VIII SA/Wa 96/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda /sprawozdawca/, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędzia WSA Leszek Kobylski, Protokolant referent Justyna Kapusta, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 maja 2011 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2010 r. znak [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości do chwili uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3) zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącej K. W. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. Minister Skarbu Państwa działając na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) - dalej kpa oraz art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005r. Nr 169, poz. 1418) - dalej ustawą o realizacji prawa do rekompensaty, po rozpatrzeniu odwołania K.W. (dalej: skarżąca) działającej w imieniu własnym oraz mocodawców od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2010 r. odmawiającej skarżącej oraz H.B., D.B., J.S., W.S., L.Ś. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J.K., E.K. oraz A.A. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – uchylił w całości zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania. Podał w szczególności, iż zgodnie z art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie. Minister Skarbu Państwa podzielił stanowisko Wojewody [...] w kwestii ewentualnej rekompensaty po A.A.. Organy te uznały, iż nie można dochodzić rekompensaty za pozostawione przez nią nieruchomości, gdyż w 1939 r. zamieszkiwała ona w L., a więc nie na obszarze byłych terytoriów RP. Powyższe według organów potwierdza pismo Ministra Komunikacji z [...] lutego 1937 r. oraz oświadczenia stron postępowania. A zatem – w ocenie organów – nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Powołując się na treść art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty organ odwoławczy podniósł, iż A.A. nie złożyła we własnym imieniu wniosku o rekompensatę, a spadkobiercą po niej była E.B., po której spadkobiercą jest H.R.. W świetle powyższego, żadna z tych osób nie była stroną postępowania w sprawie potwierdzenia praw do rekompensaty, dlatego też nieruchomości, których wyłączną właścicielką była A.A. (jak również udział w nieruchomości, który A.A. otrzymała w spadku po J.K. i E.K.) nie mogą być brane pod uwagę w przedmiotowym postępowaniu. Ustosunkowując się natomiast do zapisu dokonanego w testamencie E.B. na rzecz skarżącej, organ wojewódzki stwierdził, że skarżąca nie była spadkobiercą E.B.. A zatem – w świetle art. 3 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty – wskazania osoby uprawnionej do rekompensaty może być dokonane wyłącznie na rzecz innego spadkobiercy E. B.. Organ odwoławczy zakwestionował natomiast ustalenia organu wojewódzkiego dotyczące możliwości dochodzenia rekompensaty z tytułu nieruchomości, których pierwotną właścicielką była J.K.. Podniósł, iż Wojewoda [...] nie dostrzegł, że właścicielem tych nieruchomości (na moment opuszczenia byłych terytoriów RP) była również H.Ś., która wstąpiła w prawa J.K. po jej śmierci. Ponadto H. Ś. posiadała w 1939 r. obywatelstwo polskie i repatriowała się z W. do Polski w 1945 r. tj. po fakcie uzyskania statusu współwłaściciela. Powyższe – zdaniem organu odwoławczego – stało się podstawą do uchylenia zaskarżonej decyzji i ponownego rozpatrzenia sprawy. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca wnosząc o uchylenie w całości decyzji organów obu instancji zarzuciła im naruszenie przepisów: 1) prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2 oraz art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty; 2) art. 961 Kodeksu cywilnego; 3) przepisów postępowania poprzez niezastosowanie art. 75 §1 oraz art. 77 §1 kpa. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że organy administracji zastosowały wadliwą wykładnię przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Rozpatrując kwestię posiadania obywatelstwa polskiego przez J. K. i E.K. dokonywały tego na rok 1940 i lata dalsze, wbrew dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty tj. posiadania obywatelstwa polskiego w dniu 1 września 1939 r. Wskazała także, iż Wojewoda [...] nie ustalił posiadania bądź nie obywatelstwa polskiego (na dzień 1 września 1939 r.) przez A.A., pomimo znajdującego się w aktach sprawy dowodu w postaci dokumentu źródłowego p.n. "Akt nadania Obywatelstwa Polskiego" E.A. i jego żonie A.A. z roku 1927. Zdaniem skarżącej okoliczności tej nie wyjaśnił organ I instancji, a organ odwoławczy nie zwrócił uwagi na to naruszenie prawa. Jednocześnie podniosła, iż organ odwoławczy nie ustosunkował się do stanowiska organu I instancji w kwestii obywatelstwa polskiego przez E.K.. Natomiast w kwestii badania miejsca zamieszkiwania na dzień 1 września 1939 r. skarżąca zarzuciła, iż błędnie przyjęto okoliczność miejsca zamieszkiwania A.A. na dzień 1 września 1939 r. w L.. Podniosła, iż brak jest na tę okoliczność bezpośrednich dowodów, zaś oparcie powyższego na dokumentach dotyczących wyłącznie męża E.A. jest nieuprawnione. Skarżąca zarzuciła ponadto, iż organ odwoławczy wadliwie określił krąg stron postępowania zgodnie z art. 5 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Niezasadnie zakwestionował on status skarżącej jako spadkobierczyni, czym naruszył art. 961 Kc. W jej ocenie, na podstawie testamentu E. B. nabyła ona około [...]% masy spadkowej, a zatem posiada status spadkobierczyni. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wskazał, iż nie kwestionował posiadania przez A.A. obywatelstwa polskiego w dniu 1 września 1939 r., natomiast uznał iż nie spełniła ona wskazanej w art. 2 pkt 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty przesłanki dotyczącej zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. Podniósł także, iż skarżąca nie przedstawiła postanowienia sądowego o stwierdzeniu nabycia spadku po E.B.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a, sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzje organów obu instancji naruszają przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd zgadza się z ustaleniami Ministra Skarbu Państwa których konsekwencją jest konieczność rozpoznania na nowo niniejszej sprawy i rozważenia wszystkich jej aspektów. W szczególności dotyczy to poczynienia prawidłowych ustaleń odnośnie przysługiwania prawa do rekompensaty (w jakim zakresie) spadkobiercom H.Ś.. Natomiast ustalenia i rozważania przedstawione w dalszej części rozstrzygnięcia Sąd uznał za błędne. Przypomnieć należy, iż materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji były przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie wymienionych w niej tzw. układów republikańskich (art. 1 ust. 1). Przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2 ustawy). Określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie ustawodawca nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je zostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie wszystkie warunki określone w art. 2 ustawy. Przepis ten stanowi, iż prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie. W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty, stosownie do art. 3 ust. 2 ustawy przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Niespełnienie wymogów, o których mowa m.in. w art. 2, stosownie do art. 7 pkt 2 powołanej ustawy obliguje zaś wojewodę do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Poza sporem pozostaje, iż w sprawie niniejszej spełnione zostały przesłanki pozostawienia poza obecnymi granicami RP nieruchomości położonych w W. (przy ul. S. [...]; ul. S. [...]/N. [...] oraz ul. N. [...]), należących w dacie 1 września 1939 r. do J.K., E. K., A.A.; (ówcześnie ich właściciele). Niespornym jest też, iż skarżąca – K.W. oraz H.B., D.B., J.S., W.S., L. Ś. należą do grona ich spadkobierców oraz następców prawnych spadkobierców, a także spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty (tj. posiadają obywatelstwo polskie). Natomiast podstawą odmowy uwzględnienia przez Wojewodę [...] wniosku skarżącej (działającej w imieniu własnym oraz mocodawców) było ustalenie, że J.K. i E.K. nie spełniły przesłanki posiadania obywatelstwa polskiego w 1944 r. tj. w chwili opuszczenia nieruchomości na skutek działań wojennych, jak i fakt niezamieszkiwania przez A. A. (w dacie 1 września 1939 r.) na byłym terytorium RP tj. terytorium leżącym w granicach ówczesnej Rzeczypospolitej Polskiej, które w następstwie zmian geopolitycznych po II wojnie światowej znalazło się poza granicami obecnego Państwa Polskiego. W ocenie Sądu zaprezentowane ustalenia organu wojewódzkiego, niezakwestionowane w powyższym zakresie przez organ odwoławczy należy uznać za błędne. Dokonując analizy przesłanek wynikających z treści przywołanego wyżej art. 2 ust. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty wskazać należy, że z przepisu tego jednoznacznie wynika wymóg posiadania obywatelstwa polskiego na dzień 1 września 1939 r. A zatem ustalenia organu poczynione w tym zakresie na rok 1944 r. są nieprawidłowe – zbędne dla rozstrzygnięcia sprawy niniejszej w kontekście treści cytowanego przepisu. W aktach przedmiotowej sprawy znajduje się dokument źródłowy "Nota o obywatelstwie J.E. K. i E.M. K." wydany przez Centralne Litewskie Archiwum Państwowe" (k. [...] akt administracyjnych), z którego jednoznacznie wynika, iż w kartotece mieszkańców z lat 1930-1939 wpisane są J. – E. K. oraz E.K. posiadające obywatelstwo polskie. A zatem kwestia posiadania przez wskazane osoby w latach 1940-1944 obywatelstwa litewskiego nie ma żadnego znaczenie dla ustalenia prawa do rekompensaty. Jednocześnie Sąd zauważa, iż organy orzekające nie ustaliły posiadania obywatelstwa polskiego przez A.A., pomimo znajdującego się w aktach sprawy dokumentu p.n. "Akt Uznania Obywatelstwa" (k. [...] akt administracyjnych). Z dokumentu tego w sposób jednoznaczny wynika, iż E.A. oraz jego żona A. – E. z K. uzyskali obywatelstwo polskie z dniem [...] czerwca 1923 r. Jednocześnie Sąd stwierdza, iż ustalenie o nie spełnieniu przez A.A. przesłanki zamieszkiwania na dzień 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP jest sprzeczne z wyjaśnieniami K.W. z [...] maja 2009 r. Organy opierając swoje ustalenia w tym przedmiocie jedynie na piśmie Ministra Komunikacji z [...] lutego 1937 r. oraz oświadczeniach stron postępowania uznały, iż w 1939 r. zamieszkiwała ona w L. jednocześnie nie odniosły się do w/w oświadczenia z którego wynika, iż miejscem zamieszkiwania A.A. 1 września 1939 r. było W. – (oświadczenie k. [...] akt administracyjnych) co stanowi naruszenie przepisu art. 7, 77 §1, 80 kpa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Należy podzielić argumentację skarżącej, iż w aktach sprawy brak jest bezpośrednich dowodów na poparcie ustaleń organów w tym zakresie, natomiast wskazane pismo z [...] lutego 1937 r. dotyczy wyłącznie męża A. A. – E.A.. Zauważyć należy, iż z pisma Archiwum Państwowego w L. wynika, że nie można potwierdzić faktu zamieszkania A. E.A. w L. przy ul. W. [...], jak i nie odnaleziono o niej informacji w materiałach archiwalnych z okresu okupacji hitlerowskiej (k. [...] akt administracyjnych). Ponadto, jak wskazano wyżej organy nie wykazały dlaczego dały wiarę oświadczeniom stron postępowania z których wynika, iż A.A. zamieszkiwała w L. do roku 1944, a nie uznały oświadczenia skarżącej z [...] maja 2009 r., w którym wskazała, że A.A. na dzień 1 września 1939 r. zamieszkiwała w W. (k. [...] akt sądowych). Organy orzekające nie podjęły żadnych prób wyjaśniania wskazanych sprzeczności wynikających z treści oświadczeń, nie wskazały dlaczego dają wiarę jednym dowodom odmawiając jednocześnie wiarygodności innym oświadczeniom w tym zakresie. Odnosząc się natomiast do nie przedstawienia przez skarżącą postanowienia sądowego o stwierdzeniu nabycia spadku po E. B. Sąd stwierdza, iż nie jest ono konieczne w świetle przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Zgodnie z art. 3 ust. 2 powołanej ustawy, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie (podkreślenie Sądu) lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Z treści testamentu sporządzonego w dniu [...] kwietnia 2008 r. przez E. B. wynika, iż zapisała ona skarżącej – K.W. majątek zapisany jej w testamencie z [...] czerwca 1973 r. przez A.A., do którego należą nieruchomości znajdujące się w W. (Litwa) przy ul. S. i N. odpowiadające roszczeniom odszkodowawczym za majątek pozostawiony w W. (k. [...] akta administracyjnych). A zatem dokument ten stanowi oświadczenie E.B., w którym wskazała ona osobę uprawnioną do rekompensaty. Jednocześnie zawiera on poświadczony notarialnie podpis E.B.. W świetle powyższego dokument ten wypełnia dyspozycję zawartą w art. 3 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Jak wynika z treści art. 5 ust. 1 cyt. ustawy potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony w stosownym czasie. Z ust. 2 powołanego przepisu wynika zaś, iż wniosek taki składa współwłaściciel lub spadkobierca lub wskazana osoba uprawniona do rekompensaty. Jakkolwiek skarżąca nie jest spadkobiercą E.B., jest jednak uprawnioną do złożenia przedmiotowego wniosku jako "wskazana osoba uprawniona do rekompensaty". Rozpoznając ponownie sprawę, organ rozważy wskazane wyżej okoliczności, przeprowadzi postępowanie administracyjne stosownie do zasad ogólnych zawartych w kodeksie postępowania administracyjnego oraz z uwzględnieniem przepisu art. 1, 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a wydane rozstrzygnięcie uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Reasumując, z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa oraz art. 107 § 3 kpa w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, jak również z naruszeniem przepisu art. 5 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W ponownie przeprowadzonym przez organ I instancji postępowaniu należy uwzględnić powyżej uczynione przez Sąd uwagi. W tym stanie rzeczy, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c), art. 152 p.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a..