II FSK 2408/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tomasz Zborzyński (sprawozdawca), Sędziowie: NSA Małgorzata Wolf-Kalamala, del. WSA Bartosz Wojciechowski, Protokolant Szymon Mackiewicz, po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2013 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej W. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 9 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Po 36/11 w sprawie ze skargi W. B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 12 listopada 2010 r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, 2) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w P. na rzecz W. B. kwotę 380 (trzysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Sygnatura akt II FSK 2408/11 U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę W.B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. w przedmiocie zarzutu prowadzenia egzekucji administracyjnej przez niewłaściwy organ egzekucyjny. Stan sprawy Sąd przedstawił w sposób następujący: Naczelnik Urzędu Skarbowego P. wszczął wobec skarżącego egzekucję kary grzywny nałożonej mandatem karnym i dnia 6 kwietnia 2009 r. dokonał zajęcia prawa majątkowego w postaci wynagrodzenia za pracę skarżącego i innych przysługujących mu wierzytelności. Dnia 29 kwietnia 2009 r. skarżący na podstawie art. 33 § 1 pkt 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (obecnie: Dz. U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm., dalej: u.p.e.a.) wniósł zarzuty w sprawie prowadzonej egzekucji, zarzucając prowadzenie jej przez organ miejscowo niewłaściwy i twierdząc, że nie ma miejsca zamieszkania, na podstawie którego możnaby określić właściwość organu na podstawie art. 22 § 2 u.p.e.a., a we wcześniej prowadzonych postępowaniach, dotyczących podatku od towarów i usług oraz podatku dochodowego od osób fizycznych, organ prowadzący obecnie egzekucję uznał swą niewłaściwość. Naczelnik Urzędu Skarbowego P. postanowieniem z dnia 18 czerwca 2009 r. uznał zarzut za nieuzasadniony, jednakże Dyrektor Izby Skarbowej w P. postanowieniem z dnia 14 lipca 2009 r. postanowienie to uchylił, nakazując przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w zakresie określenia miejsca obecnego pobytu skarżącego lub jego ostatniego miejsca zamieszkania, celem zastosowania pomocniczych kryteriów ustalenia właściwości miejscowej na podstawie art. 22 § 2 i art. 21 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: Dz. U. z 2013 r., poz. 267, dalej: K.p.a.) w związku z art. 18 u.p.e.a. Po wezwaniu skarżącego do wskazania miejsca zamieszkania lub pobytu i uzyskaniu odpowiedzi, że często przebywa on w motocyklowych domach klubowych w różnych miastach, a także w T. koło S., gdzie jego matka buduje dom, Naczelnik Urzędu Skarbowego P. przyjmując, że miejscem pobytu skarżącego jest miejscowość T., uznał się za organ miejscowo niewłaściwy i przekazał sprawę Naczelnikowi Pierwszego Urzędu Skarbowego w P.. Dyrektor Izby Skarbowej w P. po rozpatrzeniu zażalenia skarżącego postanowieniem z dnia 12 listopada 2009 r. uchylił postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P. i przekazał sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia, nakazując ponowne zbadanie, gdzie skarżący stale lub czasowo przebywa, a w razie niemożności ustalenia także miejsca pobytu czasowego – ustalenie właściwości organu według ostatniego miejsca zamieszkania skarżącego. Po ponownym przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, obejmującego wywiad we wskazanych przez skarżącego klubach motocyklowych, Urzędzie Miasta i Gminy w S. oraz Komisariacie Policji w S., a także analizę protokołu rozprawy w sprawie wyjawienia majątku i kart informacyjnych leczenia szpitalnego skarżącego z lat 2007-2008, Naczelnik Urzędu Skarbowego P. uznał, że skarżący nie ma "jednoznacznego" miejsca pobytu, wobec czego właściwość organu egzekucyjnego powinna być ustalona w oparciu o kryterium ostatniego miejsca zamieszkania skarżącego. W konsekwencji postanowieniem z dnia 20 września 2010 r. zarzut prowadzenia egzekucji przez niewłaściwy organ uznał za niezasadny. W zażaleniu na to postanowienie skarżący podniósł, że jego częste wyjazdy nie uniemożliwiają ustalenia jego miejsca pobytu, skoro często przebywa u matki w T., będąc upoważnionym do prowadzenia prac budowlanych w znajdującym się tam budynku, który traktuje jako swoje lokum w okresach, gdy nie podróżuje; fakty te mogą potwierdzić wskazani przez niego świadkowie. Jest to zatem jego miejsce pobytu, względnie ostatnie miejsce pobytu w rozumieniu art. 21 § 1 pkt 3 K.p.a., co uzasadnia właściwość Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w P.. Dyrektor Izby Skarbowej w P. postanowieniem z dnia 12 listopada 2010 r. zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy, uznając za prawidłowe ustalenie, że nie ma możliwości jednoznacznego określenia miejsca pobytu skarżącego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżący zarzucił nieustalenie faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wskutek odmowy przeprowadzenia wnioskowanego dowodu z zeznań świadków oraz błędne zastosowanie art. 21 § 1 pkt 3 K.p.a. Podniósł, że miejsce jego przebywania w T. mogło być nawet uznane za miejsce zamieszkania jako centrum jego interesów majątkowych i osobistych (mimo, że osobiście uważa, iż miejsca zamieszkania nie ma). Uzasadniając oddalenie skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stwierdził, że wobec niezdefiniowania w u.p.e.a. oraz K.p.a. pojęcia "miejsce zamieszkania" należy odwołać się do definicji zawartej w art. 25 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), zgodnie z którą miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu; do ustalenia miejsca zamieszkania stosuje się ponadto przepisy ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.). Tak rozumianego miejsca zamieszkania skarżący nie ma, o czym świadczy także brak stosownego wpisu w jego dowodzie osobistym oraz sporadyczny tylko kontakt z rodziną i nieposiadanie wyposażenia mieszkania, mebli, sprzętu AGD; również sam skarżący w licznych pisemnych i ustnych oświadczeniach przeczył, by miał miejsce zamieszkania. Uniemożliwiało to określenie danej miejscowości jako miejsca stałego pobytu skarżącego, rozumianego jako jego centrum życiowe; za miejsce to, wbrew przekonaniu skarżącego, nie mogą być także uznane T.. Wobec braku uregulowania w u.p.e.a. kwestii ustalenia właściwości miejscowej organu egzekucyjnego w egzekucji należności pieniężnych w przypadku, gdy zobowiązany nie ma miejsca zamieszkania, na mocy odesłania zawartego w art. 18 u.p.e.a. stosować należy zasadę określoną w art. 21 § 1 pkt 3 K.p.a., według której właściwość ustala się według ostatniego miejsca zamieszkania lub pobytu zobowiązanego. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości, pod oznaczonym adresem, z zamiarem stałego przebywania, a pobytem czasowym (zgodnie z art. 7 ust. 1 tej ustawy) – przebywanie w innej miejscowości pod oznaczonym adresem lub w tej samej miejscowości, lecz pod innym adresem, bez zamiaru zmiany miejsca pobytu stałego. Powinien to być pobyt nieprzerwany, trwający przez pewien dający się ustalić czas. Kryterium tego nie spełnia częste przebywanie w kilku miejscach jednocześnie, jak czynił to skarżący, akcentując, że w Polsce przebywa tylko przez 2-3 tygodnie, zatrzymując się wtedy w hotelach, u rodziny lub u znajomych, a pozostały czas spędza na podróżach. Odnotowując zawartą w aktach sprawy informację z Komisariatu Policji w S. z dnia 18 maja 2010 r., że skarżący obecnie przebywa w T., a w TA. wynajmuje lokal, gdzie prowadzi działalność gospodarczą, Sąd uznał, że nie można jednak ustalić także jego miejsca pobytu, skoro tylko krótkotrwale przebywa on w danym miejscu, bez zamiaru stałego w nim pozostawania. Kryterium ostatniego miejsca pobytu także nie może więc służyć ustaleniu właściwości miejscowej organu egzekucyjnego, zwłaszcza, że jego przyjęcie wobec częstych zmian miejsca pobytu przez skarżącego powodowałoby konieczność częstego przekazywania sprawy organowi w danym momencie właściwemu, skutecznie uniemożliwiając egzekucję. W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej skarżący wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. zarzucił naruszenie art. 141 § 4 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. polegające na przedstawieniu stanu faktycznego sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym i oddaleniu skargi pomimo naruszenia przez organy administracji art. 7 i 77 § 1 K.p.a. oraz zasady swobodnej oceny dowodów, wyrażonej w art. 80 K.p.a. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniósł, że prawidłowe ustalenie właściwości miejscowej organu zapobiega możliwości stwierdzenia nieważności podjętego rozstrzygnięcia, a organ właściwy w chwili wszczęcia egzekucji pozostaje właściwym także w przypadku zmiany miejsca zamieszkania czy pobytu zobowiązanego, ponieważ u.p.e.a. i K.p.a. nie zawierają przepisów dotyczących zmiany właściwości miejscowej organów egzekucyjnych w trakcie postępowania egzekucyjnego. Zgromadzone w sprawie dowody pozwalały stwierdzić fakt przebywania skarżącego w T., chociaż nie określały częstotliwości pobytu i jego okresów. Te okoliczności mogły być jednak wykazane wnioskowanymi przez skarżącego dowodami z zeznań świadków, którzy potwierdziliby przebywanie tam skarżącego w okresie od lipca do października 2008 r. w trakcie rekonwalescencji po wypadku motocyklowym, a także, że przebywa tam także żona skarżącego wraz z dziećmi. Ustalenia te umożliwiałyby ocenę, czy T. mogą być uznane za miejsce zamieszkania skarżącego, rozumianego jako miejsce fizycznego przebywania połączone z zamiarem stałego pobytu, względnie za jego ostatnie miejsce pobytu. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Skarbowej w P. wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, podtrzymując tezę o niemożności jednoznacznego ustalenia miejsca zamieszkania lub pobytu skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Dotychczasowy przebieg postępowania wskazuje na to, że skarżący kwestionuje każde rozstrzygnięcie dotyczące ustalenia właściwości miejscowej organu egzekucyjnego, skarżąc zarówno te rozstrzygnięcia, w których właściwość tę przypisano Naczelnikowi Urzędu Skarbowego P., ustalając ją na podstawie ostatniego miejsca zamieszkania skarżącego, jak i to rozstrzygnięcie, którym uznano właściwość Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w P. w oparciu o miejsce pobytu skarżącego, za które uznano miejscowość T.. W powiązaniu z twierdzeniami skarżącego, że nie ma on żadnego miejsca zamieszkania oraz zgłaszanymi wnioskami o umorzenie postępowania egzekucyjnego, wolno wyrazić obawę, czy nie świadczy to o określonej taktyce proceduralnej skarżącego, mogącej zmierzać co najmniej do przedłużenia postępowania egzekucyjnego, a może nawet do zniweczenia jego celu. Mając tego świadomość trzeba mieć jednak także na uwadze, że prowadzenie egzekucji przez niewłaściwy organ egzekucyjny, także niewłaściwy miejscowo, stanowi podstawę zarzutu w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej w oparciu o art. 33 pkt 9 u.p.e.a. Jakkolwiek zatem zajęta w toku postępowania postawa skarżącego niewątpliwie utrudnia prawidłowe ustalenie organu egzekucyjnego właściwego miejscowo, niemniej, ponieważ organ egzekucyjny ma obowiązek badać z urzędu dopuszczalność egzekucji administracyjnej (art. 29 § 1 u.p.e.a.) również w zakresie swej właściwości, rozstrzygnięcie tego wstępnego zagadnienia w sposób nie budzący wątpliwości jest konieczne. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zebrany w toku postępowania materiał dowodowy, uzupełniony twierdzeniami i oświadczeniami skarżącego, pozwala na ustalenie właściwości miejscowej organu egzekucyjnego przy zastosowaniu kryterium miejsca zamieszkania zobowiązanego, a więc na podstawie art. 22 ust. 2 u.p.e.a., bez konieczności odwoływania się do stosowanego odpowiednio art. 21 § 1 pkt 3 K.p.a. Jak trafnie wywiódł Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, wobec niezdefiniowania w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji pojęcia "miejsce zamieszkania", należy odwołać się do definicji zawartej w art. 25 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którą miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu; pomocniczym kryterium mogą być ponadto przepisy ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, a zwłaszcza art. 6 ust. 1 tej ustawy, w myśl którego pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego pobytu. Zgodzić się też należy z poglądem wypowiedzianym przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 stycznia 2009 r. (II FSK 896/08), że zamieszkanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości oraz wola, zamiar stałego pobytu, pozwalający się określić na podstawie obiektywnych, możliwych do stwierdzenia okoliczności. W odniesieniu do okoliczności rozpoznawanej sprawy wykluczyć należy możliwość posiłkowania się wnioskami wypływającymi z przepisów ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, skoro skarżący od wielu lat uchyla się od zadeklarowania miejsca zamieszkania zgodnie z wymogami wynikającymi z tych przepisów. Co się natomiast tyczy elementu fizycznego przebywania w określonej miejscowości oraz możliwych do stwierdzenia okoliczności wskazujących na zamiar stałego w niej pobytu, obydwa te kryteria – w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego – jednoznacznie wskazują, że miejscem zamieszkania skarżącego jest miejscowość T., ul. [...]. Świadczą o tym fakty następujące: wskazanie przez skarżącego adresu w tej miejscowości jako adresu dla doręczeń w postępowaniu egzekucyjnym i sądowoadministracyjnym; oświadczenie skarżącego o częstym tam przebywaniu, przebywanie pod tym adresem kręgu osób dla skarżącego najbliższych (matki, żony, dzieci), posiadanie przez matkę skarżącego tytułu prawnego do nieruchomości zabudowanej pozostającym w trakcie wznoszenia budynkiem; upoważnienie skarżącego przez jego matkę do prowadzenia tam prac budowlanych; przebywanie tam w trakcie rekonwalescencji po wypadku; wywiad policji stwierdzający przebywanie tam skarżącego oraz prowadzenie przez niego działalności gospodarczej w pobliskiej miejscowości, w wynajętym lokalu. Łączna ocena tych faktów nie pozostawia wątpliwości co do tego, że nie tylko przebywa on fizycznie pod wskazanym adresem, ale także miejsce to jest centrum życiowym, miejscem, gdzie ogniskują się jego osobiste i materialne interesy. Jest to zatem jego miejsce zamieszkania. Fakty te są na tyle jednoznaczne, że nie wydaje się konieczne prowadzenie dalszego, mającego je dodatkowo potwierdzić, postępowania dowodowego, przez przeprowadzenie dowodu z zeznań wnioskowanych przez skarżącego świadków. Jak wynika z tez dowodowych, świadkowie ci potwierdziliby tylko fakty już ustalone. Jako bezskuteczne jawią się natomiast odmienne w treści depozycje skarżącego. Okoliczność, że często podróżuje – nawet przez większą część roku - nie ma żadnego znaczenia, gdyż odbywanie podróży, nawet bardzo częstych, nie odbiera centrum życiowemu przymiotu miejsca zamieszkania, skoro do tego centrum życiowego skarżący ostatecznie, wcześniej czy później, wraca. Kluby motocyklowe, hotele czy mieszkania znajomych i rodziny, nie stanowią centrum życiowego skarżącego, a jedynie służą czasowemu schronieniu podczas podróży. Dobitnie o tym świadczą informacje ze wskazanych przez skarżącego klubów motocyklowych, przeczące, by skarżący w nich przebywał aktualnie lub w przeszłości. Uznanie zatem, że skarżący nie ma żadnego miejsca zamieszkania, jest równie nietrafne, jak twierdzenie, że ma ich wiele, albowiem nie sposób wskazać w odniesieniu do innych miejsc choćby części takich przymiotów, jakie przemawiają za miejscowością T. jako miejscem zamieszkania skarżącego. Wyznaczony przez art. 183 § 1 P.p.s.a. zakres kognicji sądu kasacyjnego nie pozwala na wypowiedzenie się Naczelnego Sądu Administracyjnego na temat skutków ewentualnej zmiany przez skarżącego miejsca zamieszkania w toku postępowania ze względu na brak w u.p.e.a. przepisu wprost statuującego zasadę perpetuatio fori. W związku z powyższym należy zgodzić się z zarzutem skargi kasacyjnej o naruszeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. przez oddalenie skargi pomimo naruszenia przez organy egzekucyjne stosowanych odpowiednio na podstawie art. 18 u.p.e.a.: art. 7 K.p.a. (zasada prawdy obiektywnej), art. 77 § 1 K.p.a. (zasada wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego) i art. 80 K.p.a. (zasada swobody oceny dowodów). Błędna ocena, że skarżący nie ma miejsca zamieszkania, doprowadziła do zbędnych poszukiwań jego miejsca pobytu, a błędna ocena, że i miejsca pobytu nie da się jednoznacznie ustalić, do wadliwego ustalenia właściwości miejscowej organu egzekucyjnego na podstawie ostatniego znanego miejsca zamieszkania. Wskazane naruszenie przepisów postępowania świadczy o tym, że skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, co uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku w całości na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. Rozpoznając sprawę ponownie Sąd ten zgodnie z art. 190 P.p.s.a. będzie miał obowiązek zastosowania się do wykładni prawa dokonanej w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny, pamiętając, że wykładnia ta odnosi się także do przepisów postępowania stosowanych przy budowaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, jako element osądu o prawnej wartości sprawy. Do jej istoty należy uznanie, że skarżący ma miejsce zamieszkania w T.. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a.