I OSK 30/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Dzbeńska Sędziowie sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska (spr.) sędzia WSA del. Mirosław Gdesz Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej N.Z. i A.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 32/11 w sprawie ze skargi N.Z. i A.S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2010 r. nr [...] i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia [...] marca 2010 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz N.Z. i A.S. solidarnie kwotę 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 32/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę N. Z. i A. S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2010 r. nr [...]), którą utrzymana została w mocy decyzja Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia [...] marca 2010 r. nr [...]. Decyzjami tymi odmówiono N. Z. i A. S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. S. – dziadka skarżących – nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd wyjaśnił, że 13 listopada 1990 r. W. S. – matka skarżących, a synowa A. S. – złożyła wniosek o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione we wsi W., a z dokumentów załączonych do wniosku wynikało, że nieruchomość A. S. miała powierzchnię 18,90 ha i była zabudowana domem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi (mapa gruntów kolonii W. z 5 czerwca 1939 r., zeznania świadków: W. B. i L. Z.), a wniosek ten potwierdzili skarżący pismem z 16 września 2001 r., stwierdzającym, iż to oni są spadkobiercami A. S.. Z akt sprawy – zeznań ww. świadków, a także W. S. i J. O. – wynika, iż nieruchomość ta została przejęta przez ZSRR w 1949 r. A. S. opuścił W. i przebywał na Białorusi, a w 1954 r. powrócił do W. i zamieszkał w kuchni swego domu pod warunkiem wypasania owiec kołchozowych, zaś w 1963 r. przyjechał na stałe do Polski w ramach umowy o łączeniu rodzin – wyjaśnił dalej Sąd dodając, iż Minister Skarbu stwierdził, iż A. S. nie spełnił przesłanek do przyznania rekompensaty, bowiem nieruchomości nie opuścił w związku z wojną ani nie był do tego zmuszony, zaś w 1963 r. w dacie przybycia do Polski, nie był już właścicielem mienia, przy czym powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 grudnia 2004 r. K 2/04. Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd w pełni podzielił ustalenia i stanowisko Ministra Skarbu. Reprezentowani przez adwokata, N. Z. i A. S. wnieśli skargę kasacyjną od tego wyroku, domagając się jego uchylenia i rozpatrzenia skargi bądź, po uchyleniu, przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418) poprzez uznanie, iż A. S. nie spełnił ustawowych przesłanek wynikających z treści tego przepisu, bowiem w dniu powrotu na terytorium Polski, tj. w 1963 r. nie był już właścicielem mienia nieruchomego, kiedy taki obowiązek nie wynika z żadnego z przepisów ustawy. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że jedyne przesłanki jakie muszą być spełnione są wskazane w art. 2 ust. 1 i 2 ustawy i nie da się z nich wywnioskować, że właściciel nieruchomości musi mieć do nich prawo w dniu powrotu do Polski, powołując się na najnowsze orzeczenia Naczelnego i Wojewódzkiego Sądu. Podniesiono też, że z akt sprawy (zeznania świadków, dokumenty złożone przez skarżących, a dotyczące pochodzenia i działalności rodziny w czasie wojny) wynika, jakie okoliczności zmusiły A. S. do powrotu do Polski, a co było niewątpliwie związane z wojną 1939 r. Stąd wniosek o braku przyczyny wyjazdu jest błędny. Nadto wskazano, że argumentacja Sądu jest powtórzeniem motywów zawartych w decyzji Ministra Skarbu. Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. Zasadniczymi przesłankami odmowy przyznania N. Z. i A. S. prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez ich poprzednika prawnego – A. S. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej było to, że A. S. w dacie opuszczenia terytorium, wówczas b. ZSRR, nie był już właścicielem nieruchomości, a także że opuszczenie to nie było wynikiem wojny rozpoczętej w 1939 r., lecz było dobrowolne i nastąpiło na podstawie zezwolenia tzw. łączenia rodzin. Zgodzić należy się ze skargą kasacyjną, że takie stanowisko zarówno organów jak i Wojewódzkiego Sądu narusza przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), dalej "ustawa". Prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej polskiej przysługuje właścicielowi nieruchomości lub jego spadkobiercom, co wynika z art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy, pod warunkiem spełnienia przesłanek wskazanych w ustawie. Przesłanki te można podzielić na trzy grupy – prawo własności nieruchomości, przyczyny opuszczenia oraz obywatelstwo. Własność nieruchomości jest przesłanką niewymagającą omówienia, bowiem rekompensata przysługuje za mienie pozostawione właścicielowi – art. 2, lub jego spadkobiercom – art. 3 ust. 2. Pozostawienie mienia z kolei powinno mieć związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., odbyć się na zasadach wskazanych w art. 1, zatem na podstawie układów wymienionych w art. 1, umowy, o której mowa w ust. 1 lub przyczyn opisanych w ust. 2. Kolejnym wymogiem otrzymania rekompensaty jest posiadanie obywatelstwa polskiego, jeżeli idzie o właściciela w dniu 1 września 1939 r. i w dacie ubiegania się o rekompensatę, a jeżeli idzie o spadkobierców – posiadania tego obywatelstwa w dacie ubiegania się. W niniejszej sprawie nie ma sporu co do tego, że A. S. był właścicielem nieruchomości położonych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a także że występujący o rekompensatę jego spadkobiercy posiadają obywatelstwo polskie. Spór dotyczy wymogu przyczyn opuszczenia b. terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zatem przesłanki wskazanej wyżej jako grupa druga oraz tego, że w dacie przyjazdu do Polski nie był już właścicielem nieruchomości. Jeśli idzie o tę druga przyczynę odmowy przyznania rekompensaty spadkobiercom A. S., tj. nie bycia właścicielem nieruchomości w dacie przyjazdu do Polski to stwierdzić należy, że zarówno organy jak i Wojewódzki Sąd stworzyły nową przesłankę, bowiem z żadnego przepisu ustawy taki wymóg nie wynika. Istotnym jest tu art. 2 ustawy, który wymienia przesłanki dotyczące właściciela nieruchomości, stanowiąc, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej polskiej, jeżeli spełnia łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie. Z przepisu tego wynika wyraźnie, że jedną niezbędną przesłanką jest obywatelstwo polskie w dniu 1 września 1939 r., tj. rozpoczęcia II wojny światowej i w dacie ubiegania się o rekompensatę, a drugą opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej z przyczyn wymienionych w art. 1. Te dwa wymogi, jak stanowi ten przepis, spełnione łącznie dają właścicielowi prawo do rekompensaty. Przepis ten dotyczy właściciela pozostawionego mienia, bowiem z założenia ustawy rekompensata przysługuje za mienie pozostawione. Jednak z przepisu tego nie wynika, aby prawo własności do pozostawionego mienia miało przysługiwać właścicielowi w dniu przyjazdu do Polski z przyczyn wskazanych w art. 1. Przepis ten wskazuje dwie daty – 1 września 1939 r. i datę ubiegania się o rekompensatę, ale z nimi wiąże tylko posiadanie obywatelstwa polskiego, także z tą pierwszą zamieszkiwanie na b. terytorium Polski. Natomiast ani ten przepis, który przecież statuuje wymogi jakie musi spełnić właściciel, aby uzyskać rekompensatę, ani żaden inny nie stawia wymogu, aby w dacie przyjazdu do Polski legitymować się tytułem własności do pozostawionego mienia. Posiadanie prawa do mienia jest, jak powiedziano wyżej, z założenia przesłanką ustawy, jednak jej wymogiem jest tylko udokumentowanie prawa do niego. Art. 6 ust. 1 ustawy wskazuje jakie dowody należy dołączyć do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, a pkt 1 dotyczy właśnie mienia. Dowody jakie mają być dołączone muszą świadczyć o pozostawieniu nieruchomości, ich rodzaju i powierzchni. Ust. 4 tego artykułu wymienia przykładowo dokumenty, które są dowodami, o jakich mowa w ust. 1 pkt 1, zaś ust. 5 dopuszcza zeznania świadków w razie braku dokumentów, ale wszystko na okoliczności, o których mowa w ust. 1 pkt 1, zatem tylko co do pozostawienia mienia, jego rodzaju i wielkości. Uzyskanie prawa do rekompensaty wymaga zatem udowodnienia posiadania nieruchomości i jej utraty, którą ustawa nazywa wypędzeniem lub opuszczeniem, czy pozostawieniem – art. 1, ale nie wykazania posiadania tytułu w dacie przybycia do Polski. Odmowa przyznania prawa do rekompensaty skarżącym z tego powodu, że A. S. nie był właścicielem nieruchomości w dacie przyjazdu do Polski narusza art. 2 ustawy, jest to bowiem przyczyna nie wynikająca z jej przepisów, zatem pozaustawowa. Drugą przyczyną odmowy przyznania skarżącym rekompensaty było opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Powód opuszczenia byłego terytorium jest przesłanką ustawową uzyskania rekompensaty, o czym stanowi art. 2 pkt 1 ustawy, stawia on bowiem właścicielowi wymóg opuszczenia z przyczyn wskazanych w art. 1. Ten przepis z kolei, o czym była już mowa wyżej, mówi o wypędzeniu lub opuszczeniu terytorium na mocy układów wymienionych w ust. 1, czy wskazanej w art. 1a oraz na skutek innych okoliczności związanych z wojną. Przepis ten, tj. art. 1 ust. 2 stanowił, że realizacja prawa do rekompensaty dotyczy także osób, które na skutek innych okoliczności, aniżeli wskazanych w ust. 1 i ust. 1a, związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. A. S., właściciel nieruchomości położonej we wsi W., nie opuścił terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ani na mocy układów wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy, ani umowy wskazanej w ust. 1a, a do jego sytuacji miał zastosowanie ust. 2 art. 1. Przepis ten mówi o innych okolicznościach, na skutek których właściciel nieruchomości był zmuszony opuścić b. terytorium Polski. Spełnienie tej przesłanki wymaga wykazania, że obywatel polski był zmuszony opuścić terytorium na skutek okoliczności zawiązanych z wojną. W aktach sprawy znajdują się zeznania W. S. – synowej A. S. oraz innych osób, z których wynika nie tylko jaki majątek A. S. posiadał na b. terytorium Rzeczypospolitej, ale również jaką on i jego rodzina prowadzili działalność w czasie wojny i co za to groziło – wywiezienie części rodziny na Syberię, ukrywanie się przez A. S. i jego najbliższych przed wywózką, konieczność przyjazdu do Polski w obecnych granicach celem uniknięcia represji na terenach odebranych Rzeczypospolitej w wyniku wojny 1939 r. Organy i Wojewódzki Sąd stwierdziły, że przyjazd A. S. do Polski nastąpił w związku z akcją tzw. łączenia rodzin. Nie jest ona wymieniona w art. 1 ust. 1 czy ust. 1a ustawy, ale jest to właśnie okoliczność, o której mowa w ust. 2 art. 1. Wszystkie umowy, te wskazane w art. 1 ustawy, czy też nie wymienione, które pozwoliły obywatelom polskim wyjechać w kierunku zachodnim, a nie być wywiezionym na wschód, były niewątpliwie pokłosiem wojny rozpoczętej w 1939 r., bowiem nie było żadnego innego faktu historycznego, który spowodowałby wypędzenie lub przymus opuszczenia mienia położonego poza obecną wschodnia granicą Rzeczypospolitej. Sytuacja A. S. obrazuje właśnie w sposób klasyczny przypadek, o którym mowa w art. 1 ust. 2 ustawy. Na skutek wojny granice jego państwa, w którym zamieszkiwał przesunęły się na zachód, mienie zostało mu odebrane przez państwo, które te tereny zajęło, a on sam i jego rodzina doznała represji, co w rezultacie zmusiło go do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej, jak określa to ustawa. W takich okolicznościach sprawy, niekwestionowanych przez organy i Wojewódzki Sąd, skoro z dowodów zgromadzonych w sprawie przyjęły fakt odebrania mienia w 1949 r. i powrotu w 1963 r., nie można mówić o niespełnieniu przesłanki wskazanej w art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 pkt 2 ustawy. Odmowa zatem i z tej przyczyny art. 2 ustawy naruszała. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 188 oraz art. 203 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270).