I OZ 637/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Wojciech Mazur po rozpoznaniu w dniu 07 września 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. P. – D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lipca 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 633/11 o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. P. – D. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania prawa do rekompensaty za nieruchomość położoną poza granicami Rzeczypospolitej postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 lipca 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 633/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w sprawie jej skargi na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość położoną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd podał, iż wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu - z dnia 28 lutego 2011 r. A. P.-D., reprezentowana przez ustanowionego z wyboru radcę prawnego, wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku skarżąca podała, że jest wdową i jako spadkobierczyni ubiega się o rekompensatę za mienie pozostawione przez swojego męża na Ukrainie. Oświadczyła, że jej jedynym dochodem jest emerytura w wysokości [...] zł. Dodała, iż nie posiada żadnych oszczędności ani majątku. Jej miesięczne koszty utrzymania to kwota około [...] zł, ponadto ponosi koszty związane z ubezpieczeniem samochodu w wysokości około [...] zł, spłaca kredyt na remont dachu w miesięcznej wysokości około [...] zł. Ponadto jest zobowiązana do spłaty kosztów operatu szacunkowego sporządzanego do niniejszej sprawy – do spłaty pozostało [...] zł, oraz opłaca podatek od nieruchomości w wysokości [...] zł. Łącznie miesięczne obciążenia wynoszą około [...] zł i na bieżące potrzeby zostaje jej [...] zł. Wnioskodawczyni ujawniła również, że posiada majątek w postaci mieszkania o powierzchni 150 m². Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2011 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania A. P. – D. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W dniu 11 maja 2010 r. A. P. – D. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sprzeciw na wyżej wymienione postanowienie. W sprzeciwie podała, iż nie ma mieszkania o powierzchni 150 m² o jakim pisze Sąd, natomiast ma stary zrujnowany dom o takiej kubaturze. Poza nim nie dysponuje żadnymi innymi nieruchomościami. Kredyty nie zostały zaciągnięte na cele konsumpcyjne, a ich przeznaczenie wiązało się z koniecznością przeprowadzenia najpilniejszych remontów w domu. Natomiast posiadanie pełnomocnika z wyboru wynika z konieczności życiowej (z racji wieku nie rozumie wielu rzeczy), a nie z chęci wydania nadmiaru gotówki. Pismem, skierowanym do pełnomocnika skarżącej, Sąd wezwał skarżącą do przedłożenia, w terminie 7 dni, dokumentów z ostatnich 3 miesięcy zaświadczających o wysokości kosztów leczenia i opłat za media ponoszonych przez skarżącą oraz wyciągów z posiadanych przez skarżącą rachunków bankowych, pod rygorem odmowy przyznania wnioskowanej pomocy. Z nadesłanych kserokopii dokumentów wynika m. in., że skarżąca za wykonanie ekspertyzy budowlanej zapłaciła [...] zł (faktura z dnia 27 stycznia 2010 r.), ponadto z faktury z dnia 20 lipca 2011 r. wynika, iż skarżąca ma do zapłaty 4 raty w równiej wysokości [...] zł tytułem ubezpieczenia OC za samochód - terminy płatności to 20 września 2011 r., 20 grudnia 2011 r. i 20 marca 2012 r. Jednocześnie pismem z dnia 07 czerwca 2011 r. wnioskodawczyni poinformowała, że dostała paraliżu twarzy, co oznacza wydatek na leki w kwocie ponad [...] zł i rehabilitację w kwocie [...] zł. Jednocześnie wskazała na pogorszenie się jej stanu zdrowia w skutek czego nie może ona dokonywać w życiu drastycznych zmian. Przy czym z faktur wystawionych w dniu 09 czerwca 2011 r. przez Gabinet Fizykoterapii "[...]" Sp. z o.o. wynika, iż za usługi rehabilitacyjne skarżąca zapłaciła łączną kwotę [...] zł. Dodatkowo z nadesłanych kopii dokumentów zauważyć należy, iż wnioskodawczyni posiada rachunek bankowy założony w Banku [...], jednakże nie okazała żądanych przez Sąd wyciągów z posiadanego przez nią rachunku bankowego. Natomiast w dniu 13 maja 2010 r. z rachunku skarżącej został przelany zadatek w kwocie [...] zł jako 10 % od wykonania operatu szacunkowego mienia zaburzańskiego. W dniach 9 lipca 2010 i 11 sierpnia 2010 r. z w/w tytułu skarżąca przelała kwotę [...] i [...] zł. Nadto w dniu 01 czerwca 2011 r. skarżąca wpłaciła [...] zł. na rachunek E. U., zgodnie z oświadczeniem której wzięła ona kredyt w celu pomocy wnioskodawczyni spłacającej jej teraz ten kredyt w ratach po [...] zł. w terminie od grudnia 2009 r. do października 2011 r. Przy czym z ksero przekazu pocztowego z dnia 01 czerwca 2011 r. stanowiącego potwierdzenie wypłaty/odbioru EPE nadanego przez Oddział ZUS w Rybniku wynika, iż świadczenie dla skarżącej za czerwiec 2011 r. wynosi [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 lipca 2011r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd stwierdził, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd pierwszej instancji podniósł, że instytucja prawa pomocy przewidziana wskazanymi przepisami stanowi pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w swoich koniecznych kosztach utrzymania. Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych swoich kosztów utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Zatem to wnioskodawca musi wykazać brak możliwości zabezpieczenia środków niezbędnych do prowadzenia procesu przez własne oszczędności. W przedmiotowej sprawie takiego braku możliwości wnioskodawczyni nie wykazała a ocena sytuacji majątkowej skarżącej nie daje podstaw do uznania, że kwalifikuje się ona do zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawczyni posiada stałe i regularne źródło dochodów w postaci emerytury w kwocie ponad [...] zł miesięcznie, a po analizie stanu faktycznego sprawy nie można uznać, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podniesiony przez nią fakt spłacania zaciągniętych kredytów bankowych nie może mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt I OZ 83/06), gdyż nie można przyznawać zobowiązaniom skarżącej pierwszeństwa przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Nie sposób również przyjąć, aby zasadne i społecznie usprawiedliwione było przenoszenie ciężaru ryzyka spłaty kredytów na ogół społeczeństwa. Ponadto w sprawie zasługuje na uwagę fakt, iż na obecnym etapie postępowania zasadniczym składnikiem kosztów jest wpis od skargi w wysokości 200 zł. Okoliczność ta również musi być brana pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu pierwszej instancji zastanawiającym jest fakt nie przedstawienia Sądowi, z posiadanych przez skarżącą rachunków, wyciągów bankowych wskazujących m. in. na stan jej sytuacji materialnej. Nadto Sąd wskazał, iż skarżąca do reprezentowania swoich interesów przed sądem administracyjnym ustanowiła pełnomocnika z wyboru, co zdaniem Sądu potwierdza tezę, że jeśli jest w stanie opłacić koszty radcy prawnego to jest również w stanie opłacić koszty sądowe. W zażaleniu na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lipca 2011r. pełnomocnik skarżącej wniósł o zmianę powyższego postanowienia poprzez przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia opłaty od skargi. W uzasadnieniu zażalenia podniósł, iż Sąd pierwszej instancji zbyt pochopnie uznał, że skarżąca jest w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego ponieść koszt opłaty od skargi. Pełnomocnik wskazał, że skarżąca przedłożyła wszystkie wyciągi, które posiada z operacji dokonywanych na tym koncie, nadto oświadczyła, że nie posiada żadnych oszczędności. Pełnomocnik podniósł, że jedyne dochody skarżącej to świadczenia z ubezpieczenia społecznego w kwocie [...] zł wypłacane przekazem pocztowym. Na spłatę dachu musi wydać [...] zł, lekarstwa [...] zł na rehabilitację miesięcznie ok. [...] zł (faktura na [...] zł dotyczyła tylko 2 tygodni). Pozostałe koszty takie jak ekspertyza domu ([...] zł), ubezpieczenie komunikacyjne OC ([...] zł tj. 4 x [...] zł), ostatnia rata za operat szacunkowy ([...] zł) miesięcznie wymagają od niej [...] zł. W tej sytuacji obowiązkowe miesięczne obciążenia wynoszą [...] zł. Reszta tj. [...] zł musi wystarczyć skarżącej na bieżące opłaty czynszowe, środki czystości, benzynę do samochodu i oczywiście żywność. Pełnomocnik zaznaczył, iż skarżąca w miarę możliwości spłaca również E. U., która w ramach pomocy skarżącej wzięła dla niej kredyt. Wskazał nadto, iż skarżąca nie reguluje rat w pełnej wysokości, a jedynie w takim zakresie jaki jest w stanie wygospodarować z pozostałych jej środków. Pełnomocnik skarżącej oświadczył, że Kancelaria świadczy jej pomoc prawną nieodpłatnie w ramach realizowanej przez radców prawnych działalności pro bono. Zdaniem pełnomocnika powoływanie się przez Sąd pierwszej instancji na równoważność obowiązków kredytowych i sądowych w niniejszym przypadku jest niewłaściwa. W ocenie pełnomocnika argument Sądu, iż jest to jedynie 200,00 zł jest co najmniej niewłaściwy, bowiem dla skarżącej jest to prawie połowa kwoty przeznaczonej na miesięczne utrzymanie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. Zaznaczyć trzeba, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Sąd pierwszej instancji zasadnie uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącej są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał skarżącą do przedłożenia w terminie 7 dni dokumentów z ostatnich trzech miesięcy zaświadczających o wysokości kosztów leczenia i opłat za media ponoszonych przez skarżącą oraz wyciągów z posiadanych przez skarżącą rachunków bankowych w celu zbadania rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącej. Decydujące znaczenie dla oceny wniosku ma okoliczność, że skarżąca posiada stały dochód z tytułu świadczenia z ubezpieczenia społecznego tj. emerytury w kwocie [...] zł dla jednoosobowego gospodarstwa domowego. Zaznaczyć także trzeba, iż spłata zaciągniętych kredytów oraz pozostałe wydatki (poza wydatkami koniecznymi na utrzymanie, do których nie zalicza się np. kosztów związanych z posiadanymi polisami ubezpieczeniowymi, utrzymaniem samochodu) nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnością publicznoprawną, jaką jest wpis sądowy. Nadto zaznaczyć trzeba, że skarżąca nie przedstawiła mimo wezwania Sądu pierwszej instancji wyciągów z posiadanych przez skarżącą rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy. Złożyła jedynie oświadczenie, że wszystkie rozliczenia łącznie z emeryturą dokonuje bez pośrednictwa konta bankowego i nie ma żadnych oszczędności, a konto w [...] Banku było jej potrzebne jedynie do opłaty za operat szacunkowy. W aktach sprawy znajdują się jedynie potwierdzenia poszczególnych transakcji, bez wyciągu o stanie konta z ostatnich trzech miesięcy, co nie pozwoliło Sądowi pierwszej instancji na zbadanie w pełnym zakresie rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącej. Wniosek skarżącej dotyczy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego w wysokości 200 złotych. W związku z tym, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zaprezentowane przez Sąd pierwszej instancji, że sytuacja majątkowa wykazana przez skarżącą nie daj podstaw do uznania, że kwalifikuje się ona do zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.