II FZ 521/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 10 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia "N." spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 5 lipca 2011 r., sygn. akt I SA/Łd 162/11 w sprawie ze skargi "N." spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w L. z dnia 13 grudnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty i określenia zobowiązania podatkowego w podatku od gier za styczeń i luty 2010 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 5 lipca 2011 r. o sygn. akt I SA/Łd 162/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił "N." Sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej: Spółka) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w L. z dnia 13 grudnia 2010 r., nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty i określenia zobowiązania podatkowego w podatku od gier za styczeń i luty 2010 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Łodzi podał, że Spółka po wniesieniu skargi na w.w. decyzję Dyrektora IC zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I WSA w Łodzi z 10 lutego 2011 r. została wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 1.500 zł. 2.2. W odpowiedzi Spółka złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Spółka podała, że wysokość jej kapitału zakładowego wynosi 1.968.000 zł. Wartość środków trwałych, wg bilansu za ostatni rok, stanowiła kwotę 1.702.274,34 zł. W ostatnim roku obrotowym (2010 r.) Spółka poniosła stratę w wysokości 3.494.963,42 zł. Stan jednego z dwóch rachunków bankowych na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił 1.175 zł, zaś na drugim z rachunków Spółka nie posiadała żadnych środków. Spółka wyjaśniła, że jej trudna sytuacja finansowa jest wynikiem politycznej sytuacji związanej z tzw. "aferą hazardową", która doprowadziła do zaniku branży, w której działa. Rosnące na przestrzeni ubiegłych lat wyniki finansowe gwałtowanie się załamały i doprowadziły Spółkę do straty w 2010 r. w kwocie 3.494.963,42 zł (przy zysku w roku wcześniejszym na poziomie prawie 4.000.000 zł. Odmówiono Spółce wydania decyzji na użytkowanie nowych automatów, pomimo złożenia kompletnych wniosków na długi czas przed wejściem w życie ustawy o grach hazardowych. Z tego też powodu liczba automatów posiadanych przez Spółkę, generujących zyski, spadła z 685 sztuk na koniec 2009 r. do 68 sztuk na koniec 2010 r. Aktualnie Spółka ponosi straty i zwolnienie od kosztów sądowych jest jedyną szansą na dochodzenie praw przed sądem. 2.3. Z uwagi na fakt, że zawarte w powyższym wniosku informacje okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, wezwano Spółkę do ich uzupełnienia poprzez złożenie wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich 3 miesięcy, odpisu aktualnego bilansu oraz rachunku zysków i strat, a w tym także sprawozdania finansowego za 2010 r. (w przypadku jego sporządzenia), przedstawienie informacji dotyczących źródła i kwoty środków przeznaczanych na finansowanie bieżącej działalność Spółki, a ponadto złożenie deklaracji podatkowych wskazujących na wysokość dochodu (straty) osiągniętego za okres trzech ostatnich miesięcy - w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. 2.4. W odpowiedzi Spółka poinformowała, że do listopada 2011 r. posiada zezwolenie na działalność na automatach o niskich wygranych na terenie województwa dolnośląskiego, obecnie jest to około 37 punktów. Ilość punktów sukcesywnie się zmniejsza, ponieważ obowiązujące przepisy nie zezwalają na zmianę lokalizacji punktów, które nie są rentowne. Z zysku finansowana jest bieżąca działalność Spółki. Stara się ona spłacić zobowiązania z tytułu umów leasingu, wygasza umowy zawarte z kontrahentami m.in. z telekomunikacją stacjonarną i telefonią cyfrową. Jednocześnie monituje kontrahentów, którzy zalegają z zapłatą za wcześniej sprzedany im sprzęt. Do pisma załączono wyciągi z rachunków bankowych za okres od grudnia 2010 r. do lutego 2011 r., bilans oraz rachunek zysków i strat za lata 2009 i 2010 oraz zeznanie podatkowe CIT-8 za 2010 r. 2.5. Postanowieniem z dnia 9 maja 2011 r. Referendarz sądowy WSA w Łodzi odmówił przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. 2.6. Na powyższe postanowienie Spółka wniosła sprzeciw, w którym podniosła, że w przypadku częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, ustawodawca posługuje się pojęciem "dostatecznych" środków, w odróżnieniu od zwolnienia od kosztów w zakresie całkowitym, w przypadku którego wnioskodawca winien wykazać, że nie posiada "żadnych środków". Posiadanie przez Spółkę jakichkolwiek środków na rachunku bankowym nie może automatycznie oznaczać oddalenia wniosku w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów. W ocenie Spółki podstawą odmowy zwolnienia z obowiązku uiszczenia wpisu był fakt, że posiada ona środki finansowe na rachunku bankowym. Zdaniem Spółki posiadanie tych środków, nawet w wysokości przewyższającej kwotę wpisu sądowego, nie może oznaczać, że skarżąca dysponuje dostatecznymi środkami na jego opłacenie. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi: 3.1. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że na podstawie art. 243 § 1, art. 244, art. 245, art. 246 § 2 i art. 252 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może być przyznane na jej wniosek, złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania, prawo pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Po przeanalizowaniu wniosku oraz złożonych dokumentów WSA w Łodzi doszedł do przekonania, że żądanie Spółki nie zasługuje na uwzględnienie ani w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych ani w zakresie zwolnienia jedynie od wpisu od skargi. Sąd pierwszej instancji porównał wysokość wpisu (1.500 zł) z majątkiem Spółki i ocenił, że nie wykazała ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. 3.2. W ocenie Sądu pierwszej instancji pomimo, że Spółka w roku 2010 osiągnęła stratę w wysokości 739.076,30 zł (zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu/poniesionej straty), to należy zauważyć, że przedmiotowa strata jest konsekwencją wysokich wydatków, przekraczających 9 mln zł, które Spółka poniosła w roku podatkowym. Świadczy to o tym, że dysponowała ona środkami finansowymi, które pozwalały na ich poniesienie. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w zapisach bilansu za 2009 r., złożonego do akt sądowych, z którego wynika, że na koniec tego roku Spółka dysponowała środkami finansowymi w kasie i na rachunkach w wysokości 1.660.551,13 zł. Z oświadczeń zawartych we wniosku wynikało, że Spółka wg bilansu za 2010 r. posiada kapitał zakładowy w wysokości 1.968.000 zł oraz środki trwałe o wartości 955.781,06 zł (na 31 grudnia 2010 r.). Na koniec 2010 r. Spółka dysponowała środkami pieniężnymi w kasie i na rachunku bankowym w łącznej kwocie 316.658,86 zł, a także innymi środkami pieniężnymi w wysokości 971.449,81 zł. Kwota tychże środków niewątpliwie umożliwiała poczynienie oszczędności na rzecz przyszłych opłat sądowych związanych z zaskarżeniem decyzji organu celnego doręczonej w dniu 21 grudnia 2010 r., a zatem jeszcze przed końcem roku, gdy wspomniane środki znajdowały się w kasie i na rachunkach bankowych. 4. Stanowisko Spółki w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Łodzi Spółka (reprezentowana przez pełnomocnika – doradcę podatkowego) podniosła, że nie posiada wystarczających środków na uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 1.500 zł, co wykazała w postępowaniu. Posiadanie przez Spółkę jakichkolwiek środków na rachunku bankowym nie może automatycznie oznaczać oddalenia jej wniosku w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Tymczasem, jak wynika z zaskarżonego postanowienia, odmową zwolnienia Spółki od wpisu sądowego był fakt posiadania przez Spółkę środków na rachunku bankowym (s. 4 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia WSA w Łodzi). Posiadanie na rachunku bankowym kwoty przewyższającej wysokość wpisu sądowego nie może oznaczać automatycznie, że Spółka posiada dostateczne środki na opłacenie tego wpisu. Konieczność regulowania innych zobowiązań, w tym zobowiązań publicznoprawnych czy też wobec pracowników, może bowiem oznaczać, że Spółka nie ma wystarczających środków nie tylko na wpis sądowy, ale również na spłatę tych innych zobowiązań. 4.2. Spółka zarzuciła, że Sąd pierwszej instancji nie ustosunkował się do zarzutów podniesionych w sprzeciwie od postanowienia Referendarza sądowego WSA w Łodzi w zakresie konieczności regulowania przez Spółkę zobowiązań wobec pracowników oraz ZUS. Spółka po raz kolejny podkreśliła, że wartość jej majątku wynika głównie z dużej ilości automatów, przynoszących dochód, których liczba w ostatnich miesiącach drastycznie spadła. Jednocześnie Spółka podpisała w latach wcześniejszych długoterminowe umowy, których część w dalszym ciągu musi realizować, ze względu na wielotysięczne kary umowne (np. w październiku 2009 r. podpisała ona umowę z telefonią komórkową na trzy lata na nabycie około 900 sztuk numerów telefonicznych do tzw. "czarnych skrzynek" na monitoring automatów; zerwanie tej umowy oznacza konieczność zapłaty kary umownej w wysokości 1.000 zł od każdego numeru, tj. łącznie kwoty 900.000 zł. Zamiast tego Spółka utrzymuje niepotrzebne numery, płacąc miesięcznie około 10.000 zł). Duże koszty generowane są również poprzez zwiększenie wysokości podatku z kwoty 180 euro do 2.000 zł - jest to wzrost o około 300 %. Dodatkowo w zawieranych umowach z kontrahentami Spółka uwzględniała koszt utrzymania jednego automatu na kwotę około 2.000 zł (około 700 zł podatek, 400 zł serwis, 200 zł logistyka i koszty zarządu plus koszty zakupu takiego sprzętu i jego coroczna denominacja). Automaty średnio zarabiały około 4.000 zł miesięcznie. Tymczasem, po zmianie przepisów, koszt utrzymania automatu wzrósł do kwoty około 3.300 zł, co przy drastycznej obniżce ilości automatów stawia pod znakiem zapytania dalszy byt Spółki. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie WSA w Łodzi odpowiada prawu. W związku z tym zażalenie Spółki podlega oddaleniu. Wbrew twierdzeniom Spółki, które przedstawiła w zażaleniu, należy ocenić jako prawidłową konstatację Sądu pierwszej instancji, że sytuacja finansowa Spółki nie uzasadnia przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego w wysokości 1.500 zł. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.), obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Prawidłowo zatem w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji zbadał zasadność przyznania Spółce prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. WSA w Łodzi zestawił z sobą wysokość wpisu i stan majątkowy Spółki (s. 3 uzasadnienie postanowienia WSA w Łodzi). Nie można więc podzielić zarzutu Spółki, sformułowanego z zażaleniu, że Sąd pierwszej instancji skoncentrował się na stanie finansowym konta Spółki i automatycznie wywiódł z tego brak zasadności uwzględnienia wniosku Spółki. 5.3. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela racjonalną i zgodną z doświadczeniem życiowym konkluzję Sądu pierwszej instancji, że skoro na koniec 2010 r. Spółka dysponowała środkami pieniężnymi w kasie i na rachunku bankowym w łącznej kwocie 316.658,86 zł, a także innymi środkami pieniężnymi w wysokości 971.449,81 zł, to kwota tychże środków umożliwiała poczynienie oszczędności na rzecz przyszłych opłat sądowych związanych z zaskarżeniem decyzji organu celnego doręczonej w dniu 21 grudnia 2010 r. Trafnie WSA w Łodzi zauważył, że wiedza o konieczności poniesienia takich ewentualnych kosztów była dostępna Spółce jeszcze przed końcem w.w. roku, gdy wspomniane środki znajdowały się w kasie i na rachunkach bankowych. Jeżeli strona, która mogła liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych, bez ważnego powodu nie wykorzystała w całości lub w części swoich możliwości majątkowych, to przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 246 p.p.s.a. należy przyjąć w oparciu o zasadę sprawiedliwości, która jako ogólna zasada ustrojowa i zasada orzekania sądowego wyrażona została w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), że stan majątkowy i dochody strony są takie, jakie miałaby ona, gdyby w pełni racjonalnie zarządzała swoimi zasobami majątkowymi, mając na względzie przyszłe, spodziewane, koszty sądowe. 5.4. Bezzasadnie Spółka podnosi w zażaleniu zarzut pominięcia przez WSA w Łodzi jednego z zarzutów sformułowanych w sprzeciwie od postanowienia Referendarza sądowego WSA w Łodzi. W myśl bowiem art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stąd należy mieć na względzie, że sprzeciw jest specyficznym rodzajem środka prawnego, związanym z wprowadzeniem instytucji referendarza sądowego, który powoduje przejęcie kompetencji do rozpoznania i rozpatrzenia incydentalnej kwestii przyznania prawa pomocy przez sąd, nie zaś badanie prawidłowości zakwestionowanego postanowienia lub zarządzenia wydanego przez referendarza (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 725). W rozpoznawanej sprawie WSA w Łodzi prawidłowo nie oceniał zasadności sprzeciwu i zgodności z prawem postanowienia Referendarza sądowego WSA w Łodzi, lecz rozstrzygnął o wniosku Spółki na podstawie oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, które były przedstawione we wniosku i wynikały z dokumentów, do przedłożenia których Spółka została zobowiązana w wezwaniu. Ocena tak zasługuje na pełną aprobatę. 5.5. Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.