I OSK 25/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska Sędziowie NSA Joanna Runge- Lissowska (spr.) del. NSA Leszek Kiermaszek Protokolant specjalista Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Gospodarki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 września 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 968/11 w sprawie ze skargi R.N. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa i zatwierdzenia protokołu zdawczo- odbiorczego oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 27 września 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 968/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił, zaskarżoną przez R.N., decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2011 r. nr [...], którą utrzymana została w mocy decyzja tegoż Ministra z dnia [...] października 2010 r. nr [...]. Decyzją tą Minister w pkt I odmówił wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Ciężkiego w sprawie przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa [...], a w pkt II umorzył postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Ciężkiego z dnia [...] lutego 1960 r. zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa [...] w części dotyczącej nieruchomości położonej w Poznaniu przy ul. K., oznaczonej jako działka nr [...], o pow. 1.704 m2. Z wnioskiem o wszczęcie postępowania nadzorczego wystąpił R. N., pismem z dnia 5 lutego 2008 r., jeden z następców prawnych współwłaścicieli ww. nieruchomości. Odmowę stwierdzenia nieważności organ uzasadnił brakiem przymiotu strony przez R. N. – co do orzeczenia nacjonalizującego, wskazując, iż wniosek dotyczył stwierdzenia nieważności całości orzeczenia, które dotyczyło przedsiębiorstwa niemieckiego, a zakres żądania stwierdzenia nieważności jedynie co do nieruchomości został sformułowany dopiero we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, a więc organ odwoławczy nie mógł rozpatrzyć wniosku w innym zakresie aniżeli uczynił to organ I instancji, zaś co do orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu, stwierdzając, iż nie rozstrzygało ono o prawach i obowiązkach w sferze materialnoprawnej poprzedników wnioskodawcy, a pełniło tylko rolę procesowego uznania protokołu za odpowiadający wymogom jego sporządzenia, to brak jest interesu w stwierdzeniu nieważności tego orzeczenia, jednak ponieważ postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte to należało je umorzyć. Uwzględniając skargę R. N., Wojewódzki Sąd wyjaśnił: Z dokumentów archiwalnych sprawy wynika jednoznacznie, iż poprzednicy prawni skarżącego byli współwłaścicielami parceli nr [...] o pow. 1.704 m2, jako jednej z kilku, na których zostało urządzone w czasie okupacji i działało przedsiębiorstwo [...], byli nimi także w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, w dniu ogłoszenia orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 20 czerwca 1947 r. o przejęciu na rzecz Państwa przedsiębiorstw (M.P. z 3 lipca 1947 r.) i w dacie sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa z dnia 16 listopada 1949 r., który to protokół jako załącznik nr 3 obejmował majątek nieruchomy – własność osób trzecich. Z protokołu niespornie wynikało, że parcela nr [...] stanowiła część składową przedsiębiorstwa i jako taka przechodziła na własność Skarbu Państwa wraz z przedsiębiorstwem, co potwierdziło orzeczenie Ministra Przemysłu Ciężkiego z [...] lutego 1960 r. zatwierdzające ten protokół. W świetle tych dokumentów nietrafny jest pogląd Ministra Gospodarki, iż R. N. nie posiada interesu prawnego w żądaniu stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, jak i orzeczenia o zatwierdzeniu protokółu – w części dotyczącej parceli przy ul. K., działka nr [...] o pow. 1.704 m2. Okoliczność, iż początkowo żądanie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego nr 5 z 20 czerwca 1947 r. dotyczyło całości przedsiębiorstwa, a nie tylko tej nieruchomości nie mogła stać na przeszkodzie, gdyż w uzasadnieniu wniosku zakres żądania był określony co do nieruchomości. Zarówno zatem odmowa stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, jak i umorzenia postępowania co do stwierdzenia nieważności orzeczenia zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy naruszają prawo. Reprezentowany przez radcę prawnego, Minister Gospodarki wniósł skargę kasacyjną od wskazanego na wstępie wyroku, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, przy czym zaskarżenie dotyczyło tej części wyroku, w której uchylono decyzję z dnia [...] marca 2011 r. w części utrzymującej w mocy pkt I decyzji z [...] października 2010 r. – tj. odmowy wszczęcia postępowania sądowego. I. Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 202 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej p.p.s.a., zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: 1) art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej: "k.p.a." w zw. z art. 2 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) oraz § 66 ust. 1, § 75 ust. 2 i 3 oraz § 75a ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62 ze zm.), zwane dalej: "rozporządzeniem wykonawczym" poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że właściciel nieruchomości (jego następcy prawni) włączonej do przedsiębiorstwa przejętego na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej ma interes prawny w żądaniu stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa, podczas gdy interes prawny w żądaniu stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa posiada wyłącznie właściciel przejętego przedsiębiorstwa (jego następcy prawni), a w przypadku wydania przez organy nacjonalizacyjne również orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, właściciel włączonej do takiego przedsiębiorstwa nieruchomości może mieć wyłącznie interes prawny w żądaniu stwierdzenia nieważności orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, w części dotyczącej tej nieruchomości, tym bardziej że skoro orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego stanowi integralny składnik orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa jego wyeliminowanie ze skutkiem ex tunc, w części dotyczącej nieruchomości osoby trzeciej, spowoduje, że w obrocie prawnym pozostanie orzeczenie o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa, które w żadnej swojej części nie będzie dotyczyło już tej nieruchomości; 2) art. 28 k.p.a. w zw. z § 71 rozporządzenia wykonawczego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że zawarty w nim przepis prawa może być brany pod uwagę w niniejszej sprawie przy ocenie interesu prawnego skarżącego żądaniu wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia w sprawie przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa [...] wydanego na podstawie art. 2, a nie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, podczas gdy § 71 rozporządzenia wykonawczego nie mógł mieć zastosowania w niniejszej sprawie, albowiem Państwo przejęło przedmiotowe przedsiębiorstwo na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej, a zawarty w tym paragrafie przepis ma zastosowanie wyłącznie do przedsiębiorstw przejętych na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, co oznaczało, że przedsiębiorstwa przejęte przez Państwo na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej przechodziły na własność Państwa z dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, dlatego też wobec treści § 75 ust. 2 i 3 i § 75a ust. 2 rozporządzenia wykonawczego i art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej brak było podstaw do przyjęcia, że orzeczenie o przejściu na własność Państwa przedsiębiorstwa obejmowało również przejęcie nieruchomości włączonej do przedsiębiorstwa a stanowiącej własność osoby trzeciej. II. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: – art. 145 § 1 pkt 1 lit. b/ w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 w zw. z art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. i art. 127 § 3 k.p.a. polegające na przyjęciu, że wydanie zaskarżonej decyzji z upoważnienia Ministra Gospodarki przez tę samą osobę, która brała udział w wydaniu poprzedzającej ją decyzji Ministra Gospodarki stanowiło naruszenie art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., podczas gdy powyższe nie stanowi naruszenia tych przepisów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw. Rozstrzygając wniosek R. N., Minister Gospodarki nie miał wątpliwości co do tego, że jeśli idzie o postępowanie nadzorcze dotyczące przejścia na własność Państwa mienia, to stronami tego postępowania są b. właściciele lub ich następcy prawni. I słusznie bowiem następcy prawni b. właścicieli mogą skutecznie wszcząć postępowanie nadzorcze do orzeczeń dotyczących przejęcia mienia. W tej sprawie natomiast Minister odmówił R. N. przymiotu strony w postępowaniu nadzorczym z tego względu, jak się wydaje, że źle odczytał wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Ciężkiego w sprawie przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa [...]. R. N. jest następcą prawnym właścicieli nieruchomości, na której utworzone zostało przedsiębiorstwo [...] i która przeszła wraz z tym przedsiębiorstwem na własność Państwa. Wynika to z dokumentacji zgromadzonej w sprawie i nie budzi żadnych wątpliwości. Stosownie zatem do ww. zasady, iż stroną postępowania nadzorczego są następcy prawni właścicieli mienia przejętego przez Państwo może on skutecznie żądać wszczęcia tego postępowania co do takiej części orzeczenia, która dotyczy przejęcia prawa własności jego poprzedników prawnych. Skoro na mocy orzeczenia nr 5 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 20 czerwca 1947 r. na rzecz Państwa przeszło przedsiębiorstwo wraz z nieruchomością, na której się znajdowało, a orzeczenie Ministra Przemysłu Ciężkiego z dnia [...] lutego 1960 r. zatwierdziło protokół zdawczo-odbiorczy przejęcia przedsiębiorstwa, w tym nieruchomości przy ul. K. w Poznaniu, będącej własnością poprzednika prawnego R. N., to miał on interes prawny, w rozumieniu art. 157 § 2 w zw. z art. 28 k.p.a. do skutecznego wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności tych orzeczeń, w części dotyczącej nieruchomości. Skoro więc żądanie wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr 5, dotyczącego przejęcia przedsiębiorstwa było niefortunnie sformułowane, jako odnoszące się do przejęcia przedsiębiorstwa w całości, to jeśli organ miał wątpliwości to jego obowiązkiem, wynikającym z art. 7 i 9 k.p.a., było ich wyjaśnienie tak, aby ustalić istotę sprawy, tj. rzeczywisty jej przedmiot. Organ nie tylko tego obowiązku zaniedbał, ale pominął uzasadnienie wniosku, jak też błędnie, wbrew zasadom dotyczącym postępowania odwoławczego, które stosuje się odpowiednio do wniosków o ponowne rozpoznanie sprawy, a wynikające z Rozdziału 10 Działu II k.p.a., odczytał sformułowanie przedmiotu żądania zawarte we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Te błędy organu doprowadziły do odmowy uznania R. N. za stronę postępowania nadzorczego, jeśli idzie o orzeczenie nr 5 o przejęciu przedsiębiorstwa. Prawidłowe postępowanie doprowadziłoby do ustalenia, że wniosek ,jeśli idzie o to orzeczenie, dotyczy nieruchomości przy ul. K. w Poznaniu. Zasadnie zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję, bowiem odmowa wszczęcia postępowania co do stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa naruszała prawo. Skarga kasacyjna została wniesiona tylko co do tej części wyroku, tj. dotyczącej tej części decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2011 r., która utrzymała w mocy pkt I decyzji z [...] października 2010 r., zatem odmawiającej wszczęcia postępowania. Jakkolwiek taki był zakres skargi kasacyjnej, to jednak wyjaśnić należy, że z kolei umorzenie postępowania co do orzeczenia z [...] lutego 1960 r. o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego wynikło z tego pierwotnego błędu nieuznania R. N. za stronę postępowania. Wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd decyzji z [...] marca 2011 r. Minister Gospodarki będzie rozpoznawał wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy co do obu orzeczeń, bowiem R. N. ma legitymację do domagania się stwierdzenia nieważności obu tych orzeczeń. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270).