VI SA/Wa 246/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Maliszewska Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Wieczorek Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak (spr.) Protokolant Aneta Stefaniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką oddala skargę Uchwałą nr [...] z [...] września 2009 r. Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...], w sprawie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką, na podstawie art. 75a ust. 1, art. 75i ust. 3 i art. 75j ust. 1 ustawy z 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (tj. Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm., dalej p.o.a.), ustaliła negatywny wynik P. B. (dalej jako skarżący) z egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką. P. B. uzyskał z egzaminu wstępnego 99 punktów na wymagane minimum 100 punktów. Od powyższej uchwały skarżący wniósł odwołanie kwestionując prawidłowość pytania nr 84, które brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na: A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy". Według klucza odpowiedzi prawidłową była odpowiedź "C", natomiast skarżący zakreślił odpowiedź "A". Zdaniem skarżącego wszystkie warianty odpowiedzi na powyższe pytanie zawierają błędne stwierdzenie w świetle obowiązującego prawa. Wskazana jako poprawna odpowiedź "C" jest sprzeczna z art. 49 ust. 3 k.r. i o., który wyraźnie wskazuje, że nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie. Odwołując się do ustawy o prawach autorskich i pokrewnych z 4 lutego 1994 r., skarżący podał, że istnieją dwie grupy praw autorskich – majątkowe i osobiste i że rozszerzenie umowy małżeńskiej na prawa autorskie osobiste jest wyłączone, ponieważ są one ściśle związane z osobą twórcy. Prawa te wpisują się w definicję praw niezbywalnych, które w świetle przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie mogą być przeniesione na inną osobę, a dodatkowo przysługują jednemu małżonkowi. Z uwagi na powyższe, w ocenie skarżącego, odpowiedź na pytanie nr 84 powinna dotyczyć wyłącznie praw autorskich majątkowych z wyłączeniem praw autorskich osobistych. Minister Sprawiedliwości decyzją z [...] listopada 2009 r., po dokonaniu analizy wszystkich pytań testowych i sformułowanych odpowiedzi, stwierdzając, że test spełniał kryteria przewidziane w ustawie Prawo o adwokaturze, utrzymał zaskarżoną uchwałę w mocy. Wskazując na tytuły działów zawartych w Tytule I. "Małżeństwo" Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego Minister uznał, że pytanie nr 84 jednoznacznie odwoływało się do regulacji ustroju majątkowego małżonków. Stąd twierdzenie skarżącego, że w odpowiedzi "C" nie wskazano o jaki charakter praw chodziło (majątkowych czy również osobistych) było niezasadne. Powołując się na art. 33 pkt 9 k.r. i o. Minister podkreślał, że treść odpowiedzi zawarta pod punktem "C" była literalnym brzmieniem tego przepisu. Natomiast przepis art. 49 § 1 k.r. i o. w punkcie 1 i pkt 5 wyraźnie wykluczał jako odpowiedzi poprawne zawarte pod pkt "A" i "B". Istota pytania nr 84 polegała na tym, o jakie prawa majątkowe należące do majątku osobistego jednego z małżonków (art. 33 k.r. i o.) można rozszerzyć umową małżeńską majątkową wspólność ustawową, mając na uwadze negatywny katalog tego rozszerzenia podany w art. 49 k.r.o. Wskazanie jednoznacznie na Kodeks rodzinny i opiekuńczy dawało możliwość udzielania odpowiedzi przez zdającego przy znajomości przepisów art. 33 i art. 49. Ponieważ w pytaniu wyraźnie określono, iż chodzi o umowę małżeńską majątkową, nie było potrzeby powtarzania tego ograniczenia w odpowiedzi "C", gdyż zdaniem Ministra oczywistym było, że chodziło wyłącznie o prawa autorskie i pokrewne o takim charakterze. W treści pytania jest mowa o umowie majątkowej małżeńskiej i o wspólności majątkowej, a te dotyczą wyłącznie stosunków majątkowych między małżonkami. Ustawodawca w art. 33 pkt 9 k.r. i o. zaliczył do majątku osobistego małżonka prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy nie dodając, że chodzi wyłącznie o te prawa mające charakter majątkowy, gdyż nie było takiej potrzeby. W ocenie organu, oczywistym jest bowiem, że w kontekście majątku osobistego chodzi o prawa majątkowe. Zatem treść odpowiedzi "C" stanowi powtórzenie sformułowania z art. 33 pkt 9 k.r. i o., do udzielenia której wystarczającym była znajomość przepisów tego kodeksu, bez konieczności sięgania do przepisów innych ustaw. Nadto sama treść art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r. i o. wykluczały jako prawidłowe odpowiedzi zawarte w pkt "A" i "B", co pozostawiało jedyną możliwość zakreślenia odpowiedzi "C". Organ zwrócił przy tym uwagę, że skarżący nawet nie próbuje wykazać przyczyn, z powodu których udzielił oczywiście błędnej odpowiedzi "A". Od powyższej decyzji P. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o jej zmianę poprzez ustalenie, że otrzymał - w myśl art. 75i ust. 3 p.o.a. – pozytywny wynik z egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką i zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił rażące naruszenie prawa materialnego, a w szczególności: - przepisu art. 75i ust. 1 p.o.a. z uwagi na fakt, że wszystkie propozycje odpowiedzi na pytanie nr 84 egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką przeprowadzanego [...] września 2009 r. nie były prawidłowe, zatem udzielenie odpowiedzi poprawnej nie było możliwe, - przepisu art. 75b ust. 6 p.o.a., ponieważ treść odpowiedzi "C" na pytanie nr 84 egzaminu wstępnego na aplikacje adwokacka przeprowadzanego dnia [...] września 2009 r. dotyczyła ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. 06.90.631), która to ustawa wykracza poza wykaz tytułów aktów prawnych stanowiących podstawę opracowania pytań testowych na egzamin wstępny. Uzasadniając powyższe zarzuty skarżący wskazał, że poprawna według klucza odpowiedź "C" prowadziła do błędnego stwierdzenia, że zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Kodeks rodzinny i opiekuńczy dopuszcza taką ewentualność jedynie w przypadku praw autorskich majątkowych, co w żadnym wypadku nie było w odpowiedzi "C" zaakcentowane. Zdaniem skarżącego wszystkie propozycje odpowiedzi na pytanie nr 84 były błędne. Odpowiedź "C", uznana zgodnie z wykazem prawidłowych odpowiedzi do zestawu pytań testowych na egzamin wstępny na aplikacje adwokacką 2009 za prawidłową, nie jest bowiem zgodna z art. 49 ust. 3 k.r. i o., który wyraźnie wskazuje, że nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na prawa niezbywalne które mogą przysługiwać tylko jednej osobie. W świetle tak skonstruowanego przepisu nie wszystkie prawa autorskie mogą zostać objęte umową majątkową małżeńską rozszerzającą wspólność majątkową. Prawa autorskie posiadają konstrukcję dualistyczną co prowadzi do odrębnego statusu prawnego dla dwóch grup praw autorskich: autorskich praw majątkowych i autorskich praw osobistych. Rozszerzenie umowy majątkowej małżeńskiej na prawa autorskie majątkowe nie budzi żadnych wątpliwości. Taka możliwość jest natomiast wyłączona w przypadku praw autorskich osobistych (uregulowanych w art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) ponieważ są one tak ściśle związane z osobą twórcy, że nie można się ich zrzec ani zbyć. Dlatego też – zdaniem skarżącego - prawa autorskie osobiste wpisują się w definicję praw niezbywalnych, które w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie mogą być przeniesione na inną osobę, a dodatkowo przysługują jednemu małżonkowi. Skarżący podniósł również, że interpretacja treści odpowiedzi "C", niezależnie od jej błędnego sformułowania, wymagała znajomości ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, która to nie znalazła się w wykazie aktów prawnych na egzamin wstępny na aplikację adwokacją w 2009 r. W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości, podtrzymując całą swoją dotychczasową argumentację, wnosił o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, stanowiącego przedmiot postępowania administracyjnego, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Dokonując oceny zasadności wniesionej przez P. B. skargi na decyzję Ministra Sprawiedliwości, Sąd doszedł do przekonania, że skarga ta nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 75a ust. 1 p.o.a. - egzamin wstępny przeprowadzają komisje egzaminacyjne do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości, powołane w drodze zarządzenia, zwane dalej "komisjami kwalifikacyjnymi". Właściwość komisji kwalifikacyjnej obejmuje obszar właściwości jednej lub kilku okręgowych rad adwokackich. Egzamin, w którym brał udział skarżący, został przeprowadzony przez Komisję Egzaminacyjną do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w [...]. Z przebiegu egzaminu wstępnego sporządza się niezwłocznie protokół, który podpisują członkowie komisji kwalifikacyjnej uczestniczący w egzaminie wstępnym. Członkowie komisji kwalifikacyjnej mogą zgłaszać uwagi do protokołu - art. 75i ust. 4 p.o.a. Przedmiotowy egzamin odbył się [...] września 2009 r. Z egzaminu sporządzono protokół opisujący jego przebieg. Protokół został podpisany przez komisję egzaminacyjną. Do protokółu załączono listę obecności zdających z ilością punktów otrzymanych przez każdego z nich oraz podano te wyniki do wiadomości zdających. Egzamin wstępny polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata na aplikanta adwokackiego, zwanego dalej "kandydatem", z zakresu: materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego, materialnego i procesowego prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa gospodarczego, spółek prawa handlowego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, materialnego i procesowego prawa administracyjnego, postępowania sądowoadministracyjnego, prawa Unii Europejskiej, prawa konstytucyjnego oraz prawa o ustroju sądów i prokuratur, samorządu adwokackiego, radcowskiego i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej /art. 75a ust. 3 p.o.a./. Stosownie do art. 75i ust. 1 p.o.a. egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt, a pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów /art. 75i ust. 3 p.o.a./. W rozpoznawanej sprawie, zachowując wymagania z art. 75i ust. 1 p.o.a. komisja egzaminacyjna ustaliła wynik z egzaminu P. B., określając ilość otrzymanych przez zdającego punktów na 99 i doręczyła mu uchwałę, od której zdający wniósł odwołanie do Ministra Sprawiedliwości, a po utrzymaniu tej uchwały przez Ministra w mocy, wniósł skargę do Sądu. W ocenie sądu organ wydając zaskarżone rozstrzygnięcie nie naruszył przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 75 i ust. 1 i art. 75 b ust. 6 p.o.a. Sąd w pełni podziela argumentację organu odnoszącą się do pytania nr 84, uznając ją za logiczną i wyczerpującą istotę zagadnienia. W ocenie Sądu dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi na to pytanie wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Stąd zarzut naruszenia art. 75b ust. 6 p.o.a. nie jest zasadny. Pytanie zostało sformułowane jasno i jednoznacznie, a na wskazane w teście odpowiedzi można było udzielić tylko jednej prawidłowej odpowiedzi – "C". Przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r. i o. eliminowały wprost jako odpowiedzi poprawne odpowiedzi podane w pkt "A" i "B". Zgodnie bowiem z tymi przepisami nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny (art. 49 § 1 pkt 1) oraz na niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków (art. 49 § 1 pkt 5). Jak wynika z treści przytoczonych przepisów odpowiedzi zawarte w pkt "A" i "B" były cytatami przepisów art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r. i o. wykluczającymi rozszerzenie wspólności majątkowej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Zgodnie z art. 33 pkt 2 k.r. i o. do majątku osobistego każdego z małżonków zaliczono przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, a w pkt 7 wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków. Rozszerzenie umowy małżeńskiej majątkowej na przedmioty i wierzytelności podane w art. 33 pkt 2 i pkt 7 k.r. i o. zostało art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r. i o. wyłączone. W tym miejscu na podkreślenie zasługuje, że pytanie nr 84 opierało się wyłącznie na Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, stąd odwoływanie się do aktów normatywnych nie objętych art. 75 a ust. 3 p.o.a. było zbędne i niedopuszczalne. Istotne jest również i to, że zawarte w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym przepisy stanowią wyczerpującą regulację w zakresie małżeńskich ustrojów majątkowych. Przepis art. 33 pkt 9 k.r. i o. zalicza do praw majątkowych osobistych małżonka prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Skoro zatem przepis art. 33 pkt 9 k.r. i o. do majątku osobistego każdego małżonka zalicza prawa wymienione w tym przepisie, a jednocześnie przepis art. 49 w § 1 k.r. i o. określający na co nie można rozszerzyć wspólności majątkowej małżeńskiej tych praw nie wymienia, to wniosek powinien być tylko jeden, że prawa te nie podlegają ograniczeniom co do rozszerzenia na nie wspólności małżeńskiej majątkowej. Art. 49 § 1 k.r. i o. stanowi negatywny katalog przedmiotów i praw, na które nie można rozszerzyć umową majątkową wspólności majątkowej małżeńskiej. Omawiane pytanie zostało sformułowane w taki sposób, że zastrzeżenie co do majątkowego zakresu pytania zostało jasno zawarte w jego treści, skoro w pytaniu jest mowa o umowie majątkowej. W tych okolicznościach zbędne było rozróżnianie praw autorskich o charakterze osobistym i praw autorskich o charakterze majątkowym. Nie może bowiem budzić wątpliwości, że przedmiotem umów majątkowych mogą być wyłącznie dobra o charakterze majątkowym. Terminy, którymi posłużono się w pytaniu – umowa majątkowa małżeńska, wspólność majątkowa, dotyczą wyłącznie stosunków majątkowych między małżonkami. Natomiast pytanie i żadna z odpowiedzi nie dotyczyły praw niezbywalnych, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (art. 33 pkt 5 w związku z art. 49 § 1 pkt 3 k.r. i o.), dlatego wszelkie wywody na ten temat nie były uzasadnione. Zauważyć jednakże należy, że prawa te dotyczą wyłącznie praw niezbywalnych o charakterze majątkowym, nie odnoszą się natomiast – wbrew wywodom skargi – do niezbywalnych praw niemajątkowych (w tym praw autorskich osobistych). Jak słusznie bowiem wskazał organ, przepisy o umownych ustrojach majątkowych małżeńskich obejmują swoją regulacją jedynie prawa o charakterze majątkowym. Poza sporem pozostaje, że prawa autorskie i inne prawa na dobrach niematerialnych to prawa niemajątkowe (prawa osobiste) oraz prawa majątkowe. Znajomość tego podziału, wynikającego wprost z przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, nie była jednak potrzebna do wyboru prawidłowej odpowiedzi. Ze wskazanych wyżej względów wystarczająca była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W tych warunkach Wojewódzki Sąd Administracyjny, nie stwierdzając naruszenia prawa, na podstawie art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.