II SA/Gd 581/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Mariola Jaroszewska po rozpoznaniu w dniu 31 sierpnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi B. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 19 maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 8 kwietnia 2011 r., nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz B. K. kwotę 100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. W dniu 31 marca 2011 r. do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wpłynął wniosek B. K. o przyznanie świadczenia pieniężnego z powodu deportacji do pracy przymusowej w miejscowości Ł. powiat L. w okresie od maja 1940 r. do 22 stycznia 1945 r. Decyzją z dnia 8 kwietnia 2011 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), odmówił B. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w tej ustawie. Uzasadniając podjętą decyzję organ wyjaśnił, iż zebrany w toku postępowania materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji pozytywnej w sprawie. Ponadto strona nie przedstawiła w określonym terminie, wymaganych przez Urząd dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji. B. K. w zakreślonym ustawowo terminie złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że w maju 1940 r. została wywieziona z rodzinnej wsi L. powiat R. do miejscowości Ł. powiat L. do pracy u gospodarza Niemca H. K. Wnioskodawczyni podniosła, iż sytuacja ta spowodowała, że wyrwana została ze swego środowiska rodzinnego, została pozbawiona praw narodowych, szkoły a także praktyk religijnych. Jako małoletnia niewolnica musiała pracować od godziny 5:30 do godziny 21:30 przy obrzędzie krów, myciu naczyń do dojenia bydła, paszenia zwierząt, pracy w polu i zagrodzie. Przez cały okres deportacji nie miała prawa opuszczania terenu gospodarstwa i kontaktu z rodziną, a także środowiskiem, w którym się wychowała. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia 19 maja 2011 r., nr [...], utrzymał w mocy opisaną wyżej decyzję własną. Kierownik, powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 6 sierpnia 2010 r., sygn. akt II SA/Łd 590/10 (www.cbois.nsa.gov.pl), stwierdził, iż wnioskodawczyni niewątpliwie została zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego, jednak nie przebywała w nieznanym środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, takie jak odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które nie tylko mogłoby przekładać się na pogorszone warunki codziennego bytu, lecz odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia, czy wskutek zmian na froncie walki, czy też wskutek ewentualnej ucieczki od okupacyjnego pracodawcy. Deportacja była samoistnym, niezależnym od faktu pracy przymusowej źródłem cierpienia. Kierownik podkreślił również, iż nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, lecz jedynie stwierdza, iż w przedmiotowej sprawie nie został spełniony, zawarty w art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, warunek deportacji do pracy przymusowej. Na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 19 maja 2011 r. B. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku. Jak wynika z treści skargi strona domaga się uchylenia decyzji. Podnosi, iż jako dziecko, została wyrwana przez policję niemiecką ze swego środowiska rodzinnego, od matki, pozbawiona została praw narodowych, szkoły i praktyk religijnych. Przez cały okres okupacji nie miała możliwości opuszczania terenu gospodarstwa i kontaktu z rodziną i środowiskiem, w którym się wychowywała. Powołuje się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. oraz ustawę nowelizującą z dnia 25 lutego 2011 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, ponieważ powiadomiona o tym wniosku skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Stosownie do treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. W postępowaniu sądowym badana jest zatem wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli jego zgodność z przepisami prawa materialnego i prawidłowość przyjętej przez organ procedury, która doprowadziła do wydania aktu. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, decyzje obu organów zostały wydane z naruszeniem prawa, a tym samym skarga B. K. zasługiwała na uwzględnienie. Kontroli Sądu w niniejszej sprawie poddana została decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, utrzymująca w mocy decyzję własną, odmawiającą przyznania skarżącej uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (DZ. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), która określa między innymi przesłanki nabycia uprawnienia do określonego w niej świadczenia pieniężnego. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przez represję, zgodnie z art. 2 pkt 2, należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Obecne brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy zostało wprowadzone ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (DZ.U. z 2011 r., Nr 72, poz. 380), której przepisy weszły w życie w dniu 20 kwietnia 2011 r. Konieczność zmiany treści przepisu art. 2 pkt 2 ustawy została wywołana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r.), w którym stwierdzono, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one również poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 – "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż nie ma zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż materialnoprawnym warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego, w świetle przepisów analizowanej ustawy, jest stwierdzenie faktu "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej". W ukształtowanym pod wpływem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego orzecznictwie sądowoadministracyjnym "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumiana jest nie jako sama zmiana miejsca pobytu, ale powiązana z egzystencją w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych, klimatycznych (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 28 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Rz 350/11, www.cbois.nsa.gov.pl). Deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Przy tym wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku, czy kilkunastokilometrowej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze o barku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 22 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 494/11, www.cbois.nsa.gov.pl). Podzielając tak ukształtowane orzecznictwo sądów administracyjnych Sąd doszedł do przekonania, iż w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji organy administracji nie poczyniły wystarczających ustaleń dotyczących stwierdzenia faktu deportacji (wywiezienia) B. K. do pracy przymusowej, w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r., nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., przez co dopuściły się naruszenia przepisu prawa materialnego, stanowiącego o istocie rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone z naruszeniem w sposób istotny ogólnych zasad postępowania administracyjnego, co w konsekwencji doprowadziło do wydania decyzji w oparciu o niepełny i nieoceniony należycie materiał dowodowy. Sąd pragnie jedynie wspomnieć, iż organy administracji publicznej powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 kpa), dążyć do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i uzasadniony interes obywateli (art. 7 kpa), a także wyjaśniać stronom zasadność przesłanek podjętych rozstrzygnięć (art. 11 kpa). Wydawana przez organ decyzja powinna być oparta na wyczerpująco zebranym i wszechstronnie rozpatrzonym materiale dowodowym sprawy (art. 77 § 1 kpa). Na podstawie tak zgromadzonego materiału dowodowego winien on ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 kpa). W ocenie Sądu uzasadnienie decyzji pierwszoinstancyjnej z dnia 8 kwietnia 2011 r. jest bardzo lakoniczne i nie spełnia kryteriów określonych w treści art. 107 § 3 kpa, zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadniając tę decyzję Kierownik Urzędu ograniczył się jedynie do przywołania i zacytowania treści przepisu art. 4 ust. 1 ustawy i stwierdzenia, iż zebrany w toku postępowania materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji pozytywnej w sprawie. Uzasadnienie nie zawiera jednak wyjaśnienia badanych przesłanek wynikających z obowiązujących przepisów, organ nie wskazał również faktów uznanych za udowodnione i na których oparł rozstrzygnięcie oraz dowodów, którym odmówił wiarygodności. Również uzasadnienie decyzji drugoinstancyjnej z dnia 19 maja 2011 r. nie wyjaśnia istotnych okoliczności sprawy. Z akt administracyjnych sprawy nie wynika bowiem, gdzie przebywała najbliższa rodzina skarżącej w czasie wykonywania przez nią pracy przymusowej, czy do końca wojny mieszkali (przebywali) w okolicy, czy też ją opuścili. Strona w swoich oświadczeniach składanych w toku postępowania administracyjnego wskazuje na pewne okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie dla oceny stopnia dolegliwości przymusowej zmiany miejsca pobytu małoletniej wówczas skarżącej. Organ administracji nie podjął jednakże próby ustalenia, w jakim języku skarżąca porozumiewała się z niemieckimi właścicielem gospodarstwa i czy na gospodarstwie pracowały inne jeszcze osoby narodowości polskiej, w szczególności zbliżone wiekiem do skarżącej. Innymi słowy, organ nie ustalił, jak dalece głęboka była utrata więzi z otoczeniem i rodziną skutkiem wywiezienia skarżącej do innej miejscowości i czy uzasadnia ona przyjęcie "deportacji" w przedstawionym wyżej rozumieniu. Kontrolowane decyzje są zatem przedwczesne, w świetle braku ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności. Ponownie rozpoznając sprawę organ powinien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności, ustalając przesłankę deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 i art. 120 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji. Z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji, która nie przyznaje żadnych praw i obowiązków, Sąd odstąpił od określenia, czy i w jakim zakresie decyzja ta nie może być wykonana (art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 tej ustawy, ustalając, że na poniesione przez skarżącą koszty składa się uiszczony w sprawie wpis sądowy w wysokości 100 zł.