I OSK 60/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Paweł Tarno, Sędzia NSA Monika Nowicka, Sędzia del. NSA Zygmunt Zgierski (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 6 października 2011 r. sygn. akt II SA/Lu 465/11 w sprawie ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 6 października 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] maja 2011 r. w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne. Pismem z dnia 11 grudnia 2010 r. W. B. wniósł o umorzenie w całości lub części jego zadłużenia alimentacyjnego, uzasadniając to trudną sytuacją finansową i zdrowotną. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Lublinie umorzył postępowanie w tej sprawie. Wyjaśnił, że możliwość umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), należności z tytułu wpłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego istnieje wyłącznie w przypadku wcześniejszego ostatecznego orzeczenia o obowiązku zwrotu tych należności. Ponieważ wobec wnioskodawcy nie wydano ostatecznej decyzji dotyczącej zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, to nie jest możliwe wydanie decyzji w sprawie umorzenia tego rodzaju należności. Organ uznał zatem postępowanie za bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Odwołanie od ww. decyzji złożył W. B. Stwierdził, że organ administracji podejmuje działania, które się wykluczają i nie rozstrzygają meritum sprawy. Niezrozumiałe jest działanie organu, który wydaje dwie decyzje tego samego dnia: pierwszą - o umorzeniu w całości postępowania, a drugą - o zwrocie długu alimentacyjnego. Jego zdaniem organ powinien wydać w pierwszej kolejności decyzję o zwrocie należności, a dopiero po jej "uprawomocnieniu się" drugą decyzję rozstrzygającą kwestię umorzenia należności z tytułu otrzymywanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia [...] maja 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy uznał, że orzekanie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów będzie możliwe, gdy decyzja ustalająca obowiązek zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego stanie się ostateczna. Na decyzję ostateczną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie złożył W. B., podnosząc, że organ traktuje obywatela niepoważnie, ponieważ nie załatwia sprawy merytorycznie, tylko sugeruje mu, że strona ma możliwość złożenia kolejnego wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych. Zdaniem skarżącego absurdalna jest sytuacja, w której dług alimentacyjny istnieje tylko wtedy, gdy zostanie wydana decyzja w sprawie jego zwrotu. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wskazał, że w myśl art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zatem decyzja u umorzeniu należności alimentacyjnych jest konsekwencją wcześniejszego postępowania dotyczącego ustalenia jej wysokości. Dopiero bowiem ustalenie ostateczną decyzją obowiązku zwrotu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z Funduszu Alimentacyjnego w trybie art. 27 ust. 2 ustawy pozwala na rozpatrzenie wniosku o jej umorzenie. Sąd I instancji podkreślił, że stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. W myśl natomiast art. 27 ust. 2 po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ właściwy wierzyciela wydaje decyzję w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z przepisów tych jasno wynika, że postępowanie w tym zakresie wszczynane jest z urzędu, a decyzja, która zostaje wydana w postępowaniu prowadzonym w opisanym trybie, jest decyzją związaną i rozstrzyga jedynie o kwestii zwrotu przedmiotowych należności. Natomiast decyzja o umorzeniu należności może zostać wydana jedynie na wniosek dłużnika w sytuacji, kiedy przemawia za tym jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Decyzja ta ma już charakter uznaniowy. Zatem decyzje, o których mowa w art. 27 ust. 2 i art. 30 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zapadają w odrębnych postępowaniach administracyjnych. W dacie złożenia wniosku o umorzenie długu alimentacyjnego, tj. w dniu 11 grudnia 2010 r., nie orzeczono decyzją ostateczną o obowiązku zwrotu należności wypłaconych z Funduszu Alimentacyjnego. W związku z tym wniosek o umorzenie w całości lub w części należności był bezprzedmiotowy, gdyż skarżący nie był jeszcze zobowiązany do zwrotu tych należności. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 6 października 2011 r. skargę kasacyjną złożył W. B., działając przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika w osobie radcy prawnego. Zaskarżając wyrok w całości zarzucił mu naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że decyzja o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest konsekwencją decyzji o obowiązku zwrotu tych należności, gdy w rzeczywistości z przepisu tego nie wynika, aby dla wydania decyzji o umorzeniu należności konieczne było wcześniejsze wydanie decyzji o ich zwrocie. Wskazując na powyższe naruszenie autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Jednocześnie pełnomocnik skarżącego wniósł o przyznanie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym wraz oświadczeniem, że koszty te nie zostały opłacone w całości, ani w części W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor stwierdził, że z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie wynika, aby dla rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, złożonego przez dłużnika alimentacyjnego, konieczne było wcześniejsze wydanie decyzji o zwrocie tych należności. Dług wynikający z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powstaje przez sam fakt ich wypłaty. Dla stwierdzenia jego istnienia nie jest konieczne wydawanie decyzji administracyjnej. Określenie jego wysokości jest zwykłą, prostą czynnością rachunkową, nawet w sytuacji konieczności wyliczania odsetek. Nie można się zgodzić z twierdzeniem Sądu l instancji, że postępowanie dotyczące obowiązku zwrotu tych należności jest jedynym sposobem ustalenia ich wysokości. Możliwość ta istnieje również w przypadku rozpoznawania wniosku o umorzenie należności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270), dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Biorąc po uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Wbrew zaprezentowanemu w skardze kasacyjnej stanowisku, w postępowaniu wszczętym na wniosek dłużnika alimentacyjnego o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie jest możliwe ustalenie wysokości tych należności. Postępowanie w sprawie umorzenia należności prowadzone jest bowiem w innym trybie, niż postępowanie w sprawie określenia obowiązku zwrotu tych należności. Inny jest przedmiot obu tych postępowań, sposób ich wszczęcia, a także charakter decyzji, która je kończy (por. wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., I OSK 337/11). Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Stosownie natomiast do ust. 2 tego artykułu, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, organ właściwy wierzyciela wydaje decyzję w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zatem decyzja wydana w postępowaniu prowadzonym w trybie art. 27 ust. 1 ustawy jest decyzją związaną i rozstrzygającą jedynie o kwestii zwrotu przedmiotowych należności. Dodać wypada, że jest to postępowanie, które z oczywistych względów jest wszczynane przez organ z urzędu. W postępowaniu prowadzonym w trybie tych przepisów nie ma podstaw do badania sytuacji majątkowej dłużnika alimentacyjnego, bądź jego możliwości spłaty zobowiązania. Kwestia ta wymaga wyjaśnienia dopiero w odrębnym postępowaniu prowadzonym w trybie art. 30 ust. 2 ustawy, zainicjowanym przez dłużnika alimentacyjnego po wydaniu decyzji o zwrocie należności. W myśl tego przepisu umorzenie należności, jak i odroczenie terminu ich płatności albo rozłożenie na raty, może nastąpić jedynie na wniosek dłużnika w sytuacji, kiedy przemawia za tym jego sytuacja dochodowa i rodzinna. O umorzeniu zaległości rozstrzyga zatem również organ właściwy wierzyciela, wydając w tej sprawie decyzję administracyjną (art. 30 ust. 3 ustawy), ale decyzja ta ma już charakter uznaniowy i jest wydawana w postępowaniu wszczynanym na wniosek strony. Wobec powyższego uznać należy, że nie jest możliwe orzekanie o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego bez uprzedniego wydania ostatecznej decyzji w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawniona świadczeń (wyrok NSA z dnia 9 listopada 2011 r., I OSK 1070/11). Raz jeszcze podkreślić należy, że przepisy art. 27 ust. 1 i 2 oraz art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów normują dwa odrębne postępowania. Celem pierwszego z nich jest ustalenie kwoty świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej, drugiego zaś -umorzenie na wniosek dłużnika jego należności z tytułu tych właśnie wypłaconych uprawnionej osobie świadczeń z odsetkami w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu – radcy prawnemu P. S., wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 p.p.s.a. Stosownie do § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.