanej przez niewłaściwy organ. Następnie sprawa została przekazana do rozpatrzenia Ministrowi Pracy i Polityki Społecznej. Postanowieniem z dnia 18 listopada 2005 r. Minister Pracy i Polityki Społecznej przekazał sprawę Prezesowi ZUS jako organowi właściwemu. Decyzją z dnia 27 lutego 2006 r. Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, a decyzją z dnia 4 maja 2006 r. Prezes ZUS uchylił własną decyzję z dnia 27 lutego 2006 r. Następnie decyzją z dnia 4 września 2006 r. Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 września 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 407/07 uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS z dnia 4 września 2006 r. oraz decyzję Prezesa ZUS z dnia 4 maja 2006 r. Z kolei wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 427/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS z dnia 27 lutego 2006 r. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd stwierdził w szczególności, że w dacie wydania decyzji wydanej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, tj. dnia 27 lutego 2006 r. część zobowiązań skarżącego, konkretnie zobowiązania za styczeń 1996 r. uległy już przedawnieniu na skutek upływu 10 lat od daty ich wymagalności. Ustalenie wysokości zadłużenia, co do którego rozpoznawany jest wniosek o umorzenie jest istotnym elementem stanu faktycznego i jego nieprawidłowe ustalenie stanowi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd wskazał przy tym, że przedawnienie należności nie jest podstawą do ich umorzenia, ponieważ umorzyć można tylko te należności, które istnieją. Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności, które uległy przedawnieniu winno zostać umorzone jako bezprzedmiotowe. Jednocześnie Sąd uznał za nieuzasadniony zarzut wystąpienia po stronie skarżącego całkowitej nieściągalności, ponieważ istnieje możliwość prowadzenia egzekucji z renty małżonki dłużnika. Ponadto Sąd zaznaczył, że nawet w przypadku całkowitej nieściągalności zadłużenia ZUS ma możliwość, a nie obowiązek umorzenia zadłużenia. W trakcie postępowania wyjaśniającego Zakład wydał decyzję z dnia 14 lipca 2008 r. określającą wysokość należności z tytułu składek na: - ubezpieczenia społeczne, FP i FGŚP wynikające z obowiązkowego ubezpieczenia zatrudnionych pracowników powstałych na koncie płatnika w okresie od 12/1996 r. do 01/1998 r., od 04/1998 r. do 08/1998 r. w kwocie [...] zł oraz należności pochodnych (odsetek za zwłokę wymagalnych do dnia wpływu wniosku o układ ratalny, tj. 24.07.2007 r. w kwocie [...] zł oraz odsetek za zwłokę powstałych z tytułu opłacenia rat po terminie, naliczonych zgodnie z § 4 pkt 4 umowy z dnia 10.10.2007 r. o rozłożeniu należności na raty, które na dzień wydania niniejszej decyzji wynoszą [...] zł), - ubezpieczenia społeczne, FP i FGŚP wynikające z obowiązkowego ubezpieczenia zatrudnionych na umowę agencyjną pracowników, powstałych na koncie płatnika w okresie od 09/1996 r. do 11/1996 r. w kwocie [...] zł oraz należności pochodnych - odsetek za zwłokę wymagalnych do dnia wpływu wniosku o układ ratalny, tj. 24.07.2007 r. w kwocie [...] zł. Postanowieniem z dnia 8 października 2008 r. zawieszono postępowanie z wniosku o umorzenie zaległych składek z uwagi na toczące się postępowanie w przedmiocie określenia wysokości zobowiązań z tytułu składek. Wyrokiem z dnia 4 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił odwołanie od powyższej decyzji z dnia 14 lipca 2008 r., a Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 28 lipca 2009 r. oddalił apelację. Postanowieniem z dnia 5 marca 2010 r. ZUS podjął zawieszone postępowanie. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy decyzją z dnia 12 października 2010 r. ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia 7 września 2004 r. odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie [...] zł, w tym: - składek na ubezpieczenia społeczne za okres 05/1997-01/1998, 04/1998-09/1998 w kwocie [...] zł, - składek na Fundusz Pracy za okres 05/1997-01/1998, 04/1998-09/1998 w kwocie [...] zł, - składek na FGŚP za okres 05/1997-01/1998, 04/1998-09/1998 w kwocie [...] zł, - odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 27.07.2004 r. w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wnioskodawca S. C. prowadził działalność gospodarczą w zakresie usług murarsko – dekarskich w okresie od 01.04.1989 r. do 24.05.1999 r. Obecnie pobiera świadczenie emerytalne w kwocie [...] zł brutto miesięcznie. Po potrąceniach Urzędu Skarbowego na poczet zaległości podatkowych w kwocie [...] zł miesięcznie do wypłaty pozostaje [...] zł netto. Ponadto z tytułu wynagrodzenia za pracę na umowę zlecenie w spółce A uzyskuje dochód w wysokości [...] zł brutto miesięcznie. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małżonką, która pobiera świadczenie emerytalne w kwocie [...] zł. Zamieszkuje wraz z żoną w mieszkaniu pasierbicy B. R. która pracuje i mieszka w Holandii. Miesięczne koszty utrzymania wnioskodawca określił na kwotę ok. [...] zł plus [...] zł na opał w sezonie grzewczym. Wnioskodawca choruje na głuchotę i kamienie żółciowe. Małżonka wnioskodawcy choruje na reumatyzm oraz na nerw trójdzielny twarzy. Miesięczne koszty leczenia wynoszą ok. [...] zł. Wnioskodawca nie korzysta z jakiejkolwiek pomocy z ośrodka pomocy społecznej. Nie posiada żadnych ruchomości o wartości egzekucyjnej. Nie posiada nieruchomości. W dniu 13.06.2005 r. w drodze umowy darowizny przeniósł prawo własności nieruchomości KW [...] i KW [...] na rzecz pasierbicy B. R. Wyrokiem z dnia 09.03.2007r. Sąd Rejonowy w K. uznał za bezskuteczną czynność prawną umowy darowizny, stwierdzając że czynność została dokonana z pokrzywdzeniem powoda - ZUS. Obecnie Zakład ma prawo zabezpieczyć istniejące należności na powyższym majątku oraz w sytuacji braku spłaty zadłużenia przeprowadzić czynności egzekucyjne. Wnioskodawca spłaca należności składkowe w układzie ratalnym w kwocie ok. [...] zł miesięcznie. Następnie Zakład wskazał, że zgodnie z art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3. Natomiast zgodnie z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach wskazanych w tym przepisie. Dokonując analizy materiału sprawy, organ nie stwierdził jednak przesłanek całkowitej nieściągalności w niniejszej sprawie, wskazując, że wnioskodawca uzyskuje dochód z tytułu świadczenia emerytalnego oraz z tytułu wynagrodzenia za pracę, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małżonką, która pobiera świadczenie emerytalne oraz spłaca zobowiązania podatkowe w Urzędzie Skarbowym, a także spłaca regularnie należności składkowe w układzie ratalnym. Ponadto Zakład stwierdził, że wnioskodawca nie wykazał okoliczności, które pozwalałyby na umorzenie należności pomimo braku całkowitej nieściągalności ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej. Sytuacja finansowa wnioskodawcy jest stabilna. Uzyskuje on dochód z tytułu emerytury oraz wynagrodzenia za pracę. Małżonka uzyskuje emeryturę. Wnioskodawca spłaca regularnie należności składkowe oraz zobowiązania podatkowe. W spłacie należności pomaga mu pasierbica, która pracuje poza granicami kraju. W przypadku braku spłaty zadłużenia Zakład ma możliwość dochodzenia należności ze świadczenia oraz majątku nieruchomego, który przeniósł w drodze darowizny na pasierbicę. Spłata należności w drodze udzielonej ulgi nie wpływa negatywnie na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych przez rodzinę wnioskodawcy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego S. C. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając: - rażące naruszenie art. 35 ust. 4 zd. 2 oraz art. 36 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) w zw. z art. 109 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11 poz. 74 ze zm.) polegające na wadliwym ustaleniu, że składki za lata 1996-1998 nie uległy przedawnieniu podczas gdy wymieniony przepis art. 35 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. wyraźnie wskazuje, że maksymalnie termin przedawnienia wynosi 10 lat i przez to składki te bez względu na dalsze przerywanie biegu przedawnienia uległy przedawnieniu, - naruszenie przepisów postępowania, które może mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia, a) polegające na pominięciu przez organ rentowy oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania (art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) wyrażonej w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 427/08 uchylającego poprzednią decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lutego 2006 r., wyrażające się w tym że już w dacie wydawania decyzji z 27.02.2006 r. część zobowiązań uległa przedawnieniu na skutek upływu 10 lat od daty ich wymagalności zgodnie z powołanym przepisem art. 35 ust. 4 zd. 2 ustawy z 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, co prowadzi do wniosku, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji objęte należności z tytułu składek za okres od 05/1997 do 09/1998 uległy już przedawnieniu, a postępowanie z uwagi na fakt przedawnienia stało się bezprzedmiotowe, b) polegające na pominięciu w sentencji orzeczenia należności z tytułu składek za okres od 01/1996 r. oraz od 01/1997 r. do 04/1997 r. wraz z odsetkami wyliczonymi na dzień 27.07.2004 r., tj. dzień złożenia wniosku o umorzenie, przez co doszło do wadliwego rozstrzygnięcia w oparciu tylko co do części składek od 05/1997 r. do 09/1998 r. (art. 107 § 1 kpa), c) polegające na bezpodstawnym przedłużaniu postępowania administracyjnego i niezałatwieniu sprawy w terminie (art. 35 kpa w zw. z art. 12 kpa), przez co doszło do wadliwego podania w sentencji decyzji należności za okres tam podany z wyłączeniem składek za okres od 01/1996 r. do 04/1997 r., - błąd w ustaleniach faktycznych, który może mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia poprzez nieuwzględnienie i nieodniesienie się do złożonego jako dowód w sprawie postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. o umorzeniu należności podatkowych z uwagi na fakt przedawnienia za okres zbliżony do należności z tytułu składek. W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji. Ponadto stwierdził, że kwestie związane z zarzutem przedawnienia należności były rozpatrywane przez Sąd Administracyjny, a także Sąd Okręgowy i Sąd Apelacyjny. Natomiast fakt, że sprawa jest rozpatrywana od roku 2004 nie wynika z opieszałości organu, lecz jest wynikiem "ścieżki odwoławczej". Na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2011 r. pełnomocnik skarżącego, wywodząc jak w skardze, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji ZUS z 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Na wstępie należy wskazać, że niniejsza sprawa była już przedmiotem orzekania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, a zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej daj p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu administracyjnego wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W wiążącym w niniejszej sprawie wyroku z dnia 14 kwietnia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał na konieczność prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, którego elementem jest ustalenie wysokości zadłużenia, co do którego rozpoznawany jest wniosek o umorzenie zaległych składek. Stwierdził przy tym jednoznacznie, że zobowiązania za styczeń 1996 r. uległy przedawnieniu już na dzień wydania zaskarżonej decyzji z dnia 27 lutego 2006 r. Rozpoznając ponownie sprawę Zakład Ubezpieczeń Społecznych winien był zatem w pierwszej kolejności ustalić wysokość istniejących zaległości z tytułu składek, w szczególności z uwzględnieniem terminów przedawnienia należności za poszczególne okresy, jak również dobrowolnej spłaty części należności przez wnioskodawcę stosownie do decyzji z 2007 r. o rozłożeniu należności na raty. Zarówno bowiem spłata należności z tytułu zaległych składek, jak i ich przedawnienie powoduje ich wygaśnięcie. Natomiast orzekanie w kwestii umorzenia zaległych składek jest możliwe jedynie w odniesieniu do tych należności, które istnieją. Wygaśnięcie zobowiązań objętych wnioskiem o umorzenie czy to na skutek przedawnienia czy też dobrowolnej zapłaty winno zaś skutkować umorzeniem postępowania w odniesieniu do tych należności na podstawie art. 105 § 1 kpa. Stosowne rozstrzygnięcia w odniesieniu do wszystkich zaległych składek winny przy tym znajdować odzwierciedlenie w sentencji decyzji, a wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej tych rozstrzygnięć - w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 1 i § 3 kpa). Wydana w niniejszej sprawie decyzja ZUS z dnia 7 września 2004 r. dotyczyła zaległych składek za okres od 01/1996 r. do 09/1998 r. w łącznej kwocie [...] zł. Natomiast w zaskarżonej decyzji wydanej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład orzekł o utrzymaniu w mocy powyższej decyzji z dnia 7 września 2004 r., co wskazywałoby że chodzi o utrzymanie w mocy tejże decyzji w całości, a jednocześnie wskazał, że odmowa umorzenia dotyczy należności z tytułu składek w łącznej kwocie [...] zł, w tym: - składek na ubezpieczenia społeczne za okres 05/1997-01/1998, 04/1998-09/1998 w kwocie [...] zł, - składek na Fundusz Pracy za okres 05/1997-01/1998, 04/1998-09/1998 w kwocie [...] zł, - składek na FGŚP za okres 05/1997-01/1998, 04/1998-09/1998 w kwocie [...] zł, - odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 27.07.2004 r. w kwocie [...] zł. Takie rozstrzygnięcie jest nieprawidłowe, ponieważ nie wynika z niego jednoznacznie, czy utrzymanie w mocy decyzji z dnia 7 września 2004 r. odnosi się do całości tejże decyzji czy tylko jej części dotyczącej wymienionych należności. Należy przy tym zauważyć, że utrzymanie w mocy decyzji z dnia 7 września 2004 r. w całości byłoby błędne, ponieważ odnosiłoby się także do należności przedawnionych - za styczeń 1996 r. i pozostawałoby w sprzeczności z wiążącym w sprawie wyrokiem WSA w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2008 r., w którym przedawnienie tychże należności zostało stwierdzone. Z drugiej strony utrzymanie w mocy decyzji z dnia 7 września 2004 r. jedynie w odniesieniu do wymienionych w zaskarżonej decyzji należności byłoby orzeczeniem niepełnym, ponieważ pomijałoby rozstrzygnięcie w odniesieniu do pozostałych należności objętych decyzją z dnia 7 września 2004 r. Należy przy tym zwrócić uwagę, że wyjaśnienia podjętego rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji zarówno w zakresie ustaleń faktycznych jak i podstawy prawnej nie zawiera jej uzasadnienie, co stanowi naruszenie art. 107 § 1 i § 3 kpa, które niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Fakt, że kwestia przedawnienia była już wcześniej przedmiotem rozważań Sądu Administracyjnego, a także Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego, nie zwalnia organu rentowego z obowiązku wyjaśnienia tej kwestii na łamach niniejszego postępowania, w którym jest ona istotnym elementem stanu faktycznego, a jedynie rodzi w tym zakresie konieczność uwzględnienia przez organ rentowy wiążących orzeczeń sądowych. Nie zmienia to jednak faktu, że organ rentowy winien dokonać samodzielnej oceny w tym względzie i to według stanu aktualnego w chwili wydawania decyzji. Powyższe oznacza, że organ rentowy nie dokonał w niniejszej sprawie prawidłowych ustaleń faktycznych, których zasadniczym elementem jest ustalenie wysokości istniejącego zadłużenia z tytułu zaległych składek, a jednocześnie nie zastosował się do wskazań zawartych w wiążącym wyroku WSA w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2008 r., co stanowi naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 kpa oraz art. 153 p.p.s.a., które niewątpliwie miało wpływ na wynik sprawy i uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji. Ocena przesłanek umorzenia należności winna bowiem odnosić się po prawidłowo ustalonego stanu zadłużenia i nie może dotyczyć należności nieistniejących. Dopiero wówczas będzie możliwa pełna kontrola rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ rentowy winien zastosować się do wskazań wynikających z powyższych rozważań. W pierwszej kolejności winien więc dokonać prawidłowych ustaleń faktycznych w zakresie stanu istniejących zaległości z tytułu składek ze szczególnym uwzględnieniem przedawnienia należności za poszczególne okresy, a także dobrowolnej spłaty części zadłużenia stosownie do decyzji z 2007 r. o rozłożeniu należności na raty. Dopiero w odniesieniu do prawidłowo ustalonego stanu zadłużenia organ rentowy winien przeanalizować ustaloną aktualną sytuację osobistą i materialną skarżącego z punktu widzenia przesłanek umorzenia. Natomiast w odniesieniu do zaległych należności, które wygasły na skutek przedawnienia bądź dobrowolnej zapłaty organ winien umorzyć postępowanie. Całościowe rozstrzygnięcie obejmujące wszystkie należności objęte wnioskiem o umorzenie i decyzją ZUS z 7.09.2004 r. winno przy tym znaleźć wyraz w sentencji decyzji, a wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej tego rozstrzygnięcia, a więc wyczerpujące ustalenia faktyczne w zakresie aktualnego stanu zadłużenia oraz sytuacji osobistej i majątkowej skarżącego oraz ich ocena prawna z punktu widzenia przesłanek umorzenia - w uzasadnieniu decyzji. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w punkcie I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a) i c) p.p.s.a. O kosztach oraz o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono w punktach: II i III sentencji wyroku zgodnie z art. 200 i art. 152 p.p.s.a.