I OSK 66/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Izabella Kulig- Maciszewska (spr.) Sędziowie sędzia NSA Joanna Banasiewicz sędzia del. WSA Czesława Nowak- Kolczyńska Protokolant sekretarz sądowy Magdalena Błaszczyk po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2012r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 22 września 2011 r. sygn. akt II SA/Gd 361/11 w sprawie ze skargi Z. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku stałego oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 22 września 2011 r., sygn. akt II SA/Gd 361/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę Z. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] lutego 2011 r. w przedmiocie zasiłku stałego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sad podał, że decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r., Prezydenta Miasta S., odmówiono Z. S. przyznania zasiłku stałego z uwagi na fakt przekroczenia kryterium dochodowego. Organ wskazał, że strona mieszka żoną, a na ich dochody składa się jej renta w kwocie 762,31 zł oraz dodatek mieszkaniowy w kwocie 186,48 zł, czyli łącznie miesięczne dochody rodziny wynoszą 948,79 zł, co w przeliczeniu na osobę daje kwotę 474,39 zł i oznacza przekroczenie kryterium dochodowego (które wynosi 351 zł na osobę w rodzinie). W odwołaniu od tej decyzji strona podkreśliła, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoją żoną: nie przyrządza wspólnych posiłków z żoną, nie korzysta ze środków finansowych żony, bowiem z ledwością wystarczają na jej potrzeby. W takiej zaś sytuacji błędne są ustalenia organu w przedmiocie wysokości dochodów strony i sposób ustalenia kryterium dochodowego. Odwołujący wskazał bowiem, że nie osiąga żadnych dochodów, a zatem jako osoba samotna uprawniony jest do zasiłku stałego. W decyzji z dnia [...] lutego 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ wskazał, że z akt sprawy wynika, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe z żoną. Dochody rodziny stanowiły wówczas renta żony i dodatek mieszkaniowy, które w przeliczeniu na osobę w rodzinie dają kwotę 474,39 zł. Następnie Kolegium powołało regulację art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, wywodząc, że dochód rodziny odwołującego w przeliczeniu na osobę przekracza kryterium ustawowe, a to prowadzi do odmowy przyznania zasiłku stałego. Ustosunkowując się do zarzutu odwołania odnośnie prowadzenia samodzielnego gospodarstwa domowego Kolegium podało, że jest on chybiony. Z istoty małżeństwa wynika bowiem, że każdy z małżonków winien przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny. W szczególności, wydatki na czynsz, energię, telefon pokrywane są z dochodów gospodarstwa domowego. Kolegium wskazało także, że brak wspólnoty w przyrządzaniu posiłków nie przesądza o prowadzeniu odrębnych gospodarstw domowych, podkreśliło też, że renta żony niewątpliwie wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków. Skargę na powyższą decyzję wniósł Z. S.. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie,. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał skargę za nieuzasadnioną. Przytaczając treść art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1362 ze zm.), który stanowił materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji Sąd I instancji wskazał, iż ustalenia organów dotyczące wysokości dochodów w rodzinie skarżącego są prawidłowe, czego zresztą nie kwestionował skarżący. Sąd stwierdził, że zasadniczy spór i podstawowy argument skargi sprowadza się natomiast do polemiki z ustaleniami organów administracji w niniejszej sprawie w zakresie wykładni pojęcia "osoby samotnie gospodarującej" i "osoby pozostającej w rodzinie" w rozumieniu art. 37 ustawy o pomocy społecznej. Zdaniem skarżącego, należy go traktować jako osobę samotnie gospodarującą, gdyż skarżący jedynie mieszka ze swoją żoną, ale faktycznie nie zarządza mieszkaniem pod jej nieobecność, nie ma swobodnego dostępu do wszystkich pomieszczeń i urządzeń domowych, i to małżonka ponosi koszty utrzymania mieszkania. W ocenie sądu, organy administracji w sposób prawidłowy dokonały wykładni powyższych pojęć, a w tym kontekście prawidłowo zastosowały regulację art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy do sytuacji strony, przyjmując że pozostaje on w rodzinie ze swoją żoną i wspólnie z nią prowadzi gospodarstwo domowe. Sąd podał, iż zgodnie z treścią art. 6 pkt 9 ustawy o pomocy społecznej osoba samotna to osoba samotnie gospodarującą, niepozostającą w związku małżeńskim i nieposiadającą wstępnych ani zstępnych. Z kolei, osoba samotnie gospodarująca to osoba prowadzącą jednoosobowe gospodarstwo domowe. Zgodnie z art. 6 pkt 14 ustawy rodzinę tworzą osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Powyższe przepisy, formułujące definicje legalne na użytek analizowanej ustawy uprawniają zatem do przyjęcia stanowiska, że jeżeli małżonkowie razem stale zamieszkują we wspólnym (stanowiącym współwłasność) lokalu mieszkalnym i ich wspólne zamieszkiwanie powoduje generowanie kosztów z tym związanych, pokrywanych z majątku wspólnego małżonków to istniejące między nimi więzy prawne w postaci związku małżeńskiego, a także stosunków własnościowych stają na przeszkodzie uznania ich w takiej sytuacji za osoby prowadzące oddzielne gospodarstwa domowe. Skoro skarżący jest współwłaścicielem lokalu mieszkalnego, w którym zamieszkuje, to za gołosłowne – w ocenie Sądu - należy uznać stwierdzenie skargi, że nie ma on prawa zarządzania mieszkaniem oraz nie ma swobodnego dostępu do wszystkich w nim pomieszczeń. To ostatnie stwierdzenie może być wyłącznie wynikiem ustaleń w zakresie korzystania z mieszkania, poczynionych ze współmałżonką, co jednak nie czyni ich opartymi na regułach prawa własności. Sąd zważył także, że nawet gdyby skarżący nie był współwłaścicielem mieszkania, w którym z żoną mieszka, to z faktu pozostawania w związku małżeńskim z osobą, która jest właścicielką takiego lokalu przysługiwałyby mu uprawnienie do zamieszkiwania w tym lokalu. Zgodnie bowiem z treścią art. 281 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Fakt, że żona skarżącego pokrywa koszty utrzymania mieszkania, jak słusznie zauważył organ odwoławczy, stanowi w istocie o wypełnianiu obowiązków prawnych związanych z faktem zawarcia związku małżeńskiego. Zgodnie bowiem z treścią art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Art. 27 tegoż Kodeksu zobowiązuje oboje małżonków, każdego według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Oczywistym, w ocenie Sądu jest także, że w sytuacji, gdy jedno z małżonków nie posiada dochodów, drugie z nich, wedle swych możliwości zarobkowych obowiązane jest do pomocy poprzez łożenie ze swoich dochodów na zaspokajanie wspólnych potrzeb małżonków, a także potrzeb małżonka nie posiadającego dochodu. Taka postawa wpisuje się w istotę prawnego węzła, jaki małżonkowie między sobą zawiązali, decydując się na związek małżeński. Sąd zważył także, że zgodnie z treścią art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). W skład tego majątku wspólnego wchodzą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, a więc także świadczenia rentowe pobierane przez małżonków. Sąd wskazał również, że niezasadne są twierdzenia skarżącego, wskazującego iż dodatek mieszkaniowy, którego jest beneficjentem, przyznaje się bez względu na to, czy osoby zamieszkujące wspólnie w lokalu prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, czy nie. Zgodnie bowiem z treścią art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. nr 71, poz. 734 ze zm.) dodatek mieszkaniowy przysługuje osobom, wymienionym w art. 2 ust. 1 ustawy (a więc także osobom mieszkającym w lokalach mieszkalnych, do których przysługuje im spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego), jeżeli średni miesięczny dochód na jednego członka gospodarstwa domowego w okresie 3 miesięcy poprzedzających datę złożenia wniosku o przyznanie dodatku mieszkaniowego nie przekracza określonego w ustawie progu dochodowego. Przy czym, przez gospodarstwo domowe, zgodnie z art. 4 cytowanej ustawy, rozumie się gospodarstwo prowadzone przez osobę ubiegającą się o dodatek mieszkaniowy, samodzielnie zajmującą lokal albo gospodarstwo prowadzone przez tę osobę wspólnie z małżonkiem i innymi osobami stale z nią zamieszkującymi i gospodarującymi, które swoje prawa do zamieszkiwania w lokalu wywodzą z prawa tej osoby. Skarżący jest beneficjentem dodatku mieszkaniowego, będąc traktowany przez organ jako osoba prowadząca wspólne gospodarstwo domowe ze swoją małżonką. Inne jest jednak kryterium dochodowe, uprawniające do uzyskania tego ostatniego świadczenia, co sprawiło, że skarżący mógł uzyskać omawiane świadczenie. W ocenie sądu, nie znajduje także uzasadnienia twierdzenie skargi, wskazujące na naruszenie przepisów procesowych, związanych z wadliwym ustaleniem stanu faktycznego i przeprowadzeniem postępowania dowodowego z pominięciem oceny oświadczenia skarżącego odnośnie prowadzenia przez niego samodzielnego gospodarstwa domowego. Znajdujący się w aktach materiał dowodowy uprawniał do zastosowania w odniesieniu do sytuacji skarżącego regulacji art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Oświadczenie skarżącego o prowadzeniu samodzielnego gospodarstwa domowego zostało ocenione przez organ odwoławczy, który dał wyraz swemu stanowisku w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Fakt, że dla skarżącego przyjęta wykładnia omawianych przepisów prawa jest niekorzystna nie może sam w sobie prowadzić do uwzględnienia wywiedzionej przez niego skargi, bowiem zarówno prawo materialne, jak i procesowe zostało przez organ w skarżonej decyzji w sposób prawidłowo zastosowane. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Z. S., reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu. Wyrok zaskarżono w zakresie punktu I, zarzucając naruszenie art. 37 w związku z art. 6 pkt 9, pkt 10 i 14 ustawy o pomocy społecznej poprzez błędną wykładnię, co doprowadziło do przyjęcia, iż skarżący przekracza kryterium dochodowe w wyniku nie zaliczenia go do grona osób samotnie gospodarującej. W oparciu o powyższy zarzut wniesiono o zmianę zaskarżonego orzeczenia i zmianę wyroku poprzez przyznanie żądanego zasiłku; zasądzenie kosztów postępowania oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż skarżący jedynie mieszka z żoną, jednakże faktycznie nie zarządza mieszkaniem pod jej nieobecność, nie ma swobodnego dostępu do wszystkich pomieszczeń i urządzeń domowych, a ponadto małżonka ponosi koszty utrzymania mieszkania. W ocenie skarżącego organ nie zgromadził wystarczających dowodów uzasadniających przyjęcie tezy, iż prowadzi on wraz z małżonką dwuosobowe gospodarstwo domowe. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zarzuty skargi kasacyjnej nie są usprawiedliwione i w związku z tym podlega ona oddaleniu. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej Sądowi I instancji nie można zarzucić naruszenia art. 37 w związku z art. 6 pkt 9, pkt 10 i 14 ustawy o pomocy społecznej. Stosownie do treści art. 6 pkt 9 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.) osoba samotna to osoba samotnie gospodarującą, niepozostającą w związku małżeńskim i nieposiadającą wstępnych ani zstępnych. Zgodnie zaś z art. 6 pkt 10 ustawy za osobę samotnie gospodarującą uważa się osobę prowadzącą jednoosobowe gospodarstwo domowe, natomiast stosownie do pkt 14 art. 6 rodzina – to osoby spokrewnione lub nie spokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. W świetle dowodów zgromadzonych w niniejszej sprawie, w szczególności wywiadu środowiskowego z dnia 21 czerwca 2010 r. oraz aktualizacji tego wywiadu z dnia 3 stycznia 2011 r., decyzji o przyznaniu dodatku mieszkaniowego z dnia [...] września 2010 r., wynika, iż skarżący zamieszkuje wspólnie z żoną oraz prowadzi z nią wspólne gospodarstwo domowe. Prawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, że jeżeli małżonkowie razem stale zamieszkują we wspólnym mieszkaniu i ich wspólne zamieszkiwanie powoduje generowanie kosztów z tym związanych, pokrywanych z majątku wspólnego małżonków to istniejące między nimi więzy prawne w postaci związku małżeńskiego, a także stosunków własnościowych stają na przeszkodzie uznania ich w takiej sytuacji za osoby prowadzące oddzielne gospodarstwa domowe. Ponadto skarżący nie ma własnych dochodów, co wskazuje na to, iż musi korzystać z dochodów swojej żony. Należy wskazać, iż w sytuacji, gdy jedno z małżonków nie posiada dochodów, to drugie z nich – stosownie do treści art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - wedle swych możliwości zarobkowych obowiązane jest do pomocy poprzez łożenie ze swoich dochodów na zaspokajanie wspólnych potrzeb małżonków, a także potrzeb małżonka nie posiadającego dochodu. W takiej sytuacji należy stwierdzić, iż wspólne zamieszkiwanie, finansowane z dochodu tylko jednego z małżonków zawsze będzie oznaczać wspólne gospodarowanie. Nadto na co sam wskazuje skarżący w swoich pismach – żona skarżącego wymaga opieki i pomocy męża (jest osobą niepełnosprawną). Skarżący w odwołaniu od decyzji organu I instancji przyznaje, że przygotowuje posiłki dla żony, robi zakupy, a także pomaga w innych czynnościach. Zatem pomiędzy skarżącym a jego żoną istnieje nie tylko ścisła więź rodzinna, ale także więź gospodarcza i ekonomiczna. W realiach rozpoznawanej sprawy wyjaśnienia skarżącego mające wykazać, iż jest osobą samotnie gospodarującą są nie do przyjęcia, pozostają w sprzeczności z zebranym materiałem dowodowym i podstawową, istotną okolicznością jaką jest brak po stronie skarżącego środków na prowadzenie własnego gospodarstwa domowego. W tym stanie rzeczy Sąd I instancji zasadnie uznał, że skarżący spełniła warunku określonego w art. 37 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy o pomocy społecznej do uzyskania zasiłku stałego. Z tych wszystkich względów uznając, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku. Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzeniu na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 pp.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.