II SA/Bd 846/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Klotz Sędziowie: Sędzia WSA Wojciech Jarzembski Sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Protokolant Jakub Jagodziński po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 14 września 2011r. sprawy ze skargi A.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2011r. nr [...] w przedmiocie zwrotu zasiłku rodzinnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] kwietnia 2011r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent Miasta B. na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1, ust. 6-9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), zobowiązał A. K. (dalej zwaną skarżącą) do zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego pobieranego w okresie od [...] do [...] w wysokości 306 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Jak wskazano w uzasadnieniu, skarżąca, wbrew wymogom ustawowym zawartym w ustawie o świadczeniach rodzinnych, nie udzieliła informacji o tym, iż syn jej w okresach od [...] do [...] oraz od [...] do [...] przebywał w Schronisku dla Nieletnich w C., zatem w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, w związku z czym zasiłek pielęgnacyjny za ten okres nie przysługuje. Organ wskazał, iż uprawniona do pobierania świadczenia mimo posiadanej w tym przedmiocie wiedzy, stosowne pouczenie zawierała bowiem decyzja, na mocy której świadczenie zostało przyznane, zataiła fakt przebywania syna w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, konsekwencją czego jest konieczność zwrotu pobranych świadczeń. We wniesionym od powyższej decyzji odwołaniu skarżąca wskazała, iż znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. Podniosła, że świadczenie, do zwrotu którego została zobowiązana zaskarżoną decyzją, pobierała pozostając w przeświadczeniu, iż pieniądze należą się jej synowi do osiągnięcia przez niego pełnoletniości. Skarżąca wskazała ponadto, iż była w stałym kontakcie z przedstawicielką MOPS, która znając sytuację rodzinną skarżącej, nigdy nie poinformowała jej o tym, iż świadczenie pobierane jest nienależnie. Decyzją z dnia [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. powołując się na art. 5 ust. 1, 3 w związku z art. 3 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznając, iż decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie, uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji. Kolegium podniosło, iż obok spełnienia przesłanki wynikającej z zastosowanej podstawy prawnej, winno również zostać zbadane, czy w zaistniałym stanie faktycznym można tę podstawę powołać. Istotnym elementem, jak zauważył organ drugiej instancji, uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest brak świadomości świadczeniobiorcy co do zaistnienia przesłanek powodujących utratę prawa do świadczenia. Brak bowiem tej świadomości wyłącza możliwość uznania świadczenia za nienależnie pobrane. W związku z powyższym organ orzekający o fakcie nienależnego pobierania świadczenia, zobowiązany jest do wykazania winy świadczeniobiorcy w znaczeniu subiektywnym. W niniejszej sprawie skarżąca kilkakrotnie natomiast wskazywała, iż nie była świadoma tego, że świadczenie pobiera nienależnie, wskazując również, że nigdy na ten fakt nie zwrócili jej uwagi pracownicy opieki społecznej, z którymi była w stałym kontakcie. Organ odwoławczy wskazał organowi pierwszej instancji, iż przy ponownym rozpoznawaniu sprawy winien ustalić, kiedy faktycznie skarżąca dowiedziała się o fakcie, iż pobierane przez nią świadczenia są nienależne i czy następnie, mimo posiadanej wiedzy, nadal je pobierała. SKO zwróciło ponadto uwagę, iż w aktach sprawy nie ma informacji odnośnie odebrania przez skarżącą zawiadomienia o wszczęciu postępowania administracyjnego, co wzbudza podejrzenie, że postępowanie mogło w ogóle nie być prowadzone. Jak ponadto wynika z uzasadnienia decyzji odwoławczej, pouczenie zawarte w treści zakwestionowanej decyzji nie zawiera wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania, co narusza art. 8 i 9 k.p.a. Organ drugiej instancji stwierdził także, iż w treści zaskarżonego rozstrzygnięcia zawarte zostało jedynie żądanie zwrotu pobranego świadczenia, Prezydent Miasta B. nie odniósł się natomiast wystarczająco do okoliczności, czy pobrane przez skarżącą świadczenie w istocie stanowiło świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium podkreśliło, iż najistotniejszą kwestią, jaka winna być zbadana przez organ pierwszej instancji, jest udowodnienie skarżącej jej złej woli, a także zatajania okoliczności, które były jej znane, zwłaszcza w sytuacji, w której skarżąca wyraźnie wskazuje na nieświadomość co do konsekwencji swojego postępowania. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi, którą A. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. Skarżąca podniosła, iż nie zgadza się z wyżej wskazanym rozstrzygnięciem zobowiązującym ją do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Wskazała ponadto na swoją trudną sytuację finansową i po raz kolejny wskazała na brak świadomości nienależności pobieranego przez nią świadczenia. Ponownie zwróciła uwagę na fakt, iż była w stałym kontakcie z przedstawicielką MOPS, która znając sytuację rodzinną skarżącej, nigdy nie poinformowała jej o tym, iż świadczenie pobierane jest nienależnie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o jej oddalenie, powołując się na obszerną treść zakwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skargę należało uwzględnić, choć z uwagi na argumenty inne, niż w niej przytoczone. Należy zwrócić uwagę, iż uprawnienia sądów administracyjnych, o których mowa w art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm., zwane dalej p.p.s.a.) oraz w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, polegającej na dokonywaniu oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzone w przedmiocie jej wydania nie jest obarczone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Przy czym, co wynika z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Biorąc pod uwagę powyższe uznać należy, iż zgadzając się z rzetelnie przedstawionymi w treści zakwestionowanej decyzji argumentami, Sąd dostrzegł uchybienie wskazujące na konieczność uchylenia zarówno decyzji odwoławczej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta B. Zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie natomiast pobrane świadczenia rodzinne, co wynika z art. 30 ust. 2 ww. ustawy uważa się m.in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zwrócić uwagę należy, iż zawarty w ww. art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązek zwrotu świadczenia przez osobę, która nienależnie to świadczenie pobrała, może być orzeczony dopiero wówczas, gdy pobrane świadczenie uznane zostanie za świadczenie pobrane nienależnie. Decyzja o uznaniu danego świadczenia za pobrane nienależnie przez wymienioną w tej decyzji osobę musi ulec uprawomocnieniu i dopiero wówczas można od osoby, która określone świadczenie nienależnie pobrała, domagać się jego zwrotu. W tych okolicznościach podkreślenia wymaga, iż nie jest możliwe ujęcie obu tych kwestii w jednej decyzji. Decyzja wydana w niniejszym postępowaniu w pierwszej instancji winna być zatem poprzedzona wydaniem decyzji uznającej nienależne pobranie przez skarżącą zasiłku rodzinnego w zakresie w niej wskazanym. Przedstawione powyżej stanowisko jest kontynuacją poglądu wyrażanego w tym przedmiocie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia z dnia 22 lipca 2010 r. w sprawie o sygn. akt I OSK 620/10 (LEX nr 694359), w którym sąd ten stwierdził, że nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Dopiero zatem, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot. Należy się w tym zakresie odwołać do art. 30 ust. 3 ustawy, który stanowi, że należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna, natomiast art. 30 ust. 5 mówi o tym, że nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Ustawodawca dokonał zatem jednoznacznego rozgraniczenia pomiędzy "decyzją ustalającą należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych" a "decyzją o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych". W niniejszej sprawie nie zapadła decyzja ustalającą należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego, zatem brak było podstaw do wydania decyzji o zwrocie tego świadczenia jako nienależnie pobranego. Decyzja pierwszej instancji w żaden sposób nie odnosi się nawet do kwestii samego stwierdzenia nienależnego pobrania świadczenia, organ bowiem od razu zobowiązuje skarżącą do zwrotu świadczenia, nie wskazując w sentencji nawet, iż uznaje to świadczenie za nienależnie pobrane. Dostrzec trzeba, że wprawdzie Kolegium zawarło w zakwestionowanej decyzji zdanie, z którego wynika, iż nie rozstrzygnięto w niniejszej o ustaleniu należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, jednakże organ drugiej instancji stwierdził jednocześnie, że "w zaskarżonej decyzji zawarto jedynie żądanie zwrotu pobranego świadczenia, nie odnosząc się wystarczająco do okoliczności, czy pobrane przez Panią A. K. świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy." Powyższe sformułowanie wskazuje, iż nie można w niniejszej sprawie przyjąć, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wskazując naruszenia uzasadniające uchylenie decyzji pierwszej instancji, wskazało również na konieczność poprzedzenia decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych decyzją ustalającą należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Z tego względu właśnie zakwestionowana decyzja ulec musi uchyleniu. Zwrócić uwagę należy, iż pozostałe ustalenia poczynione przez organ drugiej instancji, sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela. Z uwagi jednak na to, że decyzja pierwszej instancji nie jest decyzją prawidłową, a organ odwoławczy nie wszystkie nieprawidłowości dostrzegł, sąd orzekł o uchyleniu obu zapadłych w niniejszej sprawie rozstrzygnięć z uwagi na uchybienia proceduralne mające wpływ na wynik sprawy. W toku ponownego postępowania organ administracji winien mieć na uwadze powyższe rozważania Sądu, a nadto wydając decyzję zadbać o to, by znajdowała ona oparcie w prawidłowo i precyzyjnie wskazanej podstawie prawnej oraz aby zawierała jasne wyjaśnienie zasadności podjętego rozstrzygnięcia. Organ winien szczególnie wnikliwie zbadać, czy w sprawie doszło do wprowadzenia organu przyznającego świadczenie rodzinne w błąd, a jeżeli tak, to czy skarżąca uczyniła to w sposób świadomy. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. W pkt 2 sentencji orzeczono w oparciu o art. 152 ww. ustawy.