II OZ 1083/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 4 października 2011 r., sygn. akt II SAB/Bk 33/11 o przyznaniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł i odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi S. T. na przewlekłość postępowania Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. w przedmiocie robót budowlanych polegających na przystosowaniu części budynku inwentarskiego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 4 października 2011 r., sygn. akt II SAB/Bk 33/11 przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł, w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. T. na przewlekłość postępowania Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. w przedmiocie robót budowlanych polegających na przystosowaniu części budynku inwentarskiego. Sąd wskazał, że S. T. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podając, że jest inwalidą I grupy prowadzącym samodzielnie gospodarstwo domowe. Dochód miesięczny wnioskodawcy stanowi około 1.640 zł brutto (netto 1.357 zł), uzyskiwane z tytułu renty inwalidzkiej. Wyszczególnione wydatki miesięczne skarżącego przedstawiają się następująco: czynsz za mieszkanie - 430 zł, pożyczka na telewizor – 198 zł, koszty lekarstw około 250 – 300 zł, zakup butli z gazem – 50 zł. S. T. posiada mieszkanie o powierzchni około 61 m², nieruchomość z zabudową drewnianą, przekazaną przez rodziców (posesja jest przez nich zamieszkała), las o powierzchni 2,91 ha oraz samochód osobowy z 1994 r. (współwłasność). W uzasadnieniu swego wniosku skarżący podniósł, iż toczące się od wielu lat postępowania oraz niska renta inwalidzka pogarszają jego sytuację materialną, co zagraża jego życiu i zdrowiu. W oparciu o powyższe okoliczności referendarz sądowy przyznał wnioskodawcy prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych powyżej kwoty 50 złotych. W uzasadnieniu podano, że sytuacja materialna skarżącego uzasadnia stwierdzenie, że uiszczenie tej kwoty przy jednoczesnym zwolnieniu z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w pozostałym zakresie, nie doprowadzi do powstania niedostatku w jego utrzymaniu, przeciwnie mieści się w jego możliwościach płatniczych. Od powyższego postanowienia wnioskodawca złożył sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że jest inwalidą I grupy bez prawa zarobkowania. Nie ma żadnych innych źródeł dochodu. Uzupełniająco podał, że co miesiąc opłaca ubezpieczenie na życie w wysokości 62 zł oraz że opłaty za telefony wynoszą 45- 58 zł miesięcznie. W ocenie skarżącego z analizy jego przychodu i wydatków wynika jednoznacznie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla życia i zdrowia. Zostaje mu 100-150 zł miesięcznie. Do akt dołączono kserokopię opłaty ubezpieczenia i rachunku za telefon. Sąd wskazał, że z treści złożonego przez S. T. oświadczenia wynika, że jest on inwalidą I grupy, samodzielnie prowadzącym gospodarstwo domowe. Jego źródłem utrzymania jest kwota 1.357 zł netto uzyskiwana z tytułu renty inwalidzkiej. Wydatki miesięczne wynoszą nieco ponad 1.000 zł. przy uwzględnieniu wydatku na ubezpieczenie i rachunku telefonicznego. Majątek skarżącego stanowi: mieszkanie o powierzchni 62 m²; nieruchomość z drewnianym domem przekazana przez rodziców – posesja jest przez nich zamieszkała, las o powierzchni około 2,91 ha oraz siedemnastoletni samochód osobowy (współwłasność). W ocenie Sądu przywołane okoliczności stanowią dostateczne uzasadnienie do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym ponad kwotę 50 zł. Uiszczenie tej kwoty nie spowoduje uszczerbku w jego koniecznym utrzymaniu. Nie ulega wątpliwości, że ponoszone przez wnioskodawcę wydatki na leczenie, utrzymanie gospodarstwa domowego czy też spłata zaciągniętych kredytów są dotkliwym obciążeniem budżetu domowego. Niemniej jednak koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania i dopiero wówczas, gdy okażą się one niewystarczające może zwrócić się o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie negatywną przesłankę do przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od całości kosztów sądowych stanowi przede wszystkim fakt osiągania przez skarżącego stałego miesięcznego dochodu pozwalającego na pokrycie wykazanych wydatków. Po odliczeniu od tej kwoty wskazanych wydatków, pozostaje mu jeszcze wolna kwota środków finansowych. O posiadaniu przez skarżącego płynności finansowej świadczy fakt zaciągania kolejnych kredytów (najpierw kredyt na okna a aktualnie kredyt na telewizor) i regularne spłacanie rat. Na powyższe postanowienie S. T. złożył zażalenie, podając, że uzyskiwana przez niego renta wynosi 1357 zł, opłaty - 1248,38 zł, pozostała kwota na życie, bilety, zakup paliwa - 111,62 zł. Skarżący podkreślił, że za wskazaną kwotę, pozostałą po odliczeniu opłat, nie można się utrzymać. Powołał się także na zagrożenie swojego życia i zdrowia. Skarżący podniósł, że nie jest winny tego, że postępowania jeszcze nie są zakończone, a terminów wszczęcia i zakończenia postępowań administracyjnych powinny pilnować Inspektoraty Nadzoru Budowlanego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.) - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie rodziny. Z konstrukcji tych przepisów wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Przepisy te stanowią odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł, w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż stwierdził, że skarżący posiada stabilną sytuację finansową (posiada majątek nieruchomy, osiąga stały miesięczny dochód). Porównując zaś wielkość miesięcznych dochodów skarżącego (1357 zł miesięcznie) z wykazanymi przez niego koniecznymi kosztami utrzymania, brak jest podstaw do uznania, że skarżący nie dysponuje środkami pieniężnymi, które mógłby przeznaczyć na opłacenie jakichkolwiek kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Jak zauważył Sąd I instancji, bezspornym jest, że wydatki na leczenie, utrzymanie gospodarstwa domowego czy też spłata zaciągniętych kredytów są dotkliwym obciążeniem budżetu domowego, jednakże koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W szczególności kredyty zaciągane przez wnioskodawcę nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kwota 50 zł pozostała wnioskodawcy do uiszczenia nie jest na tyle wysoka, by skarżący nie mógł jej ponieść. Uiszczenie tej kwoty nie spowoduje bowiem uszczerbku w jego koniecznym utrzymaniu. Rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji miał obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji tym wymogom sprostał. Dokonana ocena sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego pod kątem przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a jest prawidłowa i nie została skutecznie podważona w zażaleniu. W zaskarżonym postanowieniu szczegółowo, wnikliwie i rzetelnie, w oparciu o zawarte we wniosku skarżącego informacje, rozważono wszelkie okoliczności istotne dla jego rozstrzygnięcia. Rozważania te znalazły szczegółowe odzwierciedlenie w logicznych wywodach zawartych w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.