III SA/Lu 25/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Zalewski, Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca),, Sędzia NSA Jerzy Marcinowski, Protokolant Referent stażysta Joanna Stadnik, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 18 marca 2010 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. (nr [...]), wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 41 a/ ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, z upoważnienia Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przez Kierownika Placówki Terenowej w B. rozpoznano wniosek D. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy, zakończonej decyzją z dnia[...]października 2009 r. (nr [...]) odmawiającą umorzenia nienależnie pobranego świadczenia i utrzymano tę decyzję w mocy. Z uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz z akt sprawy wynikało, że D. B. przyznano na podstawie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rentę inwalidzką, którą następnie decyzyjnie uzupełniono w związku z wydzierżawieniem przez stronę gospodarstwa rolnego. Umowę dzierżawy rozwiązano w dniu [...] lutego 2008 r. Organ rentowy nie wiedział o tym fakcie i w okresie od [...] marca 2008 r. do [...] maja 2009 r. wypłacił stronie uzupełniającą część renty (w łącznej kwocie [...]zł). Powstała w ten sposób nadpłata, gdyż wypłata części uzupełniającej renty ulega zawieszeniu w myśl art. 28 w/w ustawy, jeśli rencista nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej. Po uzyskaniu informacji o rozwiązaniu umowy dzierżawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. organ rentowy ustalił nadpłatę (w kwocie jak wyżej) z tytułu nienależnie pobranej przez stronę uzupełniającej części renty. Wniosek strony z dnia [...] sierpnia 2009 r. o umorzenie pobranego świadczenia załatwiono odmownie decyzją organu (Prezesa Kasy Ubezpieczenia Społecznego) z dnia [...] października 2009 r. z argumentacją, że: - zgodnie z art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, Prezes Kasy lub upoważniony przez niego upoważniony pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszu emerytalno – rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, - strona nie poinformowała organu w terminie o rozwiązaniu umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego, - decyzja przyznająca prawo do renty oraz kolejne decyzje wydawane przez organ rentowy zawierały informacje o okolicznościach powodujących zawieszenie wypłaty części uzupełniającej świadczenie, - stronę pouczono, iż pobrane nienależne świadczenie podlega zwrotowi, - aktualnie dochód w rodzinie strony wynosi łącznie [...]zł miesięcznie (renta rodzinna córki, renta rolnicza strony i dopłaty z ARM i R), - ustawodawca nie definiuje pojęcia możliwości płatnicze wnioskodawcy w związku z czym pomocniczo należy stosować kryterium dochodowe na osobę wykorzystywane przy ustalaniu świadczeń z pomocy społecznej, wynoszące [...]zł miesięcznie na jednego członka rodziny, - dochód strony znacznie przekracza to kryterium, - strona nie przedstawiła żadnych dokumentów dotyczących ponoszonych kosztów utrzymania, nie korzysta z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej i ma możliwość spłaty zadłużenia poprzez potrącenie ze świadczenia. Po ponownym rozpoznaniu sprawy - w trybie art. 127 § 3 k.p.a. - Prezes Kasy decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. utrzymał powyższą decyzję w mocy. W skardze sądowej D. B. zarzuciła, że w spornym okresie (od [...] marca 2008 r. do [...] maja 2009 r.) grunty rolne były dzierżawione przez G. G., czego dowodzi nie tylko zawarta w dniu [...] maja 2008 r. pisemna umowa, ale i wyjaśnienia świadków. Wobec tego organ nie może mówić o pobraniu przez nią nienależnego świadczenia w kwocie [...]zł skoro w tym okresie wraz z mężem nie użytkowała gruntów. We wnioskach skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji Prezesa Kasy. Odpowiadając na skargę organ wnosił o jej oddalenie. W piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2010 r. skarżąca podniosła, że w dniu [...] grudnia 2008 r. zmarł jej mąż i ma zastosowanie przepis art. 28 ust. 9 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przewidujący, iż w przypadku podjęcia działalności rolniczej na gruntach nabytych w drodze dziedziczenia, wypłata części uzupełniającej renty nie ulega zawieszeniu przez okres jednego roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna aczkolwiek z innych względów niż podnoszonych przez skarżącą D. B. Zaskarżona decyzja wydana z upoważnienia Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przez Kierownika Placówki Terenowej w B. w dniu [...] listopada 2009 r. obarczona jest wadą skutkującą wyeliminowaniem decyzji z obrotu prawnego. W myśl art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tj. Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291) - zwana dalej jako u.u.s.r. - Prezes Kasy jest centralnym organem administracji rządowej. Stosownie do art. 36 ust. 1 pkt 10 u.u.s.r., wydaje on decyzje w sprawach, o których mowa w art. 41a i art. 55. Zgodnie z art. 41 a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r., Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Kodeks postępowania administracyjnego w art. 1 pkt 1, normuje postępowanie przed organami administracji publicznej w należących do właściwości tych organów sprawach indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych. Organami administracji publicznej, są między innymi centralne organy administracji rządowej, czyli także Prezes Kasy (art. 5 § 2 pkt 3 k.p.a.). Artykuł 127 § 3 k.p.a. określa, że od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy; do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Wniosek ten różni się od odwołania tym, że nie ma on konstrukcji względnie dewolutywnej, gdyż do jego istoty należy przede wszystkim to, że jest rozpatrywany przez ten sam organ, który wydał decyzję w pierwszej instancji. W myśl art. 140 k.p.a., w sprawach nie uregulowanych w art. 136 – 139 w postępowaniu przed organami odwoławczymi mają odpowiednie zastosowanie przepisy o postępowaniu przed organami pierwszej instancji Regulowane w art. 136 – 139 k.p.a. kwestie dotyczą uzupełniającego postępowania dowodowego, cofnięcia odwołania przez stronę, rodzaju rozstrzygnięć organu odwoławczego oraz zakazu reformationis in peius. Stosownie do art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a., zasadą jest, że pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji. Skład orzekający WSA uważa, że zasada ta znajduje zastosowanie również przy rozpatrywaniu sprawy na skutek złożenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Kwestia wyłączenia pracownika organu administracji publicznej (lub członka organu kolegialnego), orzekającego w postępowaniu z wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy w trybie art. 127 § 3 k.p.a., była przedmiotem wypowiedzi w orzecznictwie i doktrynie. Przeważa pogląd, że w takim postępowaniu podlega wyłączeniu zarówno pracownik organu administracji, jak również członek organu kolegialnego biorący udział w wydaniu decyzji po raz pierwszy ( np. wyroki NSA z dnia 11 września 2002 r. sygn. akt V S A 2535/01, z dnia 15 stycznia 2003 r. sygn. akt V SA 1313/02, z dnia 28 lutego 2003 r., uchwała NSA z dnia 22 lutego 2007 r. sygn. akt II GPS 2/06, oraz M. Jaśkowska, A. Wróbel "Kodeks postępowania administracyjnego". Komentarz, Warszawa 2005, s.222). W wyroku z dnia 20 marca 2008 r. sygn. akt II GSK 472/07 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż pogląd prezentowany w uchwale 7 sędziów NSA z 22 lutego 2007 r. sygn. akt II GPS 2/06, że w przypadku postępowania wszczętego na wniosek złożony w trybie art. 127 § 3 k.p.a. zastosowanie znajduje art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. wyrażony w odniesieniu do samorządowego kolegium odwoławczego ma zastosowanie także do pracownika jednoosobowego organu administracji publicznej, tak jak w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w której wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy rozpoznaje ten sam organ – Zakład. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy na podstawie art. 127 § 3 k.p.a. stanowi bowiem zwykły środek zaskarżenia, różniący się od odwołania jedynie brakiem dewolutywności. Po złożeniu takiego wniosku objęta nim decyzja traci charakter ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, co odpowiada sytuacji niewyczerpania toku instancji w postępowaniu administracyjnym (por. postanowienie NSA z 12 stycznia 1994 r. II SA 2616/93, NSA 1995, nr 1 poz. 34). Ponadto do istoty i celu tego wniosku należy zagwarantowanie stronie prawa do dwukrotnego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia tej samej sprawy w postępowaniu administracyjnym, a nie dokonanie autokontroli decyzji jak w art. 132 § 1 i 2 k.p.a. Wreszcie istotne jest, iż przepisy o wyłączeniu pracownika odgrywają ważną rolę i mają na celu zapewnienie stronom obiektywizmu i bezstronności przy ponownym rozpatrzeniu sprawy przez organ odwoławczy, na co zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 7 marca 2005 r. sygn. akt P 8/03 (OTK-A 2005/3/20). Takie gwarancje powinny być zapewnione także i stronie postępowania prowadzonego przez ten sam organ, z uwagi na zawarte w art. 127 § 3 k.p.a. odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących odwołania. W sprawie niniejszej, decyzję z dnia [...] października 2009 r. podpisał z upoważnienia Prezesa Kasy, Kierownik Placówki Terenowej, P.S. Ta sama osoba podpisała również decyzję z dnia [...] listopada 2009 r. wydaną po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek skarżącej. W związku z powyższym wskazana wada zaskarżonej decyzji sprawia, iż przedwczesną byłaby wypowiedź Sądu co do prawidłowości dokonanej przez organy rentowe oceny istnienia przesłanek umorzenia należności (nadpłaty) oraz ocena zasadności zarzutów skargi oraz wniosków podniesionych przez skarżącą w dodatkowym piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2010 r. Uchylenie decyzji nastąpiło z przyczyn proceduralnych i nie oznacza, że wniosek skarżącego o umorzenie należności uznano za zasadny bądź niezasadny. Kwestia ta stanie się przedmiotem ponownej kompleksowej oceny Prezesa Kasy. Ubocznie należy wyjaśnić, że Sąd nie badał legalności decyzji z dnia [...] sierpnia 2009 r. ustalającej nadpłatę z tytułu pobranego przez skarżącą świadczenia. Z powyższych względów oraz stwierdzając, że zaskarżona decyzja wydana została przez pracownika podlegającego wyłączeniu od udziału w postępowaniu na podstawie art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. Sąd uznał, że tego rodzaju uchybienie stanowi przesłankę wznowienia postępowania administracyjnego, na mocy art. 145 § 1 pkt 3 k.p.a., co powoduje uchylenie takiej decyzji na mocy art. 145 § 1 pkt 1b/ ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.