II FZ 366/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Aleksandra Wrzesińska- Nowacka po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 10 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Sz 369/11 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M.C. i M.Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 12 stycznia 2011r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości w podatku od towarów i usług za grudzień 2004 r. wraz z odsetkami postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 10 czerwca 2011r., I SA/Sz369/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił M.Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd podał, że ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku wynika, że skarżący ubiega się o prawo pomocy z uwagi na swoją trudną sytuację finansową. Zamieszkuje sam, utrzymuje się dzięki pomocy rodziny w wysokości 1000 zł miesięcznie, jego miesięczne koszty utrzymania wynoszą ok.500 zł. Nie posiada żadnego majątku w postaci nieruchomości, wartościowych rzeczy ruchomych czy zasobów pieniężnych. Wezwany do złożenia dodatkowych dokumentów, w sposób pełniejszy obrazujących jego sytuację finansową, nadesłał oświadczenie, z którego wynikało, że pozostaje w związku małżeńskim, ma ustanowioną rozdzielność majątkową na podstawie umowy z dna 6 czerwca 2007 r., a w związku z tym nie jest mu znana wysokość dochodów małżonki ani jej stan majątkowy. Na podstawie użyczenia zajmuje lokal mieszkalny, stanowiący własność siostry, ponosząc koszty związane z bieżącym utrzymaniem gospodarstwa domowego w kwocie 500 zł, która to kwota jest przekazywana użyczającej w celu pokrycia części opłat związanych z używaniem lokalu. Z tych powodów nie posiada dokumentów potwierdzających wysokość tych opłat, bowiem wszelkie rachunki wystawiane są na użyczającą. Nie posiada kont, lokat bankowych ani kart kredytowych. Skarżący przedstawił także zaświadczenia z Ośrodka Pomocy Społecznej o niekorzystaniu przez niego w latach 2009-2010 z pomocy społecznej, z Urzędu Gminy o potwierdzającego fakt zameldowania skarżącego w mieszkaniu siostry i braku innych osób zameldowanych w tym lokalu i z Urzędu Pracy, potwierdzającego, że nie jest on zarejestrowany jako bezrobotny. Postanowieniem z dnia 13 maja 2011 r. referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Szczecinie odmówił M.Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W sprzeciwie skarżący podniósł, że stan majątkowy jego małżonki czy dzieci nie powinien mieć wpływu na ocenę jego sytuacji finansowej i możliwości opłacenia wpisu zwłaszcza, gdy zostało wykazane, że dzieci stale wspierają go finansowo. Sąd, oceniając zasadność wniosku skarżącego wobec utraty mocy postanowienia referendarza zwrócił przede wszystkim uwagę na wynikającą z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) zasadę ponoszenia kosztów przez stronę , a także wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 tej ustawy przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym i cel przyznania tego prawa. Wskazał, że prawo pomocy przyznane winno być przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można w ten sposób chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Oceniając możliwości strony w tym zakresie sąd administracyjny bierze pod uwagę także majątek i możliwości zarobkowe osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, jak i osób zobowiązanych do alimentacji. Analizując sytuację skarżącego pod tym kątem Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał, że nie może ponieść kosztów sądowych sam lub przy pomocy małżonki czy innych osób. Dane dotyczące braku majątku, oszczędności, utrzymującego się bezrobocia, korzystania z pomocy innych osób są zbyt ogólnikowe, aby uznać, że koszty postępowania za skarżącego powinni ponieść inni podatnicy. Dane te nie zostały potwierdzone żadnymi dokumentami, co uniemożliwia ich weryfikację. Nie zostało faktycznie wyjaśnione, od kogo skarżący otrzymuje pomoc i że jest to kwota 1000 zł. Ponadto skarżący nie przedstawił przekonujących argumentów, że istnieją powody ( przykładowo zdrowotne) uniemożliwiające mu wykorzystanie własnych zdolności zarobkowych. Skarżący nie zarejestrował się jako bezrobotny, nie wykazał także, aby w inny sposób poszukiwał pracy. Skarżący uchylił się także od wykazania sytuacji majątkowej swojej żony, choć zgodnie z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie zobowiązani są, każdy według swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą założyli. Potrzebami tymi może być także konieczność pokrycia kosztów sądowych w sprawie jednego z nich. Małżonkowie, zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązani są do wzajemnej pomocy, niezależnie od istniejącego w ich związku ustroju majątkowego. Z tych względów nie jest słuszne stanowisko skarżącego, że sytuacja majątkowa jego żony nie ma wpływu na jego zdolności finansowe. Z tych względów Sąd uznał, że skarżący nie wykazał przesłanek uprawniających go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Skarżący złożył zażalenie na to postanowienie, domagając się jego zmiany i przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym lub uchylenia postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia jego pełnomocnik wskazał, że przyznanie prawa pomocy w przypadku spełnienia ustawowych przesłanek jest obowiązkiem sądu. W tej sprawie wskazane przez skarżącego okoliczności potwierdzają, że nie może on ponieść kosztów sądowych. Doświadczenie życiowe jednoznacznie przemawia za tym, że kwota 1000 zł miesięcznie, z której 500 zł skarżący może przeznaczyć na pokrycie wydatków na zakup żywności, odzieży, ewentualnych leków, nie pozwala na poczynienie żadnych oszczędności. W tej sprawie wpis wynosi właśnie 500 zł, a więc tyle, ile skarżący ma na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb. Sąd nie wskazał, z jakich wydatków strona ma zrezygnować, aby zgromadzić środki na wpis. Strona zakwestionowała także, odwołując się do orzeczeń Sądu Najwyższego trafność twierdzenia Sądu pierwszej instancji o wpływie sytuacji majątkowej współmałżonka na możliwość przyznania prawa pomocy. W jej ocenie znaczenie ma tu wyłącznie sytuacja skarżącego. Zwróciła także uwagę, że o ile w postępowaniu cywilnym to powód decyduje o momencie wszczęcia postępowania, o tyle w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie ma wpływu na tę okoliczność i nie może się przygotować, zbierając wcześniej środki na wpis. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania związanych z udziałem w postępowaniu przez stronę ( art. 199 p.p.s.a.). Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat ( por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, opubl. w Lex pod nr 101042) . Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. osobie fizycznej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym ( a więc m.in. poprzez zwolnienie od opłat sadowych w całości lub w części- art.245 § 3 p.p.s.a.), gdy wykaże, że nie może ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy może być zatem przyznane temu, kto z przyczyn niezależnych od siebie nie może podołać obowiązkowi ponoszenia kosztów postępowania. Przepis ten nakłada ponadto na stronę wnioskującą o przyznanie jej prawa pomocy obowiązek przedstawienia argumentacji i dowodów potwierdzających istnienie przesłanek wskazanych w powołanym przepisie. W tym celu winna ona złożyć na urzędowym formularzu oświadczenie o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym ( art.252 § 1 i § 2 p.p.s.a.). Gdy oświadczenie to jest niewystarczające dla oceny stanu majątkowego, finansowego czy rodzinnego strony, sąd może ją wezwać do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedstawienia dokumentów źródłowych ( art. 255 p.p.s.a.). W tej sprawie strona skarżąca złożyła oświadczenie, które Sąd uznał za niewystarczające. Na żądanie Sądu uzupełniła je i złożyła dokumenty źródłowe. Z tych dokumentów wynika, że skarżący utrzymuje się wyłącznie z pomocy rodziny, nie ma żadnego majątku, mieszka sam w użyczonym przez siostrę mieszkaniu. Z żoną pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej. Okoliczności te zostały ocenione przez Sąd pierwszej instancji. Odmawiając przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym Sąd pierwszej instancji uznał, że nie wykazał on niemożności ponoszenia opłat sądowych, bowiem nie wykazał sytuacji majątkowej żony, obligowanej do obowiązku alimentacyjnego z art. 27 k.r.i.o., a dodatkowo -także nie wyjaśnił, dlaczego nie podejmuje pracy zarobkowej, która zapewniłaby mu środki utrzymania. Stanowisko to uznać należy za prawidłowe. Przyznając prawo pomocy sąd ma obowiązek uwzględnić stan rodzinny strony będącej osobą fizyczną ( wynika to z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a., nakazujących uwzględnienie potrzeb rodziny i złożenie oświadczenia co do stanu rodzinnego). Ustrój rozdzielności majątkowej między małżonkami nie niweluje istniejących i wynikających z faktu założenia rodziny obowiązków współdziałania dla dobra rodziny i zaspokajania jej potrzeb ( art. 27 k.r.i.o.). Obowiązek ten wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód ( poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.i.o.) i orzeczenia separacji ( art.61 4 § 1 k.r.i.o.). W tej sprawie skarżący nie twierdzi zaś nawet, że pozostaje z żoną w faktycznej separacji ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1999 r., III CKN 153/99,opubl. w Lex pod nr 50731), jako powód niemożności wskazania stanu majątkowego małżonki wskazuje wyłącznie istniejący między małżonkami ustrój majątkowy. Jeśli tak, to prawidłowo Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący ma prawo korzystać z jej pomocy przy zaspokajaniu potrzeb bytowych, jeśli jej stan majątkowy na to pozwala. Otrzymana dodatkowa pomoc (skoro ta otrzymywana dotychczas pochodzi od dzieci) mogłaby zaś umożliwić skarżącemu wygospodarowanie środków na opłacenie wpisu. Nie można zatem uznać, że stan majątkowy współmałżonka nie ma wpływu na ocenę istnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy. Skoro skarżący nie wykazał, że żona pomocy takiej udzielić mu nie może z uwagi na własną sytuacją finansową czy rodzinną, to trafnie Sąd przyjął, że nie wykazano istnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Z tych względów zażalenie jako bezzasadne należy oddalić na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.