I SA/Ke 347/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędziowie Sędzia SO (del.) Janusz Bociąga,, Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 18 sierpnia 2011r. sprawy ze skargi K.G. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności wobec KRUS 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. 1. Decyzja organu administracji publicznej i przedstawiony przez ten organ tok postępowania. 1.1. Decyzją z dnia [...]. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]. nr [...] odmawiającą K. G. umorzenia nienależnie pobranej renty rodzinnej w kwocie 3 929,24 zł. 1.2. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że w dniu 21 marca 2011r. K. G. zwrócił się do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie pozostałej kwoty nadpłaty, uznając, że wydana decyzja odmawiająca jest dla niego krzywdząca, ponieważ znajduje się on w bardzo trudnej sytuacji materialno - bytowej. Podał, że jest osobą przewlekle chorą, wymagającą stałej opieki lekarza oraz ciągłego przyjmowania leków. Dochód osiągnięty z tytułu odbywania stażu w okresie od dnia 5 listopada 2010r. do dnia 4 lutego 2011r. w kwocie 890,60 zł brutto, tj. 765,45 zł netto miesięcznie był dochodem jednorazowym gdyż obecnie wnioskodawca nie pracuje i nie osiąga żadnych dochodów. Natomiast uzyskane ze stypendium środki zostały przeznaczone na bieżące wydatki związane z utrzymaniem domu oraz leczeniem. Wnioskodawca nie przedstawił żadnych rachunków czy faktur potwierdzających poniesione wydatki. Wskazał, że jedynym dochodem rodziny jest renta w wysokości 859,26 zł brutto, tj. 740,26 zł netto pobierana przez matkę, która również jest osobą przewlekle chorą, wymagającą stałego przyjmowania leków. 1.3. Organ podniósł, że rozpatrując wniosek o umorzenie analizuje dokumenty dostarczone przez wnioskodawcę oraz uzyskane w trakcie postępowania wyjaśniającego. Na podstawie przeprowadzonego w miejscu zamieszkania wywiadu środowiskowego oraz przedstawionych dokumentów ustalono sytuację materialną strony. Zamieszkuje ona razem z matką w trzypokojowym domu parterowym z kuchnią i łazienką, krytym eternitem wymagającym remontu, z bieżącą wodą i ogrzewaniem. Na terenie posesji znajduje się stodoła murowana, kryta eternitem w stanie do remontu. Brak maszyn rolniczych i samochodu. Wnioskodawca obecnie jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, jednak z tytułu odbywania stażu w okresie od 5 listopada 2010r. do 31 stycznia 2011r. pobrał stypendium w łącznej kwocie 2671,80 zł brutto, tj. 2328,50 zł netto. Jedynym dochodem rodziny jest renta z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym pobierana przez matkę z KRUS w wysokości 859,26 zł brutto, tj. 740,26 zł netto. Wnioskodawca nie posiada gospodarstwa, nie korzysta z dopłat ARiMR. Nie korzysta również ze świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej. 1.4. K. G. leczy się na przewlekłą depresję, natomiast jego matka cierpi na padaczkę, depresję i jest również pod opieką neurologa i onkologa. Koszty związane z leczeniem wnioskodawca wymienił jako wysokie, ze względu na przewlekłość chorób istniejących u niego i u matki, nie przedstawiając jednak żadnych faktur potwierdzających ponoszone wydatki. 1.5. Koszty utrzymania domu to kwota około 500 zł miesięcznie, tj. 200 zł opał na zimę, butla gazowa 50 zł, ponadto opłaty za wodę, telewizję, energie elektryczną (dowód wpłaty na kwotę 215,52 zł), telefony (trzy dowody wpłaty na kwoty 25 zł, 44,11 zł oraz 54,90 zł). 1.6. Z opinii wydanej przez Lekarza Regionalnego Inspektora Orzecznictwa Lekarskiego, który po dokonaniu analizy akt wnioskodawcy oraz dokumentacji medycznej jego matki, stwierdził, iż w związku z przewlekłością choroby występującej u K. G. (zespół zależności mieszanej -zaburzenia psychiczne) oraz matki (padaczka) wydatki ponoszone na leczenie stanowią znaczną część dochodu rodziny, ponieważ choroby wymagają stałego przyjmowania leków, jednakże schorzenia te nie pozbawiają wnioskodawcy możliwości podjęcia zatrudnienia. 1.7. Matka K. G. A. G. nie zgłosiła żadnych zastrzeżeń do zebranego materiału, nie dostarczyła również nowych dokumentów czy zaświadczeń, informując, iż w związku z chorobą syna obecnie znajduje się on w ośrodku prowadzonym przez księży. Matka poinformowała również, że w bieżącym roku przez 3 tygodnie syn przebywał na leczeniu w M., na co jednak nie przedstawiła żadnego dokumentu. 1.8. Organ wskazał na treść art. 41 a ust.1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, stanowiący, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego i na jego wniosek, uwzględniając zarówno możliwości płatnicze wnioskodawcy jak i stan funduszów: emerytalno - rentowego i składkowego może umorzyć należność Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części. Wyjaśnił, że podane koszty utrzymania nie mogą stanowić okoliczności uzasadniającej umorzenie nadpłaty. Występują one w każdym gospodarstwie domowym. Nie wystąpiły również żadne klęski żywiołowe ani zdarzenia losowe skutkujące pogorszeniem sytuacji materialnej. W związku z powyższym uznał, że przy posiadaniu stałego dochodu w postaci renty pobieranej przez matkę K. G. oraz w przypadku podjęcia przez niego samego pracy, po uwzględnieniu ponoszonych wydatków jest on w stanie spłacić należność. 2. Skarga do Sądu. 2.1. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach złożyła, jako pełnomocnik K. G., A G.. Wyjaśniła, że syn przebywa w bezpłatnym leczniczym ośrodku prowadzonym przez księży, którzy nie udzielają żadnych informacji i zaświadczeń o stanie zdrowia. Syn cierpi na depresję i inne zaburzenia psychiczne, leczy się od ponad 3 lat. Organ zwraca się o zwrot renty, która została wypłacona w okresie, kiedy syn miał przerwę w nauce z powodu choroby. Zdaniem matki skarżącego, utrata zdrowia wpłynęła na pogorszenie sytuacji materialnej rodziny. Wskazała, że pobiera rentę w wysokości 740 zł, która musi wystarczyć na opłaty, leki, wyżywienie, a mimo to organ uznał, że fakt jej otrzymywania nie może stanowić podstawy umorzenia nienależnie pobranej renty. Podniosła również, że w Opatowie nie jest możliwe podjęcie pracy przez syna. 2.2. W odpowiedzi na powyższą skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: 3.1. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), określanej dalej jako ustawa p.p.s.a., Sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem i nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. 3.2. Skarga zasługuje na uwzględnienie. 3.3.Materialnoprawną podstawę umorzenia przedmiotowych należności stanowi art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz. U. z 2008r, Nr 50, poz. 291 ze zm.), określanej dalej jako u.u.s.r. Przepis ten stanowi, że prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Oznacza to, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia, ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Zaznaczyć jednak trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a. Należy podnieść, że w przypadku decyzji uznaniowych uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia. Powinno być przekonywujące zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Sądowej kontroli legalności decyzji podlega natomiast prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalnej prawidłowości decyzji, nie zaś jej celowości. 3.4. Kwestią pierwszorzędną dla uruchomienia postępowania w sprawie umorzenia należności jest ustalenie czy w konkretnej sprawie występuje przesłanka, określona dyspozycją art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r., tj. ważny interes zainteresowanego. Przesłanka ta powinna być wyjaśniona przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. Następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem KRUS. W przeciwnym razie decyzja negatywna dla wnioskodawcy staje się nieuzasadnioną i dowolną, a powody odmowy organu orzekającego nieznane dla strony. 3.5. Skarżący wnioskując o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranej renty rodzinnej powoływał się na trudną sytuację materialną oraz problemy zdrowotne. Sytuacja materialna oraz zdrowotna wnioskującego i wynikająca z niej niemożność spłaty zadłużenia może, zdaniem Sądu, uzasadniać istnienie przesłanki ważnego interesu zainteresowanego. Ważny interes w umorzeniu ww. należności, ze względu na trudną sytuację materialną skarżącego istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Zatem, obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a. było wyjaśnienie sytuacji materialnej skarżącego. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego nie wystarczy jednak wskazanie wysokości dochodów i wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania, jak uczynił to organ w przedmiotowej sprawie. Konieczne jest bowiem ustalenie wysokości wszystkich niezbędnych wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W niniejszej sprawie organ w ogóle nie uwzględnił faktu, że skarżący oraz utrzymująca go matka ponoszą wydatki na leczenie. Z zalegającego w aktach dokumentu "opis stanu sprawy" (t. II, k.66 akt administracyjnych) wynika, że organ zwrócił się o opinię orzeczniczą do lekarza regionalnego inspektora orzecznictwa lekarskiego. Z opinii tej wynika, że skarżący ponosi dosyć znaczne koszty leczenia, co jest udokumentowane rachunkiem z apteki w wysokości 91,20 zł. Odnośnie choroby matki skarżącego w tej samej opinii stwierdzono, że jej schorzenie jest "przewlekłe i wymaga stałego przyjmowania leków, co stanowi stały wydatek rodziny" (t. II, k.57 akt administracyjnych). Przy czym, co istotne, opinia została przeprowadzona wyłącznie na okoliczność ponoszenia wydatków związanych ze stanem zdrowia skarżącego i jego matki. Organ nie poddał jednak jej ocenie w aspekcie istnienia przesłanki ważnego interesu zainteresowanego, choć faktów objętych przedmiotową opinią dowodził z urzędu. Niewątpliwie zaś opinia ta uzupełnia obraz sytuacji majątkowej skarżącego i jego możliwości płatniczych. Koncentrując się jedynie na wydatkach skarżącego i jego matki dotyczących utrzymania mieszkania, organ przekroczył granice swobodnej oceny dowodów (art.80 k.p.a.), a tym samym ramy uznania administracyjnego. O przekroczeniu tych granic świadczy również stwierdzenie organu, iż ponoszone przez skarżącego koszty występują w każdym gospodarstwie domowym (pkt 1.8.). Stwierdzenie takie jest bowiem nieuprawnione w świetle sytuacji zdrowotnej skarżącego i jego rodziny oraz potwierdzonych opinią wydatków. 3.6. Ocena zgromadzonego materiału dowodowego jest również niepełna z uwagi na jej brak w zakresie relacji pomiędzy dochodami uzyskiwanymi przez skarżącego, a właściwie jedynie przez jego matkę, a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego matki. Brak ustaleń w tym zakresie nie pozwolił organowi na ocenę czy po zapłacie przedmiotowej należności skarżącemu pozostaną środki pozwalające na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. 3.7. Ponadto podkreślenia wymaga fakt, że w sprawach o umorzenie należności organ ocenia aktualną (na datę podejmowania rozstrzygnięcia) sytuację życiową, w tym majątkową wnioskodawcy. Stąd spekulacje organu dotyczące ewentualnego zatrudnienia skarżącego, w kontekście możliwości uzyskania dochodu i spłaty zaległości, nie mogły mieć wpływu na ocenę aktualnej sytuacji materialnej skarżącego. Organ nie może bowiem oceniać możliwości płatniczych zobowiązanego zakładając istnienie hipotetycznych dochodów. To antycypowanie możliwości płatniczych zobowiązanego również spowodowało przekroczenie granic uznania administracyjnego przez organ. Granice te zostały także przekroczone poprzez stwierdzenie organu, że z opinii lekarza regionalnego inspektora orzecznictwa lekarskiego, wynika iż schorzenia nie pozbawiają skarżącego możliwości podjęcia zatrudnienia. W przedmiotowej opinii nie zajmowano się tą kwestią, co już wyżej wskazano (pkt 3.5.). 3.8. W świetle powyższego za zasadny należy uznać zarzut skargi, że organ odmawiając umorzenia wnioskowanej kwoty wziął pod uwagę jedynie dochód uzyskiwany przez matkę skarżącego w postaci renty oraz ewentualne przyszłe dochody skarżącego (jeżeli podejmie pracę), nie uwzględniając zupełnie sytuacji zdrowotnej skarżącego i jego matki. 3.9. Ustalając przesłankę ważnego interesu zobowiązanego organ, obok możliwości płatniczych zobowiązanego, powinien wziąć pod uwagę również stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. W przedmiotowej sprawie, organ w zaskarżonej decyzji wskazał, że uwzględnił stan finansów funduszów emerytalno rentowego i składkowego, nie wyjaśnił jednak, w jakim zakresie stan ten miał wpływ na rozstrzygnięcie (pkt 1.8.). Uzasadnienie przesłanki umorzenia nie może ograniczyć się do zacytowania przepisu, lecz winno wyjaśnić jak, w ocenie organu, stan finansów funduszów wpływa na rozpoznanie konkretnego wniosku o umorzenie należności. 3.10. Odnosząc się do argumentu organu, że w sprawie nie wystąpiły żadne klęski żywiołowe ani zdarzenia losowe, należy stwierdzić, że przesłanka ważnego interesu zobowiązanego nie ogranicza się jedynie do tych okoliczności. Przewlekła choroba i konieczność ponoszenia z tego tytułu wydatków niewątpliwie mieści się w zakresie znaczeniowym ważnego interesu zobowiązanego. Mając też na uwadze dotychczasowe orzecznictwo sądów administracyjnych (por. wyrok z dnia 4 czerwca 2009r. sygn. akt I SA/Ke 158/09, z dnia 21 stycznia 2009r. sygn. akt III SA/GL 1245/08, z dnia 15 lutego 2008r. sygn. akt V SA/Wa 2395/07; dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl) należy podnieść, że ważny interes istnieje przede wszystkim wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i możliwościami egzystencjalnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty należności mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych. W przedmiotowej sprawie, jak wyżej wskazano, organ nie ustalił rzetelnie tych relacji. 3.11. Reasumując brak dokonania przez organ oceny sytuacji zdrowotnej zobowiązanego, rodzaju i wysokości wydatków ponoszonych przez niego i jego rodzinę nie pozwoliło organowi ustalić możliwości płatniczych zobowiązanego, a tym samym istnienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego. Powyższe wskazuje na naruszenie przez organ przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. (pkt 3.3.). Ponadto przepisy procedury administracyjnej wymagają by uzasadnienie faktyczne decyzji zawierało w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 3 k.p.a.). Organ nie ocenił istotnych w sprawie faktów i dowodów w aspekcie istnienia po stronie skarżącej ważnego interesu dającego podstawę do umorzenia zaległości w oparciu o art. 41 a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r., czym naruszył ten przepis, jak też art. 107 § 3 k.p.a. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak i decyzji ją poprzedzającej oceny wszystkich okoliczności związanych z sytuacją materialną zobowiązanego stanowi naruszenie powyższych przepisów w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. 3.12. Rozstrzygając ponownie sprawę organ, uwzględniając powyższe uwagi, rozważy wszechstronnie zebrany materiał oraz dokona oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych skarżącego, uwzględniając również wydatki związane z jego sytuacją zdrowotną i pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie matki oraz relację wszystkich wydatków w stosunku do aktualnie uzyskiwanych dochodów rodziny skarżącego. Powyższej oceny organ dokona uwzględniając stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. 3.13. Stosownie do art. 135 ustawy p.p.s.a. Sąd stosuje środki przewidziane ustawą w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W niniejszej sprawie, decyzja organu I instancji zapadła z takim naruszeniem prawa, które nie może być konwalidowane w postępowaniu przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Działanie takie naruszałoby bowiem zasadę dwuinstancyjności postępowania. W związku z powyższym, uchylenie w postępowaniu sądowym również decyzji organu I instancji jest niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. 3.14. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. "a" i "c", art. 135 oraz art. 152 ustawy p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.