III SA/Lu 190/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Ibrom, Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal, Sędzia SO del. Robert Hałabis (sprawozdawca), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Wiesława Dudek, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 30 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi P.T. na decyzję Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego w L. z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przyznania stypendium za wyniki w nauce na rok akademicki 2010/2011 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego w L. z dnia [...] 2010 r. Nr [...]; 2. zasądza od Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego w L. na rzecz skarżącego P.T. kwotę 200 zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. Nr [...] Odwoławcza Komisja Stypendialna Uniwersytetu Medycznego utrzymała w mocy decyzję Nr [...] z dnia [...] grudnia 2010 r. wydaną przez Komisję Stypendialną Uniwersytetu Medycznego o umorzeniu postępowania w sprawie przyznania P. T. stypendium za wyniki w nauce na rok akademicki 2010/2011. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że P. T. decyzją Komisji Rekrutacyjnej Uniwersytetu Medycznego został z dniem 1 października 2009 r. zakwalifikowany na l rok studiów doktoranckich prowadzonych na l Wydziale Uniwersytetu Medycznego, w [...]. Prorektor do spraw Współpracy z Zagranicą i Szkolenia Podyplomowego Uniwersytetu Medycznego wyznaczył na dzień 7 października 2009 r. spotkanie doktorantów l roku studiów stacjonarnych i niestacjonarnych, na którym odbyła się immatrykulacja. Termin immatrykulacji był podany do powszechnej wiadomości na stronie internetowej Uniwersytetu Medycznego, na stronie przeznaczonej dla doktorantów oraz tablicy ogłoszeń umieszczonej na parterze budynku Uniwersytetu Medycznego . P. T. nie zgłosił się w dniu 7 października 2009 r. na immatrykulację, nie złożył ślubowania i nie odebrał decyzji o zakwalifikowaniu na studia doktoranckie. Dopiero pismem z dnia 24 stycznia 2011 r. zwrócił się do Kierownika Studiów Doktoranckich I Wydziału Lekarskiego o umożliwienie mu złożenia ślubowania. Rejestr wydanych legitymacji potwierdza, że również po immatrykulacji nie zgłosił się po odbiór legitymacji doktoranckiej i karty zajęć. Decyzją Kierownika Studiów Doktoranckich l Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Stomatologicznym Uniwersytetu Medycznego z dnia [...] listopada 2009 r., P. T. skreślono z listy uczestników studiów doktoranckich z uwagi na fakt, że jako doktorant nie wywiązywał się z podstawowych obowiązków, które spoczywają na uczestniku studiów doktoranckich. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Rektora Uniwersytetu Medycznego z dnia [...] stycznia 2010 r., jednakże Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 15 czerwca 2010 roku w sprawie sygn. III SA/Lu 126/10 uchylił zaskarżoną decyzję Rektora oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. W piśmie z dnia 7 września 2010 r. P. T. zwrócił się do Rektora Uniwersytetu Medycznego o wypłatę stypendium za wyniki w nauce na rok akademicki 2010/2011. Jednakże zgodnie z ustawą z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm.), przyznanie pomocy materialnej doktorantowi, w tym stypendium za wyniki w nauce, możliwe jest jedynie w odniesieniu do doktoranta, a osoba która została zakwalifikowana na studia doktoranckie, a nie przeszła immatrykulacji i nie złożyła ślubowania nie jest doktorantem. Zatem w odniesieniu do takiej osoby nie można wydać decyzji w oparciu o przepis art. 199 ust. 1 pkt 3 wymienionej ustawy, przewidujący pomoc materialną w formie stypendium za wyniki w nauce, co skutkuje bezprzedmiotowością postępowania administracyjnego wszczętego na wniosek strony, która jest przesłanką umorzenia postępowania na podstawie przepisu art. 105 § 1 k.p.a. W skardze skierowanej do sądu na decyzję Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego z dnia [...] lutego 2011 r., skarżący P. T. podniósł, że nie został prawidłowo zawiadomiony o terminie i miejscu immatrykulacji, a władze Uniwersytetu Medycznego bezprawnie odmawiają mu złożenia ślubowania i wydania legitymacji doktoranta. Wskazał również, że decyzja o skreśleniu z listy doktorantów była niezgodna z prawem, co potwierdził wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego . W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując jednocześnie w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, jednak z innych przyczyn niż w niej podniesione. Dlatego należy przypomnieć, że sąd administracyjny orzeka w graniach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwanej dalej "p.p.s.a."). Stąd obowiązkiem sądu było dokonanie kompleksowej oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze. Na wstępie trzeba odnotować, że sprawa stypendium za wyniki w nauce dla skarżącego P. T. w analogicznych okolicznościach faktycznych była już przedmiotem rozpoznania i rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego , odnosiła się jedynie do innego roku akademickiego (2009/2010). Wyrokiem z dnia 24 maja 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w sprawie sygn. III SA/Lu 79/11, uchylił decyzję Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...], którą między innymi umorzone zostało postępowanie w sprawie przyznania skarżącemu stypendium za wyniki w nauce w roku akademickim 2009/2010. Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, w całości podziela argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu przywołanego wyżej wyroku. W rozpoznawanej sprawie organy I i II instancji uznały, że postępowanie w indywidualnej sprawie skarżącego stało się bezprzedmiotowe. Takie stanowisko organów oparte zostało na twierdzeniu, że skarżący został wprawdzie zakwalifikowany na studia doktoranckie, lecz nie przeszedł immatrykulacji i nie złożył ślubowania, a zatem nie jest doktorantem. W konsekwencji w stosunku do takiej osoby nie można wydać decyzji w sprawie jej wniosku o przyznanie stypendium za wyniki w nauce. Skoro tak, postępowanie wszczęte na wniosek skarżącego w tym przedmiocie jest – zdaniem organów – bezprzedmiotowe. Powyższy wniosek oparty został na dowodach, które nie były kwestionowane przez skarżącego w toku postępowania. Mianowicie P. T. został z dniem 1 października 2009 r. zakwalifikowany na l rok studiów doktoranckich prowadzonych na l Wydziale Lekarskim z Oddziałem Stomatologicznym Uniwersytetu Medycznego w [...]. Pomimo tego, nie zgłosił się na immatrykulację, która odbyła się w dniu 7 października 2009 r., ani też nie złożył ślubowania. Dopiero pismem z dnia 30 września 2010 r. zwrócił się do Rektora Uniwersytetu Medycznego o niezwłoczne przesłanie drogą pocztową indeksu doktoranta oraz zaktualizowanej legitymacji uczestnika studiów doktoranckich, a następnie pismem z dnia 24 stycznia 2011 r. o umożliwienie mu złożenia ślubowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 maja 2011 r. trafnie zwrócił uwagę na to, że istniejący pomiędzy stronami spór odnośnie możliwości immatrykulacji i złożenia ślubowania w terminie późniejszym niż pierwotny, nie pozostaje w związku z okolicznościami faktycznymi sprawy, a tym samym nie ma wpływu na ocenę legalności decyzji, która jest przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie. Pojęcie bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, jako przesłanki jego umorzenia, było przedmiotem rozważań w licznych publikacjach doktrynalnych oraz w judykaturze. Najogólniejszą charakterystykę tego pojęcia oddającą całą jego istotę przedstawił prof. J. Borkowski, według którego: "Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której stanowi się w art. 105 § 1 [Kodeksu postępowania administracyjnego], oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty" (B. Adamiak, J. Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. 10, Warszawa 2009, s. 391). Z tej przyczyny ustalenie przesłanki bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego skutkującej umorzeniem postępowania, poprzedzone być musi analizą stosunku prawnego, jaki zaistniał pomiędzy skarżącym a Uniwersytetem Medycznym . Do istoty statusu prawnego uniwersytetu należy gwarantowana konstytucyjnie i ustawowo autonomia we wszystkich obszarach jego działania, na zasadach określonych w ustawie (art. 70 ust. 5 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm. oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym – Dz. U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm.). W konsekwencji organy szkoły wyższej nie są typowymi organami administracji publicznej, a samej szkole wyższej przypisuje się status, tzw. zakładu administracyjnego. Relacje prawne pomiędzy szkołą wyższą a studentem lub doktorantem określane są mianem stosunku zakładowego. W ramach tego stosunku wskazuje się na dwa typy relacji: zewnętrzną, dotycząca nawiązania, zmiany lub ustania stosunku prawnego pomiędzy szkołą wyższą (zakładem), a studentem lub doktorantem (użytkownikiem) oraz wewnętrzną, dotycząca kwestii korzystania przez użytkownika z usług zakładu i regulowaną w dużej mierze przez akty prawne stanowione przez sam zakład (szkołę wyższą), w granicach określonych ustawami (statut, regulaminy, etc.). Stosunek prawny pomiędzy studentem lub doktorantem a szkołą wyższą ma charakter złożony w tym znaczeniu, że powstają w ramach niego zarówno relacje o charakterze zewnętrznym, poddane kognicji sądu administracyjnego, jak i relacje wewnętrzne, gdzie kognicja sądu jest ograniczona jedynie do pewnych tylko zagadnień (np. kwestie indywidualnych rozstrzygnięć w sprawach stypendiów) lub całkowicie wyłączona (np. oceny z egzaminów). Ten złożony stosunek prawny powstaje w wyniku kilku zdarzeń i aktów prawnych, które łącznie tworzą przesłanki ukształtowania stosunku prawnego pomiędzy studentem lub doktorantem a szkołą wyższą w jej pełnym wymiarze. Analiza przepisów art. 169 i 170 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym, które na mocy art. 196 ustawy stosuje się do doktorantów, wskazuje, że na wspomniane przesłanki składają się: pozytywne przejście procedury rekrutacyjnej, której warunki, w granicach określonych ustawą określa uchwała senatu uczelni (art. 196 w zw. z art. 169 ust. 1 i 2 ustawy), decyzja o przyjęciu na studia (art. 169 ust. 7 i 8 ustawy) oraz immatrykulacja i złożenie ślubowania (art. 170 ustawy). Zgodnie z przepisem art. 170 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, osoba przyjęta na studia nabywa prawa studenta (doktoranta) z chwilą immatrykulacji i złożenia ślubowania, którego treść określa statut uczelni. Oznacza to, że także i te elementy są konieczne, aby doszło do ukształtowania pełnej relacji prawnej pomiędzy studentem (doktorantem) a uczelnią, która obejmuje zarówno relacje wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Z chwilą doręczenia studentowi (doktorantowi) decyzji o przyjęciu na studia tworzy się już stosunek prawny pomiędzy nim a szkołą wyższą, co nie oznacza jeszcze, że student (doktorant) może korzystać z pełni praw i obowiązków. Prawa i obowiązki studenta (doktoranta) są uregulowane w sposób dwustopniowy: część z nich, przynajmniej w ogólnym zarysie, jest uregulowana na szczeblu ustawowym, część natomiast ma swoje podstawy (bądź szczegółowe doprecyzowanie) w aktach o charakterze wewnętrznym (statutach, regulaminach). To dlatego zachodzi konieczność dokonania jeszcze jednego aktu, który skonkretyzuje stosunek prawny pomiędzy studentem (doktorantem) a szkołą wyższą, jako aktu prowadzącego do akceptacji przez studenta (doktoranta) praw i obowiązków wynikających z wewnętrznych regulacji prawnych uczelni (por. art. 197 ust. 1 ustawy). Takim aktem jest odbycie immatrykulacji i złożenie ślubowania. To już w chwili doręczenia osobie ubiegającej się o przyjęcie na studia doktoranckie decyzji o przyjęciu na te studia, tworzy się stosunek prawny pomiędzy tą osobą a uczelnią. Dlatego nie można zaakceptować poglądu, że orzekanie o statusie prawnym doktoranta w zakresie jego uprawnień lub obowiązków jest bezprzedmiotowe – jak przyjęły to organy I i II instancji – wobec braku dokonania czynności wieńczącej tworzenie relacji prawnej pomiędzy doktorantem a szkołą, jaką jest immatrykulacja i złożenie ślubowania. Natomiast po doręczeniu decyzji o przyjęciu na studia doktoranckie stosunek prawny pomiędzy doktorantem a uczelnią zrywa definitywnie dopiero decyzja o skreśleniu z listy uczestników studiów doktoranckich (art. 197 ust. 4 ustawy). Osoba, której doręczono decyzję o przyjęciu na studia doktoranckie ma już zatem – wbrew stanowisku zawartemu w zaskarżonej decyzji – status prawny doktoranta, co nie oznacza jednak możliwości korzystania z pełni uprawnień, gdyż ta możliwość obwarowana jest jeszcze dalszymi przesłankami, do których należy zgodnie z art. 170 ustawy immatrykulacja i złożenie ślubowania. W konsekwencji nie zachodzi bezprzedmiotowość postępowania w sprawie uprawnień osoby, która jest doktorantem, ponieważ została w stosunku do niej wydana decyzja o przyjęciu na studia doktoranckie, a nie wydano skutecznej decyzji o skreśleniu z listy uczestników studiów doktoranckich. W takich okolicznościach należy odróżnić przypadek, kiedy występuje bezprzedmiotowość postępowania, od przypadku kiedy ma miejsce bezzasadność żądania strony. Z pierwszym przypadkiem mamy do czynienia wówczas, gdy pomiędzy stroną a organem nie zachodzi stosunek prawny, w ramach którego istniałaby możliwość orzekania o prawach lub obowiązkach składających się na treść tego stosunku prawnego. Odnośnie orzekania w przedmiocie wniosku o przyznanie stypendium doktorantowi, taka sytuacja miałaby miejsce wówczas, gdyby osoba, która wystąpiła z żądaniem przyznania jej takiego uprawnienia, utraciła status doktoranta, czy to przed wszczęciem postępowania w sprawie przyznania stypendium, czy w jego trakcie. Innymi słowy, dopiero zakończenie relacji prawnej pomiędzy doktorantem a uczelnią przed rozstrzygnięciem sprawy dotyczącej wniosku o przyznanie stypendium, oznaczałoby bezprzedmiotowość postępowania w tej ostatniej kwestii. Z drugim przypadkiem mamy zaś do czynienia wówczas, kiedy istnieje relacja prawna pomiędzy żądającym przyznania pomocy materialnej (stypendium za wyniki w nauce) doktorantem a szkołą wyższą, jednakże przyznanie stypendium jest niemożliwe, gdyż nie są spełnione przesłanki nabycia takiego prawa przez występującego z żądaniem. Chodzi tu nie tylko o brak spełnienia warunków określonych w regulaminie przyznawania pomocy materialnej (stypendiów), ale również o niedopełnienie czynności, które w świetle art. 170 ustawy o szkolnictwie wyższym warunkują korzystanie z pełni praw (uprawnień) doktoranta. Taka sytuacja nie oznacza oczywiście bezprzedmiotowości postępowania, lecz bezzasadność (bezpodstawność) żądań strony występującej z wnioskiem o przyznanie pomocy materialnej. O ile zatem w pierwszym przypadku, zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 207 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, należy wydać decyzję o umorzeniu postępowania, o tyle w drugim przypadku konieczne jest wydanie decyzji merytorycznej, jednakże odmownej (negatywnej). W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy zarówno Komisja Stypendialna, jak i Odwoławcza Komisja Stypendialna Uniwersytetu Medycznego nieprawidłowo przyjęły, że zaistniała bezprzedmiotowość postępowania. Oznacza ona brak możliwości jakiegokolwiek uregulowania sytuacji prawnej strony przez organ ze względu na wadliwie przyjęty brak relacji prawnych pomiędzy nimi zachodzących. Tak w omawianym przypadku nie jest, gdyż relacja prawna pomiędzy skarżącym (uczestnikiem) i uniwersytetem (zakładem administracyjnym) zawiązała się już z chwilą aktu przyjęcia do zakładu (czyli doręczenia decyzji o przyjęciu na studia doktoranckie). W dacie zgłoszenia żądania przyznania stypendium za wyniki w nauce na rok akademicki 2010/2011 ([...] października 2010 r.), a także w dacie orzekania w tym przedmiocie przez organy obu instancji, stosunek prawny pomiędzy skarżącym a uniwersytetem nie był definitywnie zakończony, z uwagi na brak ostatecznego rozstrzygnięcia w przedmiocie skreślenia z listy uczestników studiów doktoranckich. Istniały zatem podstawy do merytorycznego, a nie formalnego orzekania w sprawie zgłoszonego wniosku o przyznanie pomocy materialnej, co nie oznacza, że istnieje podstawa do wydania decyzji uwzględniającej żądanie skarżącego. Taka decyzja jest bowiem uzależniona od spełnienia innych jeszcze warunków. Organy zamiast umarzać postępowanie powinny rozważyć, czy istnieją podstawy do uwzględnienia żądania skarżącego, a jeśli doszłyby do przekonania, że określone warunki do jego uwzględnienia nie zostały spełnione, powinny wydać decyzję merytoryczną. Konieczność wydanie tego rodzaju decyzji – jak już wyjaśniono – wynika z tego, że immatrykulacja i złożenie ślubowania nie są w ogóle warunkiem powstania stosunku prawnego pomiędzy szkołą wyższą a doktorantem, lecz stanowią warunek konieczny do nabycia praw i obowiązków określonych w regulacjach wewnętrznych uczelni. Decyzja Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego utrzymująca w mocy również wadliwą decyzję organu I instancji, wydana została z naruszeniem art. 138 § 1 pkt 1 i art. 105 k.p.a. w zw. z art. 207 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, co stanowi podstawę do wyeliminowania obu tych decyzji z obrotu prawnego. Odnosząc się natomiast do podniesionych w skardze argumentów związanych z kwestiami dopuszczenia do immatrykulacji i ślubowania oraz wydania legitymacji doktoranta, należy stwierdzić, że nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia istoty sprawy. Stąd spór co do prawidłowości zachowania organów uczelni w tym względzie nie miał wpływu na ocenę legalności decyzji, która jest przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie. Uchylenie decyzji obu instancji skutkuje koniecznością ponownego rozpatrzenia sprawy przez Komisję Stypendialną Uniwersytetu Medycznego (organ I instancji). Przy ponownym orzekaniu organ powinien wziąć pod uwagę przedstawione wyżej stanowisko i ocenę prawną wyrażoną przez Sąd. Zadaniem organu będzie przede wszystkim zbadanie sprawy pod kątem spełnienia przez skarżącego wszystkich przesłanek nabycia prawa do stypendium za wyniki w nauce na rok akademicki 2010/2011, zarówno tych określonych ustawowo, jak również wskazanych w regulaminie stypendialnym. Mając wskazaną powyżej argumentację na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w wyroku. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania znajduje uzasadnienie w przepisach art. 200 w zw. z art. 205 p.p.s.a.